سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

بخشی از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
نشان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
اطلاعات کلی
نام‌های دیگر	سپاه
تأسیس	۲ اردیبهشت سال ۱۳۵۸ش
بنیانگذار	امام خمینی
وابسته به	نظام جمهوری اسلامی ایران
شعار	وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (بخشی از آیه ۶۰ سوره انفال)
نوع فعالیت	نظامی، فرهنگی، عمرانی و...
وظایف	حراست از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن
مکان	تهران (مرکز فرماندهی)
رئیس/مسئول	احمد وحیدی
سایر
مراکز وابسته	سپاه قدس، سازمان بسیج مستضعفین، قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء(ص)، قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیة الله(ع)
وضعیت	فعال

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نهادی نظامی در جمهوری اسلامی ایران است که در سال ۱۳۵۸ش به فرمان امام خمینی با هدف پاسداری از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن تأسیس شد. این نهاد بر اساس اصل ۱۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بخشی از ساختار دفاعی کشور به شمار می‌رود و فرمانده کل آن با حکم رهبر جمهوری اسلامی ایران منصوب می‌شود.

سپاه یکی از نیروهای اصلی نظامی ایران است و شامل نیروی زمینی، نیروی دریایی، نیروی هوافضا، نیروی قدس و سازمان بسیج مستضعفین می‌شود. این نهاد علاوه بر مأموریت‌های نظامی، در حوزه‌های اطلاعاتی، عمرانی، فرهنگی و اجتماعی نیز فعالیت دارد.

سپاه در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ش) نقش گسترده‌ای داشت و پس از آن در عرصه‌های نظامی، امنیتی و منطقه‌ای فعال بوده است. نیروی قدس، به‌عنوان بخش برون‌مرزی سپاه، در کشورهایی مانند عراق، لبنان و سوریه در زمینه‌هایی مانند مشاوره نظامی، آموزش گروه‌های مقاومت و پشتیبانی عملیاتی فعالیت داشته و در مقابله با داعش در عراق و سوریه مشارکت کرده است. همچنین سپاه در درگیری‌های نظامی ایران با اسرائیل و آمریکا در جریان جنگ دوازده‌روزه و جنگ رمضان، مشارکت داشته و نیروی هوافضای آن عملیات‌های موشکی و پهپادی علیه اهدافی در سرزمین‌های اشغالی و منافع آمریکا در منطقه انجام داده است.

رهبران جمهوری اسلامی ایران، سپاه را نهادی برای دفاع از انقلاب و امنیت کشور معرفی می‌کنند. در مقابل، دولت آمریکا در سال ۱۳۹۸ش سپاه را در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی قرار داد.

معرفی و جایگاه

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نهادی نظامی در جمهوری اسلامی ایران است که بر اساس اصل ۱۵۰ قانون اساسی، با هدف «پاسداری از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن» تشکیل شده و فعالیت آن ادامه یافته است. بر اساس اصل ۱۱۰ قانون اساسی، نصب و عزل فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از اختیارات رهبر جمهوری اسلامی ایران است. فرماندهی کل سپاه بر عهده احمد وحیدی است. پیش از او، افرادی مانند محمد پاکپور، حسین سلامی، محمدعلی جعفری، سید یحیی صفوی و محسن رضایی این سمت را بر عهده داشته‌اند.

رهبران جمهوری اسلامی ایران، بر نقش این نهاد در حفظ نظام جمهوری اسلامی و دفاع از انقلاب تأکید کرده‌اند. امام خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، از نیروهای سپاه با عنوان «سربازان اسلام» یاد کرد و مردم را به حمایت از آن فراخواند. وی همچنین در دیداری با گروهی از پاسداران، رضایت خود از عملکرد سپاه را بیان و نقش آن را در حفظ جمهوری اسلامی مهم دانست. سید علی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران را نهادی برخاسته از انقلاب اسلامی و از عناصر مهم آن دانسته و بر نقش این نهاد در استمرار انقلاب تأکید کرده است.

دولت آمریکا در ۱۹ فروردین ۱۳۹۸ش (۸ آوریل ۲۰۱۹م)، در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست «سازمان‌های تروریستی خارجی» قرار داد. شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در واکنش، دولت آمریکا را «دولت حامی تروریسم» و فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) را «گروه تروریستی» اعلام کرد.

در تقویم ایران، روز ۳ شعبان مصادف با سالروز ولادت امام حسین(ع) به‌عنوان روز پاسدار تعیین شده است.

تاریخچه و چگونگی تأسیس

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ش، به فرمان امام خمینی، با هدف پاسداری از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن تأسیس شد.

بر اساس خاطرات محسن رفیق‌دوست از فرماندهان نخستین سپاه، ایده تأسیس نیرویی مستقل از ارتش برای حفاظت از انقلاب را اولین بار از سوی محمد منتظری دانسته است. به گفته وی، در ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چند گروه مسلح با هدف مشترک حفاظت از انقلاب شکل گرفتند که هر یک به‌صورت مستقل فعالیت می‌کردند. این گروه‌ها در نهایت با یکدیگر ادغام شدند و شورای فرماندهی ۱۲نفره تشکیل دادند. پس از دیدار اعضای این شورا با امام خمینی در قم، دستور تشکیل یک نیروی مسلح مستقل از دولت موقت صادر شد و سپاه پاسداران به‌طور رسمی آغاز به کار کرد.

ساختار سازمانی

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نهادی متشکل از ستاد کل، حوزه نمایندگی ولی فقیه در سپاه، سازمان حفاظت اطلاعات سپاه، نیروی زمینی، هوایی، دریایی، مقاومت بسیج و قدس و سازمان‌های وابسته به آن است. در ۲۶ شهریور ۱۳۶۴ش با دستور امام خمینی ساختار سپاه توسعه یافت و نیروهای زمینی، دریایی و هوایی در آن تشکیل شد. در سال ۱۳۶۹ش به‌فرمان سید علی خامنه‌ای، نیروی قدس و نیروی مقاومت بسیج به سپاه افزوده شدند.

نیروی زمینی

نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (نزسا) در سال ۱۳۶۴ش تشکیل شد. این نیرو مسئولیت عملیات‌های زمینی، حفاظت از مرزها و مقابله با تهدیدهای نظامی زمینی را بر عهده دارد. یگان‌های این نیرو، شامل لشکرها و تیپ‌ها، در مناطق مختلف ایران مستقر هستند. یحیی رحیم صفوی نخستین فرمانده این نیرو بود و محمد کرمی، از خرداد ۱۴۰۴ فرماندهی این نیرو را بر عهده دارد.

‏نامه امام خمینی به محسن رضایی فرمانده وقت سپاه مبنی به تشکیل نیروهای زمینی، هوایی و‎ ‎دریایی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

نیروی دریایی

نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (ندسا) در سال ۱۳۶۴ش و در جنگ ایران و عراق تشکیل شد. این نیرو مسئولیت حفاظت از مرزهای دریایی و تأمین امنیت مناطق دریایی، به‌ویژه در خلیج فارس و تنگه هرمز، را بر عهده دارد. نخستین فرمانده این نیرو حسین علایی بود و در سال‌های بعد فرماندهان دیگری، از جمله علیرضا تنگسیری مسئولیت این نیرو را بر عهده داشتند و پس از شهادت تنگسیری در فروردین ۱۴۰۵ش علی عظمایی فرماندهی این نیرو را بر عهده دارد.

هوا‌فضا

نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (نهسا) در سال ۱۳۸۸ش با ادغام نیروی هوایی سپاه (تأسیس ۱۳۶۴ش) و بخش فضایی آن تشکیل شد. این نیرو مسئولیت توانمندی‌های هوایی، موشکی، پهپادی و فضایی سپاه پاسداران را بر عهده دارد. امیرعلی حاجی‌زاده از سال ۱۳۸۸ش تا ۱۴۰۴ش فرماندهی این نیرو را بر عهده داشت. پس از شهادت وی در جنگ دوازده‌روزه اسرائیل علیه ایران، سید مجید موسوی به فرماندهی نیروی هوافضای سپاه منصوب شد.

سپاه قدس

مقالهٔ اصلی: نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

نیروی قدس سپاه پاسداران معروف به سپاه قدس در سال ۱۳۶۹ش با هدف انجام مأموریت برون‌مرزی سپاه تشکیل شد. این نیرو مسئولیت فعالیت‌های برون‌مرزی جمهوری اسلامی ایران، از جمله همکاری‌های نظامی و مستشاری با نیروهای همسو در کشورهای منطقه را بر عهده دارد. احمد وحیدی و قاسم سلیمانی از فرماندهان این نیرو بوده‌اند. پس از ترور قاسم سلیمانی در سال ۱۳۹۸ش، اسماعیل قاآنی به فرماندهی نیروی قدس منصوب شد.

سازمان بسیج مستضعفین

مقالهٔ اصلی: بسیج

هادی شبه‌نظامی و از سازمان‌های زیرمجموعه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. این نهاد به دستور امام خمینی در سال ۱۳۵۸ش با هدف سازماندهی و آموزش داوطلبان برای دفاع از ایران تشکیل شد. همچنین از مأموریت‌های آن ایجاد آمادگی عمومی برای مقابله با حوادث و بلایای طبیعی است. این سازمان پس از تصویب مجلس شورای اسلامی در دی‌ ۱۳۵۹ش رسمیت یافت و در سال ۱۳۶۹ش به سپاه پاسداران ملحق شد. در سال ۱۳۸۸ش عنوان آن از «نیروی مقاومت بسیج» به «سازمان بسیج مستضعفین» تغییر یافت.

کارنامه فعالیت‌های نظامی

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از زمان تأسیس، در جنگ‌ها و عملیات‌های نظامی داخلی و برون‌مرزی مشارکت داشته است.

مشارکت در جنگ ایران و عراق

سپاه در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ش) در کنار ارتش یکی از دو نیروی اصلی نظامی ایران بود و در این دوره، نیروی زمینی، دریایی و هوایی سپاه توسعه یافت و برخی یگان‌های تخصصی آن شکل گرفتند. نیروی دریایی سپاه در این جنگ، در برخی عملیات‌های دریایی، از جمله مقابله با جنگ نفت‌کش‌ها و عملیات کربلای ۳، مشارکت داشت.

فعالیت منطقه‌ای

تشییع قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه در کرمان

نیروی قدس در کشورهایی مانند عراق، سوریه، لبنان و افغانستان در زمینه‌هایی مانند مشاوره نظامی، آموزش نیروهای همسو و پشتیبانی عملیاتی فعالیت کرده است. این فعالیت‌ها در چارچوب حمایت از متحدان منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران، مقابله با تهدیدهای امنیتی بوده است. از جمله فعالیت‌های این نیرو می‌توان به ساماندهی و تقویت گروه‌های مقاومت، از جمله حزب‌الله لبنان، حشدالشعبی عراق، لشکر فاطمیون افغانستان و انصارالله یمنو مشارکت در عملیات علیه داعش در عراق و سوریه اشاره کرد.

عملیات‌های موشکی و پهپادی علیه اسرائیل و آمریکا

نیروی هوافضای سپاه، در واکنش به اقدامات آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران در سال‌های ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ش، چهار عملیات موشکی و پهپادی را اجرا کرد. این عملیات‌ها در ایران با عنوان وعده صادق ۱ تا ۴ شناخته می‌شوند.

بستن تنگه هرمز

در جنگ رمضان، سپاه پاسداران، در پاسخ به تهدیدهای آمریکا و برای تأمین امنیت ملی جمهوری اسلامی تنگه هرمز را مسدود کرد. این اقدام باعث افزایش قیمت انرژی در جهان شد.

فعالیت‌های غیرنظامی

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علاوه بر مأموریت‌های نظامی، در حوزه‌های اطلاعاتی، عمرانی، فرهنگی، رسانه‌ای، درمانی و خدمات اجتماعی نیز فعالیت دارد.

فعالیت‌های اطلاعاتی

فعالیت‌های اطلاعاتی سپاه پاسداران از طریق سازمان اطلاعات سپاه انجام می‌شود. این مجموعه همزمان با تشکیل سپاه، با عنوان معاونت اطلاعات و تحقیقات سپاه شکل گرفت و در ابتدا مسئولیت مقابله با گروه‌های مخالف نظام را بر عهده داشت. پس از تأسیس وزارت اطلاعات در سال ۱۳۶۳ش، بخشی از نیروهای اطلاعاتی سپاه به این وزارتخانه منتقل شدند و معاونت اطلاعات سپاه بر گردآوری اطلاعات نظامی متمرکز شد. در اواسط دهه ۱۳۷۰ش، این مجموعه علاوه بر مأموریت‌های نظامی، وظایف امنیتی نیز بر عهده گرفت و در سال ۱۳۸۸ش به سازمان اطلاعات سپاه ارتقا یافت.

فرماندهان سپاه: از سمت راست محسن رضایی (از ۱۳۶۰ش تا ۱۳۷۶ش)، یحیی صفوی (از ۱۳۷۶ش تا ۱۳۸۶ش)، محمدعلی جعفری (از ۱۳۸۶ش تا ۱۳۹۸ش) و حسین سلامی (از ۱۳۹۸ش تا ۲۳ خرداد سال ۱۴۰۴ش)

فعالیت‌های عمرانی

فعالیت‌های عمرانی سپاه پاسداران زیرنظر قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء(ص) انجام می‌شود. این قرارگاه در سال ۱۳۶۸ش با هدف مشارکت در بازسازی زیرساخت‌های ایران پس از جنگ ایران و عراق تأسیس شد و در اجرای پروژه‌های عمرانی، انرژی، حمل‌ونقل، آب و سایر طرح‌های زیرساختی مشارکت داشته است.

فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای

بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای سپاه از طریق قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیةالله(ع) انجام می‌شود. بر اساس گزارش‌ها، این قرارگاه در حوزه‌هایی مانند فعالیت‌های فرهنگی، رسانه‌ای، تبیینی و اجتماعی و نیز مقابله با جنگ نرم و تهاجم فرهنگی، فعالیت می‌کند.

خدمات اجتماعی

سپاه در حوزه درمان و خدمات اجتماعی نیز فعالیت دارد. این فعالیت‌ها از طریق بیمارستان‌ها و مراکز درمانی وابسته، ارائه خدمات پزشکی در مناطق محروم، مشارکت در امدادرسانی هنگام حوادث طبیعی، اجرای طرح‌های سلامت و اعزام گروه‌های پزشکی انجام می‌شود. همچنین در برخی بحران‌ها، از جمله همه‌گیری بیماری‌ها و وقوع بلایای طبیعی، سپاه در کنار دیگر نهادهای دولتی و امدادی در ارائه خدمات درمانی و پشتیبانی مشارکت داشته است.