سوره الرحمن ملقب به عروس قرآن، پنجاهوپنجمین سوره قرآن است که با ۷۸ آیه در جزء ۲۷ جای دارد. این سوره با نام «الرحمن»، از نام‌های الهی، آغاز می‌شود و از دیگر نام‌های آن «آلاء» به معنای نعمت‌هاست. درباره مکی یا مدنی بودن آن اختلاف‌نظر وجود دارد.
محتوای سوره الرحمن درباره نعمت‌های الهی در دنیا و آخرت و جلوه‌های رحمانیت خداوند است. این سوره با اشاره به آفرینش انسان و جن، نظم حاکم بر جهان و نعمت‌های دنیوی آغاز می‌شود و سپس به برپایی قیامت، حسابرسی اعمال، عذابدوزخیان و نعمت‌های بهشتی می‌پردازد. تکرار ۳۱باره آیه «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» از ویژگی‌های این سوره است. در روایات، منظور از دو دریا در آیه ۱۹ سوره الرحمن، امام علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و منظور از لؤلؤ و مرجان، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) دانسته شده است. این تفسیر در آثار مفسرانشیعه و اهل‌سنت نیز نقل شده است.
براساس برخی روایات، قرائت سوره الرحمن موجب توفیقشکرگزاری می‌شود و اگر قاری در همان روز یا شب از دنیا برود، شهید محسوب می‌شود. این سوره در آثار هنری نیز بازتاب یافته است؛ از جمله قالیچه‌ای کتیبه‌ای در موزه آستان قدس رضوی که آیات آن را در خود جای داده است. همچنین، تلاوت سوره الرحمن در ایران در مجالس ترحیم رواج دارد.
معرفی
سوره الرحمن به‌دلیل آغازشدن با واژه «الرحمن»، از نام‌های الهی، به این نام شناخته شده است. از دیگر نام‌های آن «آلاء» به معنای نعمت‌هاست که به شمارش نعمت‌های الهی در این سوره اشاره دارد.[۱] سوره الرحمن در روایتی از پیامبر(ص)، «عروس القرآن» لقب گرفته است.[۲] در روایتی نبوی نیز از این سوره به‌عنوان عروس قرآن یاد شده است.[۳]علامه طباطبائی در المیزان، سوره الرحمن را تنها سوره‌ای می‌داند که پس از بسم الله الرحمن الرحیم با یکی از نام‌های خداوند آغاز می‌شود.[۴]
درباره مکی یا مدنی بودن سوره الرحمن اختلاف‌نظر وجود دارد؛ برخی آن را مکی[۵] و برخی دیگر مدنی[۶] دانسته‌اند. علامه طباطبائی نیز هر دو احتمال را مطرح کرده، اما سیاق سوره را به سوره‌های مکی شبیه‌تر دانسته است.[۷] در مقابل، محمدهادی معرفت دلایل مکی‌بودن آن را ضعیف دانسته و سوره را مدنی شمرده است.[۸] به گفته او، سوره الرحمن نودوهفتمین سوره در ترتیب نزول است. این سوره در چینش کنونی مصحف، پنجاهوپنجمین سوره قرآن و در جزء ۲۷ قرار دارد.[۹]
سوره الرحمن ۷۸ آیه، ۳۵۲ کلمه و ۱۶۴۸ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات به‌شمار می‌رود. حجم آن حدود نیم حزب است.[۱۰] کوتاه‌ترین آیه قرآن، پس از حروف مقطعه، آیه ۶۴ سوره الرحمن است: «مُدْهَامَّتَانِ»؛ به معنای «آن دو بهشت در نهایت سرسبزی و خرّمی‌اند».[۱۱]
محتوا
براساس گزارش تفسیر المیزان، سوره الرحمن جهان را تابع نظمی واحد می‌داند که انسان و جن از آن بهره‌مندند و آن را به دو بخش دنیای ناپایدار و آخرت پایدار تقسیم می‌کند؛ جهانی که در آن سعادت و شقاوت و نعمت و عذاب از یکدیگر متمایز می‌شوند. این سوره همه هستی را جلوه‌ای از نعمت‌های خداوند می‌داند و ۳۱ بار با عبارت «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» انسان‌ها و جنیان را به یادآوری و اقرار به نعمت‌های الهی فرامی‌خواند.[۱۲] سوره با بیان رحمانیت خداوند، که مؤمن و کافر و دنیا و آخرت را دربرمی‌گیرد، آغاز می‌شود و با ستایش او در آیه «تَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِی الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ» (پربرکت و زوال‌ناپذیر است نام پروردگار صاحب جلال و بزرگوار تو) پایان می‌یابد.[۱۳]
سوره الرحمن مجموعه‌ای از نعمت‌های الهی در دنیا و آخرت را برمی‌شمرد و بیانگر صفت رحمانیت خداوند است.[۱۴]مکارم شیرازی در کتاب تفسیر نمونه مطالب این سوره را در سه بخش دسته‌بندی کرده است:
نعمت‌های دنیوی: بیان نعمت‌هایی مانند تعلیم قرآن کریم، آفرینش انسان و جن، گیاهان و درختان، آسمان و زمین، میوه‌ها و گیاهان معطر، قوانین حاکم بر هستی و نعمت‌های دریاها (آیات ۱ تا ۳۰).
برپایی قیامت: بیان فروپاشی نظام دنیا، ویژگی‌های قیامت، چگونگی حسابرسی و کیفر اعمال (آیات ۳۱ تا ۴۵).
نعمت‌های اخروی: اشاره به عذابجهنمیان و بیان نعمت‌های نیکوکاران، از جمله باغها، چشمه‌ها، میوه‌ها و همسران بهشتی (آیات ۴۶ تا ۷۸).[۱۵]
شأن نزول
شماری از مفسران، سبب نزول سوره الرحمن را ناآگاهی مشرکانقریش از نام «رحمان» دانسته‌اند. براساس این گزارش، هنگامی که آیه ۶۰ سوره فرقان، مبنی بر سجده برای خداوند رحمان، نازل شد، مشرکان پرسیدند رحمان کیست. در پی این سخن، سوره الرحمن نازل شد.[۱۶] برخی نیز با استناد به روایتی از امام صادق(ع)، معتقدند سوره الرحمن درباره اهل‌بیت(ع) نازل شده است.[۱۷]
آیه ۶۰ سوره الرحمن بر پیوند میان احسان و پاداش آن تأکید دارد. علامه طباطبایی با توجه به آیات پیشین، این آیه را ناظر به پاداش کسانی می‌داند که از مقام پروردگارشان می‌ترسند و خداوند در برابر این پرهیزکاری، دو بهشت با نعمت‌های فراوان به آنان عطا می‌کند. بر این اساس، احسان الهی در برابر احسان بندگان است؛ چراکه پاسخ نیکی، چیزی جز نیکی نیست.[۲۱]
براساس روایتی از امام صادق(ع)، این آیه درباره همه انسان‌ها، اعم از کافر و مؤمن، نیکوکار و بدکار، صدق می‌کند. براساس این روایت، هرکس به دیگری نیکی کند، باید آن را جبران کند و جبران شایسته آن، نیکی بیشتر است؛ زیرا آغازگر احسان به‌سبب پیش‌قدم‌شدن در نیکی، برتری دارد و طرف مقابل برای برابری در ارزش احسان باید بیش از او نیکی کند.[۲۲]
فضیلت و خواص
براساس برخی روایات، خواندن سوره الرحمن موجب رحمت الهی به ضعف و ناتوانی انسان و برخورداری او از توفیقشکرگزارینعمتهای الهی می‌شود.[۲۳] همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است که هرکس سوره الرحمن را بخواند و پس از هر آیه «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» عبارت «لا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُكَذِّبُ؛ پس کدامیک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟» را بگوید، اگر در همان روز یا شب از دنیا برود، شهید محسوب می‌شود.[۲۴]شفاعت قاری سوره الرحمن در حق دیگران در روز قیامت نیز از آثار این سوره برشمرده شده است.[۲۵] خواندن سوره الرحمن در رکعت دوم نماز پس از زیارتامام رضا(ع)، پس از سوره حمد توصیه شده است.[۲۶] همچنین خواندن این سوره در نمازهای زیارتی دیگر امامان شیعه دیگر نیز توصیه شده است.[۲۷]
آسان‌شدن امور دشوار، درمان درد چشم و محافظت از انسان، از دیگر خواص نقل‌شده برای سوره الرحمن است.[۲۸]
سوره الرحمن در آثار هنری و مجالس ترحیم
سوره الرحمن از جمله سوره‌هایی است که در آثار هنری بازتاب یافته است. از جمله این آثار، قالیچه کتیبه‌ای سوره الرحمن است که در هر کتیبه آن، یکی از آیات این سوره به‌همراه عبارت «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» نقش بسته است. آیات با ثلث، نسخ و خطوط تزیینی نوشته شده و در هر کتیبه تصاویری متناسب با مضمون آیه به چشم می‌خورد. این قالیچه را حجت‌الله خدایاری، هنرمند تبریزی، در ۱۳۷۵ش بافته است و در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.[۲۹]
سوره الرحمن در ایران، در مجالس ترحیم و پیش از سخنرانی واعظان تلاوت می‌شود. در برخی مراسم، حاضران پس از شنیدن آیه «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ»، عبارت «لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ» را به‌صورت گروهی می‌خوانند.[۳۰] رواج این رسم در زبان عامیانه نیز بازتاب یافته است؛ چنان‌که برای اشاره به نزدیک‌بودن مرگ کسی می‌گویند: «بوی الرحمانش بلند شده است».[۳۱]
﴿[خدای] رحمان ١ قرآن را یاد داد ٢ انسان را آفرید ٣ به او بیان آموخت ٤ خورشید و ماه بر حسابی [روان]اند ٥ و بوته و درخت چهره‌سایانند ٦ و آسمان را برافراشت و ترازو را گذاشت ٧ تا مبادا از اندازه درگذرید ٨ و وزن را به انصاف برپا دارید و در سنجش مکاهید ٩ و زمین را برای مردم نهاد ١٠ در آن میوه [ها] و نخلها با خوشه‌های غلاف دار ١١ و دانه‌های پوست‌دار و گیاهان خوشبوست ١٢ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ١٣ انسان را از گل خشکیده‌ای سفال مانند آفرید ١٤ و جن را از تشعشعی از آتش خلق کرد ١٥ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ١٦ پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر ١٧ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ١٨ دو دریا را [به گونه‌ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند ١٩ میان آن دو حد فاصلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند ٢٠ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٢١ از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید ٢٢ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٢٣ و او راست در دریا سفینه‌های بادبان‌دار بلند همچون کوه‌ها ٢٤ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٢٥ هر چه بر [زمین] است فانی‌شونده است ٢٦ و ذات باشکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهد ماند ٢٧ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٢٨ هر که در آسمانها و زمین است از او درخواست می‌کند هر زمان او در کاری است ٢٩ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٣٠ ای جن و انس زودا که به شما بپردازیم ٣١ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٣٢ ای گروه جنیان و انسیان اگر می‌توانید از کرانه‌های آسمانها و زمین به بیرون رخنه کنید پس رخنه کنید [ولی] جز با [به دست آوردن] تسلطی رخنه نمی‌کنید ٣٣ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٣٤ بر سر شما شراره‌هایی از [نوع] تفته آهن و مس فرو فرستاده خواهد شد و [از کسی] یاری نتوانید طلبید ٣٥ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٣٦ پس آنگاه که آسمان از هم شکافد و چون چرم گلگون گردد ٣٧ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٣٨ در آن روز هیچ انس و جنی از گناهش پرسیده نشود ٣٩ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٤٠ تبهکاران از سیمایشان شناخته می‌شوند و از پیشانی و پایشان بگیرند ٤١ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٤٢ این است همان جهنمی که تبهکاران آن را دروغ می‌خواندند ٤٣ میان [آتش] و میان آب جوشان سرگردان باشند ٤٤ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٤٥ و هر کس را که از مقام پروردگارش بترسد دو باغ است ٤٦ پس کدامیک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٤٧ که دارای شاخسارانند ٤٨ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٤٩ در آن دو [باغ] دو چشمه روان است ٥٠ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٥١ در آن دو [باغ] از هر میوه‌ای دو گونه است ٥٢ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٥٣ بر بسترهایی که آستر آنها از ابریشم درشت‌بافت است تکیه آنند و چیدن میوه [از] آن دو باغ [به آسانی] در دسترس است ٥٤ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٥٥ در آن [باغها دلبرانی] فروهشته‌نگاهند که دست هیچ انس و جنی پیش از ایشان به آنها نرسیده است ٥٦ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٥٧ گویی که آنها یاقوت و مرجانند ٥٨ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٥٩ مگر پاداش احسان جز احسان است ٦٠ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٦١ و غیر از آن دو [باغ] دو باغ [دیگر نیز] هست ٦٢ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٦٣ که از [شدت] سبزی سیه‌گون می‌نماید ٦٤ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٦٥ در آن دو [باغ] دو چشمه همواره جوشان است ٦٦ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٦٧ در آن دو میوه و خرما و انار است ٦٨ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٦٩ در آنجا [زنانی] نکوخوی و نکورویند ٧٠ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٧١ حورانی پرده‌نشین در [دل] خیمه‌ها ٧٢ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٧٣ دست هیچ انس و جنی پیش از ایشان به آنها نرسیده است ٧٤ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٧٥ بر بالش سبز و فرش نیکو تکیه زده‌اند ٧٦ پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید ٧٧ خجسته باد نام پروردگار شکوهمند و بزرگوارت ٧٨﴾
