مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده

مستحب

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از استحباب)
پرش به: ناوبری، جستجو

مُستَحَب؛ به معنای چیزی که شخص با آن محبوب می‌شود، اصطلاحی فقهی است و به اعمالی گفته می‌شود که انجام آن‌ها ، بهتر از ترک آن‌ها است، هرچند انجام دادنش واجب نیست. نماز شب، نمازهای نافله روزانه، روزه‌های مستحبی، دعا به خصوص دعاهای مأثور، صلوات و بسیاری از اعمال دیگر را مستحب خوانده‌اند.

مفهوم شناسی

در معنای لغوی، استحباب مصدر باب استفعال از ماده "ح ب ب" و به معنای دوست داشتن و پسندیدن چیزی است. کاربرد این لغت در قرآن کریم و احادیث معصومان به همان معنای لغوی است[۱] و در اصطلاح فقها، عملی است که حکم شرعی آن، استحباب است و انجام آن بهتر است و در عین حال ترک کردن آن اشکالی ندارد.[۲]

الفاظ مترادف

عناوین ندب، نفل، سنّت و تطوّع نیز بیانگر معنای استحباب است.[۳]

جایگاه بحث

استحاب در مباحث فقهی در بیشتر ابواب فقهی به عنوان یکی از احکام پنج‌گانه به کار رفته است و در اصول فقه، در مبحث اوامر، ضدّ و مقدّمۀ واجب به آن پرداخته شده است.

اقسام

عمل مستحب دارای اقسامی است که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

  • مستحب نفسی یا مستحب ذاتی: عملی است که استحباب و مطلوب بودن انجام آن، به خاطر عمل دیگری نیست؛ مانند نمازها و روزه‌های مستحب همچون روزه عید غدیر.
  • مستحب غیری: عملی است که به خودی خود، انجامش مستحب و مطلوب نیست، بلکه به خاطر عملی دیگر مستحب شده است؛ مانند غسل برای زیارت.
  • مستحب عینی: عملی است که استحباب آن برای تک تک افراد ثابت است و با انجام آن از سوی دیگران، انجامش برای دیگران نیز مستحب خواهد بود. مانند نمازهای نافله یا روزه‌های مستحبی.
  • مستحب کفایی: عملی است که با انجام دادن آن توسط فردی دیگر، انجام آن برای دیگران مستحب نیست؛ مانند اذان اعلام.[۴]
  • مستب موکّد: عملی است که شارع بر انجام آن تاکید داشته است؛ مانند غسل جمعه.[۵]

نیمه‌کاره رها کردن فعل مستحب

قطع کردن عمل عبادی مستحب، پس از شروع آن مکروه است، به‌خصوص نیمه‌کاره رها کردن نمازِ مستحبی و شکستنِ روزه مستحبی در بعد از ظهر.

البته به پایان نرساندن برخی اعمال مستحبی حرام است و باید آن عمل به پایان برسد؛ مثلا اگر کسی حج مستحبی و عمره (بنابر نظر مشهور) را آغاز کند واجب است آن را به پایان برساند. در اعتکاف نیز چنانچه فرد دو روز اول را روزه بگیرد، باید روز سوم را نیز روزه بگیرد و اعتکاف را به پایان برساند و رها کردن آن در این مرحله حرام است.[۶]

مستحبات معروف

نمازهای مستحب

از آنجا که نماز زیباترین و کامل‌ترین عمل عبادی است، علاوه بر نمازهای واجب، نمازهای مستحبی زیادی برای مشتاقان قرار داده شده و کمتر موقعیت دینی را می‌توان یافت که نماز ویژه‌ای نداشته باشد. در مفاتیح الجنان تعداد زیادی از این نمازها بیان شده است. برخی از مهم‌ترین نمازهای مستحبی عبارتند از نماز‌های نافله روزانه، نماز شب، نماز جعفر طیار، نماز استسقا، نماز عید فطر و قربان، نماز اول ماه.

روزه‌های مستحب

روزۀ تمام روزهای سال، غیر از روزهایی که روزه در آن حرام و مکروه اعلام شده، مستحب است. البته گرفتن روزه در بعضی از روزها بیشتر سفارش شده است که برخی از آنها عبارتند از:

دعاهای مستند و مأثور

گرچه با هر زبانی می‌توان از خداوند درخواست نمود، اما تاثیر دعاهایی که در کتاب‌های دعا از زبان معصومین نقل شده بیشتر است. برخی از این دعاها عبارتند از:

  1. دعاهای احتجاب
  2. دعای اعتقاد
  3. دعای ام داوود
  4. دعاهای توسل
  5. دعای جوشن صغیر
  6. دعای حریق
  7. دعای ختم قرآن
  8. دعای طایر رومی
  9. دعای عَبَرات
  10. دعای عَشَرات
  11. دعای عهد
  12. دعای غریق
  13. دعای مجیر
  14. دعای مشلول
  15. دعای مکارم الاخلاق
  16. دعای نور
  17. دعای کمیل
  18. دعای ندبه
  19. زیارت جامعه کبیره
  20. زیارت عاشورا
  21. زیارت وارث

دیگر مستحبات

از اعمال و اذکار مستحب دیگری که در روایات بیان شده، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

جستارهای وابسته

پانویس

  1. فرهنگ فقه، ج۱، ۳۹۷
  2. خویی، اجود التقریرات، ج۱، ص۱۴۳؛ حکیم، ج۱، ص۶۲
  3. فرهنگ فقه، ج۱، ص۳۹۶
  4. نجفی، جواهر الکلام، ج۹، ص۷۴
  5. حکیم، محمد تقی، اصول العامه للفقه المقارن، ص۶۳
  6. شهید اول، القواعد و الفوائد، ج۱، ص۹۹؛ قاعده۳۹

منابع

  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، موسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، اجود التقریرات، تقریرات درس محمد حسین نائینی، قم، مطبعه العرفان، ۱۳۵۲ش.
  • آخوند خراسانی، ملاکاظم، کفایه الاصول، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۹ق.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، موسسه سید الشهداء، ۱۴۰۷ق.
  • شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، القواعد و الفوائد، تصحیح: سید عبدالهادی حکیم، قم، کتابفروشی مفید، افست نجف.