ماه قمری
 | کتابشناسی یا ارجاعات این مقاله ناقص است. میتوانید با اصلاح نحوهٔ ارجاع به منابع بر طبق شیوهنامهٔ ارجاع به منابع، به ویکیشیعه کمک کنید. |
ماه قمری واحد زمانی بر پایه گردش ماه به دور زمین است. طول هر ماه قمری بین ۲۹ تا ۳۰ شبانهروز متغیر است. این گاهشمار قدمتی بیش از اسلام دارد و پس از هجرت پیامبر اسلام، گاهشمار هجری قمری بر همین مبنا شکل گرفت. بخش قابل توجهی از عبادات و اعمال واجب و مستحب اسلامی بر اساس ماه قمری تعیین میشود.
فقیهان شیعه برای تعیین آغاز ماه قمری، مبانی مختلفی دارند. شرایط نجومی نیز در امکان اثبات آغاز ماه مؤثر است. به همین دلیل، گاه اختلاف نظر در تعیین اول ماه بین مسلمانان در کشورهای مختلف و حتی در داخل یک کشور به وجود میآید. برخی فقیهان شیعه معتقدند که آغاز ماه با حکم حاکم شرع مشخص میشود.
در کشورهای مختلف، مبانی متفاوتی برای تعیین اول ماه قمری وجود دارد. از لحاظ نجومی، ممکن است تا چهار ماه متوالی ۳۰ روزه و سه ماه متوالی ۲۹ روزه در سال قمری پشت سر هم رخ دهد.
پیشینه
پیش از رواج گاهشماری هجری قمری، گاهشماریهای رایج در شبهجزیره عربستان و شام عبارت بودند از: قبطی، سریانی، رومی و یهودی. قریش پیش از اسلام از گاهشماری نُهگانهای استفاده میکرد که نام و ترتیب ماههای آن مشابه هجری قمری بود. پس از هجرت پیامبر، مبدأ تقویم قمری، هجرت او از مکه به مدینه تعیین شد.[۱]
پژوهشگران در مورد نحوه شکلگیری و تحول تقویم هجری قمری در ۱۸ سال نخست پس از هجرت اختلاف نظر دارند.[۲]
اسامی ماههای قمری
ماههای گاهشماری هجری قمری بهترتیب عبارتند از:
از این ۱۲ ماه، چهار ماه محرم، رجب، ذیالقعده و ذیالحجه، ماه حرام هستند و احکام خاصی مانند ممنوعیت جنگ و تشدید دیه دارند.
راههای اثبات اول ماه
بنابر فقه شیعه، اول ماه قمری از یکی از راههای زیر ثابت میشود:
- رؤیت هلال توسط شخص.
- اطمینان از گفته دیگران یا منابع معتبر.
- شهادت دو مرد عادل که گفته آنان با اصول ستارهشناسی در تعارض نباشد.
- گذشتن سی روز از اول آغاز ماه قبل.
- حُکم حاکم شرع (نظر برخی مراجع تقلید)
راههای کمتر رایج شامل ضخامت هلال، مشاهده هلال قبل از ظهر و رؤیت کامل ماه در شب سیزدهم است.[۳]
اختلاف فقهی و ملاکها
اختلاف در تعیین آغاز ماه قمری معمولاً ناشی از:
- شیوه رؤیت هلال: (چشم غیرمسلح یا ابزار اپتیکی)
- نقش افق در مشاهده هلال ماه: همافق بودن (اتحاد افق) و اشتراک در شب (اتحاد آفاق)[۴]
بررسی نجومی ماه قمری
هر ماه قمری با ماه نو (مقارنه ماه و خورشید) آغاز میشود، زمانی که ماه بین زمین و خورشید قرار دارد و قابل مشاهده نیست. یک یا دو روز پس از آن، هلال ماه در افق شامگاهی ظاهر میشود. طول متوسط ماه قمری حدود ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه است و سال قمری تقریباً ۳۵۴ روز دارد. برای سادهسازی محاسبات، ماههای قمری معمولاً ۲۹ یا ۳۰ روزه در نظر گرفته میشوند و از لحاظ نجومی، ممکن است تا ۴ ماه ۳۰ روزه و ۳ ماه ۲۹ روزه پشت سر هم قرار گیرند.[۵]
مطابق حکم شرعی، اگر هلال در شامگاه ۲۹ام مشاهده شود، ماه به پایان میرسد و روز بعد، اولین روز ماه جدید خواهد بود. در غیر این صورت، ماه ۳۰ روزه در نظر گرفته میشود. معیار شرعی، ماه هلالی رؤیتشده است و ماه حسابی به تنهایی معتبر نیست. به دلیل تفاوت شرایط جغرافیایی و زمانی، آغاز ماه در مناطق مختلف ممکن است متفاوت باشد و اختلاف معمولاً حداکثر یک روز است.[۶]
اختلاف تقویم قمری کشورهای مختلف
اختلاف در شروع ماه در تقویم قمری کشورهای مختلف، ناشی از یکی از عوامل زیر است:[۷]
- اوضاع جغرافیایی و جوّی
- عوامل نجومی مؤثر در رؤیت هلال (مدت مکث، زمان غروب خورشید، فاصل ماه از زمین و...)
- برخی قراردادها و عدم توجه به مسئله رؤیت
- اختلاف فتوا در مورد رؤیت هلال (اتحاد افق، استفاده از ابزار و...)
- خطای انسانی در دیدن هلال
امروزه با وجود نرمافزارهای نجومی مختلف، محاسبه موقعیت و مشخصات ماه کار سادهای است، ولی رؤیت هلال یک امر انسانی است و با توجه به افراد و شرایط مختلف متغیر است. مطالعات نشان میدهد که ۱۵ درصد رصدگران دچار توهم میشوند و این توهم رؤیت میتواند مشکلاتی را در آغاز ماه قمری به وجود آورد.[۸]
معیار اول ماه در کشورهای مختلف
چگونگی اثبات ماههای قمری در کشورهای مختلف دنیا متفاوت است، همین اختلاف معیارها موجب به وجود آمدن ناهماهنگی در اعلام آغاز ماههای قمری و به ویژه ماههای رمضان و شوال میشود. باید در نظر داشت که احتمال رؤیت و در نتیجه اعلام آغاز ماه قمری در کشورهای غربیتر (از لحاظ جغرافیایی) بیش از کشورهای شرقیتر است. معیارهای مورد توجه کشورها عبارتند از:[۹]
۱- دیدن هلال ماه
- دیدن هلال با چشم غیر مسلح در غروب روز قبل از اول ماه(کشورهای هند، پاکستان، بنگلادش، مراکش و نظر اکثر علمای شیعه)
- دیدن هلال حتی با چشم مسلح در غروب روز قبل از اول ماه(کشور ایران در بعضی ماهها و نظر بعضی عالمان شیعه)
- ادعای دیدن هلال در غروب روز اول ماههای حساس(کشور عربستان در ماههای رمضان، شوال، ذیقعده و ذی الحجه)
۲- محاسبات نجومی
- معیار عربستان
- قبل از ۱۶ آوریل ۱۹۹۹ میلادی: در روز اول ماه، سن ماه در لحظه غروب خورشید مکه بیشتر از ۱۲ ساعت باشد.
- بعد از ۱۶ آوریل ۱۹۹۹ میلادی: بعد از مقارنه، غروب ماه بعد از غروب خورشید در شهر مکه باشد(ام القراء).گفتنی است با این معیار در ۸۵ درصد مواقع، روز اول ماه، قبل از رؤیت هلال خواهد بود و مهمترین علت اختلاف آغاز ماه بین کشور ایران و عربستان نیز همین معیار است.
- معیار مصر: در مناطق غربی مصر، زمان غروب خورشید بعد از مقارنه بوده و مدت مکث ماه حداقل پنج دقیقه باشد.
- معیار مابینز: سن هلال حداقل ۸ ساعت، ارتفاع ماه حداقل ۲ درجه و جدایی زاویهای ماه از خورشید حداقل ۳ درجه باشد.(کشورهای مالزی، سنگاپور، اندونزی و برونئی)
- معیار کامل نجومی: بر اساس پارامترهای مختلف ماه، در لحظه غروب خورشید هلال شرایط رؤیت را داشته باشد(الجزایر و تونس).
- معیار لیبی: در شرقیترین مناطق کشور لیبی، زمان مقارنه قبل از طلوع خورشید باشد.
۳- دیدن هلال به شرط عدم تعارض با محاسبات نجومی رؤیت هلال به شرط اینکه محاسبات نجومی امکان دیدن هلال را معتبر بشناسد. محاسبات تنها برای جلوگیری از اشتباه و خطای دید استفاده میشود.(دفتر آیت الله خامنهای و ستاد استهلال ایران، سازمانهای نجومی کشورهای گویانا، ترینیداد و توباگو)
۴- متابعت از دیگر کشورها
- متابعت از کشور عربستان: کشورهای قطر، کویت، امارات، عمان، یمن، بحرین، سوریه، لبنان، ترکیه، افغانستان و..
- متابعت کشورهای کوچک از کشورهای بزرگ همسایه(نیوزیلند از استرالیا، سورینام از گویان)
- متابعت از کشورهای مسلمان تابعه(اکثر کشورهای اروپایی و حوزه دریای بالتیک و ایسلند)
بعضی کشورها نیز ملاک خاصی ندارند و هر سال روش تعیین اول ماه آنها عوض میشود، مانند کشور نیجریه.[۱۰]
آغاز ماه قمری در ایران
در کشور ایران، تقویم هجری قمری در کنار تقویم هجری خورشیدی معتبر دانسته شده و مناسک مذهبی به این تقویم وابسته است. در حال حاضر مرجع رسمی استخراج تقویم در ایران، شورای مرکز تقویم مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. این شورا برای استخراج تقویم قمری از نظر فقهی سید علی خامنهای بهره میبرد. مطابق این فتوا، رؤیت هلال با چشم، شرط است و استفاده از ابزار اپتیکی همانند دوربین دو چشمی و تلسکوپ نیز مانعی ندارد. در سالهای اخیر رؤیت هلال در روز(قبل از غروب خورشید) نیز پذیرفته شده است.[۱۱]
گاهشمار هجری قمری قراردادی
تاریخنویسان برای سهولت در محاسبات، از «تقویم هجری قمری قراردادی» استفاده میکنند تا اشکالات ناشی از اختلاف یک شبانهروز در تقویم هجری قمری هلالی را برطرف کنند. این تقویم مشابه تقویم هجری قمری هلالی است، با این تفاوت که ماهها بهطور متناوب ۳۰ و ۲۹ شبانهروز دارند. ماه ذیحجه در سالهای عادی ۲۹ و در سالهای کبیسه ۳۰ شبانهروز است. بررسیها نشان میدهد که در ۶۴/۴۳ درصد موارد، اول ماه قمری هلالی با اول ماه قراردادی مطابقت دارد، اما در ۳۵/۳۵ درصد موارد یک شبانهروز و در ۲۲/۰ درصد موارد دو شبانهروز اختلاف دارند. این اختلاف نشان میدهد که این نوع تقویم نمیتواند معیار دقیقی برای زمانشناسی احکام باشد.[۱۲]
ستاد استهلال و گروههای رصد
از ابتدای رهبری سید علی خامنهای، ستادی برای نظمدهی به استهلال (رؤیت هلال ماه) تشکیل شد. در سال ۱۳۸۰ش، تلاش برای رؤیت هلال جمادیالثانی ۱۴۲۲ق به ثبت چند رکورد جهانی به نام ایران منجر شد. با حمایت ستاد استهلال، گروههای رصدی در سراسر ایران برای رؤیت هلال ماهها تشکیل شدند. در موارد خاص مانند پایان ماه رمضان، تا ۱۵۰ گروه با دوربینهای پیشرفته و حتی با هواپیما به رصد هلال میپردازند.[۱۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ دانشنامه جهان اسلام
- ↑ تاریخچه تقویم هجری قمری، سایت مبدل تاریخ.
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ سال قمری چند روز است؟ آیا تعداد روزهای یک سال قمری با سال های قمری دیگر تفاوت دارد؟ در صورت تفاوت چه باید کرد؟، اسلام کوئست.
- ↑ عدالتی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۹.
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ سایت گروه غیر حرفهای رؤیت هلال
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، ۱۳۹۰ش.
- ↑ سایت مبدل تاریخ
- ↑ هلال ماه نو چگونه رؤیت میشود؟، سایت آیت الله خامنه ای.
منابع
- تاریخچه تقویم هجری قمری، سایت مبدل تاریخ.
- حسن زاده، امیر، مقاله بررسی وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه.
- سال قمری چند روز است؟ آیا تعداد روزهای یک سال قمری با سال های قمری دیگر تفاوت دارد؟ در صورت تفاوت چه باید کرد؟، اسلام کوئست.
- عدالتی، تقی، نگرشی بر تقویم قمری و رؤیت هلال ماه، مجله فقه، شماره ۲، زمستان ۱۳۷۳ش.
- مقاله استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، شماره ۱۰۲، شهریور ۱۳۹۰ش.