مقاله متوسط
شناسه ارزیابی نشده
نارسا

آیه نشوز

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آیۀ نشوز، بخشی از آیۀ ۳۴ و آیۀ ١٢٨ سوره نساء. اصطلاح نشوز در آیۀ نخست دربارۀ زن و در مورد دوم درباره شوهر به کار رفته است. نشوز را بدین معنا نیز دانسته‌اند که هر یک از زن و شوهر از تکالیفی که در قبال دیگری دارد، سرباز زند.

در معنای دیگر، نشوز زن به معنای خروج زن از اطاعت شوهر در اموری مانند تمکین جنسی و خارج شدن از خانه بدون اجازۀ شوهر است. نشوز مرد نیز به معنای ناسازگاری شوهر و رعایت نکردن حقوق همسر خود معنا شده است.

راه‌حل قرآن برای نشوز زن به ترتیب: موعظه، دوری جستن از او در بستر و تنبیه بدنی است. قرآن برای نشور مرد مصالحه را به عنوان راه‌حل مطرح کرده است.

متن آیه

آیات ۳۴ و ۱۲۸ سوره نساء، آیه نشور نام گرفته‌اند:

  • آیۀ نخست:
...وَاللَّـاتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُ‌وهُنَّ فِی الْمَضَاجِعِ وَاضْرِ‌بُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَیهِنَّ سَبِیلًا إِنَّ اللَّـهَ كَانَ عَلِیا كَبِیرً‌ا
...و زنانی را كه از نافرمانی آنان بیم دارید [نخست‌] پندشان دهید و [بعد] در خوابگاه‌ها از ایشان دوری كنید و [اگر تأثیر نكرد] آنان را بزنید؛ پس اگر شما را اطاعت كردند [دیگر] بر آنها هیچ راهی [برای سرزنش‌] مجویید، كه خدا والای بزرگ است. نساء-۳۴
  • آیۀ دوم:
وَ إِنِ امْرَ‌أَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَ‌اضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَیهِمَا أَن یصْلِحَا بَینَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَیرٌ وَأُحْضِرَ‌تِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ وَ إِن تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّـهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرً‌ا
و اگر زنی از شوهر خویش بیم ناسازگاری یا رویگردانی داشته باشد، بر آن دو گناهی نیست كه از راه صلح با یكدیگر، به آشتی گرایند؛ كه سازش بهتر است. و[لی‌] بخل [و بی‌گذشت بودن‌]، در نفوس، حضور [و غلبه‌] دارد؛ و اگر نیكی كنید و پرهیزگاری پیشه نمایید، قطعاً خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است. نساء-۱۲۸

مفهوم نشوز

نوشتار اصلی: نشوز

نشوز، اصطلاح فقهی است که بیشتر به سرباز زدن زن از اطاعت شوهر در اموری مانند تمکین جنسی و خارج شدن از خانه بدون اجازۀ او گفته می‌شود و در مواردی مانند ناسازگاری شوهر و رعایت نکردن حقوق همسر در مورد مرد نیز به کار رفته است. البته، در مواردی از روایات، نشوز مرد، به تصمیم او برای طلاق همسر نیز تفسیر شده است.[۱]

راه حل قرآن برای نشوز

نشوز زن

نحوۀ برخورد مرد با نشوز زن با توجه به عوامل مختلف متفاوت است؛ اگر خستگی جسمی و روانی و افسردگی یا فشارهای ناشی از کار و یا عدم ارضای جنسی زن باشد، شوهر باید به برطرف کردن این عوامل اقدام کند.[۲] اما اگر با برطرف کردن عوامل، همچنان نشوز زن باقی باشد، طبق مفاد آیه ۳۴ سوره نساء، مرد باید برای برخورد با همسر خود سه مرحله را طی کند. این سه مرحله بر یکدیگر مترتب هستند، بدین معنا که اگر مراحل متقدم تأثیرگذار نباشد، نوبت به مراحل بعد می‌رسد.[۳] این سه مرحله عبارتند از: نصیحت کردن او، دوری کردن از او در بستر و تنبیه بدنی.[۴] از این میان، موعظه را از زمان ظهور علائم نشوز می‌توان آغاز کرد. علامه طباطبائی در این باره چنین نوشته است:

اگر در جمله «فعظوهن» فای تفریع را آورد و موعظه را نتیجه ترس از نشوز قرار داد، نه از خود نشوز، شاید برای این بوده که رعایت حال موعظه را در بین علاج‌های سه‌گانه کرده باشد و بفهماند از میان این سه راه، علاج موعظه علاجی است که هم در حال نشوز مفید واقع می‌شود و هم قبل از نشوز و هنگام پیدا شدن علامت‌های آن.[۵]

اشکال

یکی از بحث‌های چالش‌برانگیز، اجازه تنبیه بدنی در این آیه است. اشکال مطرح شده این است که این اجازه، با کرامت ذاتی انسان ناسازگار می‌نماید.

عالمان اسلامی و مفسران، به این اشکال بی‌توجه نبوده، برای دفع آن چاره‌اندیشی‌هایی کرده‌اند. در تفسیر نمونه در پاسخ بدین اشکال چنین آمده است:

جواب این ایراد با توجه به معنی آیه و روایاتی که در بیان آن وارد شده و توضیح آن در کتب فقهی آمده است و همچنین با توضیحاتی که روان‌شناسان امروز می‌دهند چندان پیچیده نیست زیرا:
اولا آیه، مسئله تنبیه بدنی را در مورد افراد وظیفه‌نشناسی مجاز شمرده که هیچ وسیله دیگری درباره آنان مفید واقع نشود، و اتفاقا این موضوع تازه‌ای نیست که منحصر به اسلام باشد، در تمام قوانین دنیا هنگامی که طرق مسالمت‌آمیز برای وادار کردن افراد به انجام وظیفه، مؤثر واقع نشود، متوسل به خشونت می‌شوند، نه تنها از طریق ضرب بلکه گاهی در موارد خاصی مجازات‌هایی شدیدتر از آن نیز قائل می‌شوند که تا سرحد اعدام پیش می‌رود.
ثانیا تنبیه بدنی در اینجا - همانطور که در کتب فقهی نیز آمده است - باید ملایم و خفیف باشد به‌طوری که نه موجب شکستگی و نه مجروح شدن گردد و نه باعث کمبودی بدن...[۶]

نشوز مرد

طبق آیه ۱۲۸ سوره نساء، اگر نشوز از طرف مرد باشد، صلح به عنوان یک راه‌حل پیشنهاد شده است. برخی از مفسران صلح را در این آیه چنین تفسیر کرده‌اند:

سیاق دلالت دارد بر این‌که مراد از صلح و مصالحه کردن این است که زن از بعضی حقوق زناشوئی خودش صرف‌نظر کند تا انس و علاقه و الفت و توافق شوهر را جلب نماید و به این وسیله از طلاق و جدائی جلوگیری کند و بداند که صلح بهتر است.[۷]

شرایط تنبیه بدنی زن

۱. قصد اصلاح

قرآن هدف از تنبیه بدنی را دوری کردن زن از نشوز می‌داند و تنبیه هم باید منجر به این شده که زن اصلاح شده، وظایف خود را نسبت به شوهر انجام دهد.[۸] صاحب جامع المدارک و امام خمینی نیز معتقد بودند که ضرب باید به انگیزۀ اصلاح و پایان دادن به بحران خانوادگی و خالی از هر نوع انتقام‌جویی و تشفّی دل و خالی کردن عقده باشد.[۹]

۲. خفیف بودن

از جمله شرایط تنبیه بدنی این است که شدید نباشد. رسول خدا(ص) می‌فرماید کتک شما نباید به نحوی باشد که اثر آن در بدن زن پیدا باشد یا کتک نباید نشانۀ خودنمایی و اظهار قدرت مرد باشد.[۱۰] در روایتی، امام باقر(ع) در تفسیر «واضربوهنّ» می‌فرماید با چوب مسواک وی را بزند.[۱۱]

۳. زدن در چند مرحله

در تنبیه بدنی، باید از مرحلۀ مختصرتر شروع شود و اگر اثر نکرد، شدیدتر گردد.[۱۲] امام خمینی در این باره معتقد بودند ابتدا تنبیه باید مختصر باشد، اگر اثر نکرد به تدریج به مراحل بالاتر و تنبیه شدیدتر منتقل می‌شود. ولی در هر صورت نباید بدن زن خونی شده یا موجب کبودی و سرخی شود. و اگر تنبیه بدنی، سبب جراحت و جنایتی بر زن گردد مرد باید به او غرامت بدهد.[۱۳]

پانویس

  1. حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۱، ابواب القسم و النشوز و الشقاق، باب۱۱، ص۳۵۱.
  2. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۵۷
  3. طباطبائی، المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ج۴، ص۵۴۶؛ باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۵۷
  4. سوره نساء، آیه ۳۴.
  5. طباطبائی، المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ج۴، ص۵۴۵-۵۴۶
  6. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۳۷۳
  7. طباطبائی، المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ج۵، ص۱۶۳؛ نیز ن.ک: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۱۵۰-۱۵۱.
  8. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۲
  9. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۲؛ نقل از: خوانساری، جامع المدارک، ۱۳۶۴ش، ج۴، ص۴۳۷؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۲۷۳
  10. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۳ نقل از: طبری، تفسیر طبری، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۱۶۸
  11. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۳ نقل از: عروسی الحویزی، تفسیر نورالثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۷۸
  12. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۴
  13. باقی‌زاده، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، ص۱۶۴؛ نقل از: امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۲۷۳

منابع

  • باقی‌زاده، رضا، «بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین»، فصلنامه علمی – ترویجی بانوان شیعه، سال هفتم، شماره ۲۳، بهار ۱۳۸۹.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التّراث، ۱۴۰۹ق.
  • طباطبائی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهل و یکم، ۱۳۸۰ش.
  • امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، نجف اشرف، مطبعة الآداب، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • خوانساری، سید احمد، جامع المدارک، تهران، صدوق، چاپ دوم، ۱۳۶۴ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تفسیر طبری، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • عروسی الحویزی، عبدعلی بن جمعة، تفسیر نورالثقلین، قم، مطبوعاتی اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.