مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده

حضانت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

حِضانت، اصطلاحی فقهی به معنای نگهداری و تربیت کودک است. حضانت کودک بر عهده پدر و مادر است. بسیاری از فقیهان معتقدند هرگاه پدر و مادر کودک، از همدیگر جدا شوند، حضانت دختر تا هفت سالگی و پسر تا دو سالگی بر عهده مادر بوده و پس از آن بر عهده پدر است. بر اساس نظریه برخی دیگر از فقهاء و قانون مدنی ایران، حضانت تا سن هفت سالگی بر عهده مادر و پس از آن (تا زمان بلوغ و رشد فرزند) بر عهده پدر خواهد بود.

با مرگ هر کدام از والدین، حضانت به دیگری منتقل می‌شود و در صورت وفات هردو، بر عهده جد پدری است و در صورت نبودن او، بر عهده سایر بستگان بر اساس رتبه آنها در ارث خواهد بود. حضانت کودک نامشروع بر عهده پدر واقعی اوست. در فقه اسلامی شرایط و احکام خاصی برای حضانت و حضانت‌کننده تعیین شده است.

معنا

حضانت، اصطلاحی فقهی به معنای تربیت و نگهداری از کودک است که در باب نکاح، طلاق و لُقطه از فقه اسلامی، درباره آن بحث می‌شود.[۱]

شرایط و احکام

  • زمان حضانت

در فقه اسلامی حضانت کودک بر عهده پدر و مادر اوست تا زمانی که با همدیگر زندگی می‌کنند؛[۲] اما درباره زمان پس از جدایی آنان، نظریات مختلفی است؛ بنا بر اعتقاد گروهی از فقیهان و قانون مدنی کشور ایران، حضانت کودک (دختر و پسر) تا هفت سالگی بر عهده مادر و پس از آن بر عهده پدر است.[۳] گروه دیگری از فقیهان معتقدند حضانت دختر تا هفت سالگی و حضانت پسر تا دو سالگی بر عهده مادر بوده و پس از آن بر عهده پدر است.[۴] تربیت و نگهداری از کودک از هنگام تولد تا زمان بلوغ و رشد عقلی او به پدر یا مادر او سپرده می‌شود؛ ولی پس از آن، خود فرزند، اختیار امور خویش را به عهده می‌گیرد.[۵]

  • ملاقات کودک

هرکدام از پدر یا مادر که سرپرست کودک شود، نمی‌تواند مانع از ملاقات، پرستاری و کمک‌کردن دیگری به فرزندش گردد.[۶]

  • واگذاری حضانت

در اینکه آیا حضانت، قابل واگذاری به دیگران است یا خیر، نظرها متفاوت است؛ عده‌ای از فقیهان، حضانت را نوعی ولایت و سرپرستی می‌دانند که از بین نمی‌رود.[۷] گروهی دیگر آن را از جنس حقوق می‌دانند که قابل واگذاری به دیگری است.[۸]

شرایط حضانت‌کننده

بر اساس فقه اسلامی، حضانت کننده (چه مرد و چه زن) باید عاقل و آزاد باشد (برده نباشد).[۹] علاوه بر این شرایط، فقهاء معتقدند حضانت مادر تنها در صورتی است که با شخص دیگری ازدواج نکرده باشد.[۱۰] گروهی از فقیهان معتقدند اگر کودک مسلمان است، مادر فقط در صورت مسلمان بودن می‌تواند حضانت را بر عهده بگیرد.[۱۱]

حضانت کودک یتیم

با مرگ هر کدام از پدر و مادر، حق حضانت کودک، به دیگری منتقل می‌شود.[۱۲] در صورت وفات یا مفقود شدن هر دو، حق حضانت به جد پدری کودک می‌رسد و در صورت نبودن وی، به سایر بستگان (بر اساس رتبه آنها در ارث) منتقل می‌شود.[۱۳] بعضی از فقهاء معتقدند در صورت نبودن جد پدری، حاکم شرع با استفاده از اموال کودک، برای او سرپرستی تعیین خواهد کرد و اگر کودک مالی نداشته باشد، حضانت او بر مسلمانان، واجب کفایی خواهد بود.[۱۴]

حضانت کودک نامشروع

فقیهان معتقدند حضانت و نفقه کودکی که از راه نامشروع متولد شده بر عهده پدر و مادر واقعی اوست، هرچند کودک از آنها ارث نمی‌برد.[۱۵]

در حضانت کودکی که پیدا شده است، دو نظریه است؛ گروهی معتقدند باید آن را به قاضی و حاکم شرع تحویل داد.[۱۶] عده‌ای نیز معتقدند حضانت بر عهده یابنده است، مگر اینکه ناتوان از حضانت کودک باشد.[۱۷]

حضانت در قانون مدنی

در قانون مدنی ایران، نیز مسئله حضانت از کودک مطرح شده است. طبق ماده ۱۱۶۹، در صورت جدایی والدین، حضانت کودک تا هفت سالگی بر عهده مادر و پس از آن بر عهده پدر است.[۱۸] همچنین بر اساس ماده ۱۱۷۳، در صورتی که حضانت هر کدام از والدین، سلامت جسمی یا اخلاقی کودک را به خطر بیندازد، دادگاه باید حضانت کودک را به شخص صالح دیگر بسپارد.[۱۹]

پانویس

  1. فرهنگ دهخدا، ذیل واژه حضانت؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۰۹.
  2. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۰۹.
  3. خویی، مبانی منهاج الصالحین، ج۱۰، ص۲۸۰؛ روحانی، فقه الصادق، ج۲۲، ص۳۰۴؛صاحب مدارک، نهایةالمرام، ج۱، ص۴۶۸ به نقل از مزروعی،‌ «ماهیت حضانت و تعیین صاحبان آن»، ص۱۰۳.
  4. مکارم شیرازی، استفتاءات جدید، ۱۳۸۴ش، ج۳، ص۲۶۵.
  5. مکارم شیرازی، احکام بانوان، ۱۳۸۶ش، ص۲۰۲.
  6. توضیح المسائل مراجع، ج۲، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.
  7. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۰۸.
  8. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۸۴.
  9. رساله توضیح المسائل مراجع، ۱۳۷۲ش، ص۸۹۴.
  10. رساله توضیح المسائل مراجع، ۱۳۷۲ش، ص۸۹۴.
  11. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۳۱۰.
  12. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۹۳.
  13. توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۶۵۲.
  14. بحرانی، الحدائق الناظره، ۱۴۰۵ق، ج۲۵، ص۹۷.
  15. مکارم شیرازی، استفتاءات جدید، ۱۳۸۴ش، ج۳، ص۲۶۶.
  16. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۸، ص۱۷۴.
  17. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۸، ص۱۷۵.
  18. کاتوزیان، حقوق مدنی خانواده، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۷۰.
  19. حجتی، مجموعه قوانین و مقررات خانواده، ۱۳۷۸ش، ص۵۸.

منابع

  • بحرانی، یوسف، الحدائق الناظره فی احکام العترة الطاهره، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۰۵ق.
  • توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۲ش.
  • حجتی، غلامرضا، مجموعه قوانین و مقررات خانواده، تهران، گنج دانش، ۱۳۷۸ش.
  • دهخدا، علی اکبر، فرهنگ لغت، تهران، مؤسسه لغت نامه دهخدا، ۱۳۴۱ش.
  • رساله توضیح المسائل مراجع، قم، انتشارات تفکر، ۱۳۷۲ش.
  • کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۸ش،
  • مزروعی،‌ رسول، «ماهیت حضانت و تعیین صاحبان آن»، در مجله فقه اهل بیت، شماره ۵۵، پاییز۱۳۸۷ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم، نشر مدرسه علی بن ابی طالب، ۱۳۸۶ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، قم، نشر مدرسه علی بن ابی طالب، ۱۳۸۴ش.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، به کوشش محمود قوچانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۲ش.
  • هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مرکز دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.

پیوند به بیرون

مقاله «حقوق کودکان از نگاه فقه و حقوق»