الجمل (کتاب)

الجمل

اطلاعات کتاب
نویسنده	شیخ مفید
موضوع	امام علی، جنگ جمل
سبک	تاریخی، کلامی
زبان	عربی
مجموعه	1 جلد
اطلاعات نشر
ناشر	كنگره شيخ مفيد
تاریخ نشر	1413 ق

ألجَمَل وَ النُّصرة لِسیّد العترَة فی حَربِ البَصرَة تألیف عالم برجسته شیعه محمد بن محمد نعمان عکبری بغدادی معروف به شیخ مفید (متوفای 413 ق) است. این کتاب یکی از متون کهن کلامی - تاریخی شیعه می باشد که مؤلف در آن به واقعه جنگ جمل، فتنه ها، ابهامات و آرا و عقاید مسلمانان نسبت به آن پرداخته است. این کتاب به زبان های فرانسوی و فارسی ترجمه شده است.

انگیزه تألیف

شیخ مفید این کتاب را به درخواست فردی نگاشته که از او خواسته کتابی پیرامون جنگ جمل و آرا و عقاید مسلمانان درباره آن واقعه بنویسد. وی در مقدمه کتاب می گوید:

خداوندت مؤيد دارد، از من خواسته ‏اى كه براى تو اختلاف نظر و آراء اهل قبله را در مورد فتنه بصره (جنگ جمل)، خونريزى و كشتار ميان امير المؤمنين علی بن ابی طالب (ع) و طلحه و زبیر و عایشه، و اعتقاد هر گروه را در اين باره بيان كنم و شرح دهم و سبب اين فتنه را بازگو كنم و اخبار آن و آنچه را كه ميان ايشان اتفاق افتاده است فراهم آورم.

همه كتابهايى كه در اين باره تصنيف شده است متضمن اخبارى است كه درک آن براى عموم مردم دشوار و شبهه ‏انگيز است و هيچ ‏يک از مصنفان چگونگى جنگ را با ترتيب و نظام نياورده ‏اند و اخبار را چنان در هم آميخته‏ اند كه نمى‏ توان به طور دقيق و آشكار از نيت و مقصودشان آگاه شد، و من در اين تأليف براى تو- كه خدايت موفق دارد- آنچه گفته شده است فراهم آورده‏ ام و برهانى را ثابت كرده‏ ام كه هر كس آن را بنگرد مى‏ تواند اعتقاد درستى در مورد آنان و رفتارشان پيدا كند و متوجه شود كه کفر و ایمان و عصيان و طاعت و گمراهى و هدايت چگونه بوده است و اميدوارم تو هم موفق شوى كه از آن عبرت گيرى و از حالت تقليد گمراه‏ كننده بيرون آيى و به حق برسى و آنچه كه موجب اشتباه و سرگردانى است از تو زايل شود و اكنون با توکل به خداى عز و جل و يارى جستن از پيشگاه او و آرزوى توفيق و راهنمايى براى تو، پرسشى را كه كرده‏ اى پاسخ مى‏ دهم.

محتوای کتاب

شيخ مفيد كتاب جمل را در دو بخش تنظيم كرده است: او تمامی آراء و عقايد اسلامی را در نسختين بخش كتاب آورده و با دليل‌ های محكم و استوار و براهين قوی نظرات و شبهات فرقه‌ها و مذاهب گوناگون را پاسخ گفته و نظريه حقيقت‌ گرای شيعه را مبنی بر اين كه اميرالمؤمنين و پيروان او بر حق بودند و گروه مقابل بر باطل و اهل خلافت هستند اثبات نموده است.

بخش دوم، تاريخ جنگ جمل و گزارش آن است. مؤلف در اين بخش چكيده و عصاره ماجرا را از لحظه انعقاد نطفه و شروع آن تا پايان كار بر اساس منابع و مآخذ دست اول و معتبر، بدون تعصب و طرفداری بی مورد به طور دقيق نقل كرده است. و در خاتمه كتاب، اسباب بغض عایشه، طلحه و زبیر نسبت به اميرالمؤمنين را به طور گسترده شرح و توضيح داده است.

ویژگی های کتاب

1. نويسنده كتاب يكى از عالمان بزرگ شيعه است لذا كتاب از استحكام و اعتبار والايى برخوردار است خصوصا اين كه از آخرين تاليفات شيخ مفيد است و در دوران غناى فكر و انديشه وى نگاشته شده است.
2. كتاب هايى كه در زمان نزديک به واقعه جمل نوشته هيچ كدام در دسترس ما نيست و فقط گزينشى و تكه هايى كه مورخان بعدى نقل كرده‏ اند براى ما باقى مانده است كه آن نيز بى طرفانه نگاشته نشده است. با توجه به اين نكات، فقط شيخ مفيد است كه اطلاعاتى را درباره اين واقعه مهم براى ما ثبت كرده و از اين جهت اثر او منحصر به فرد است.
3. در ميان كتاب هايى كه درباره جنگ جمل نوشته شده اين كتاب گسترده ترين و كامل ترين كتاب است بدين سبب منبع و ماخذ جامع و معتبرى در اين زمينه به شمار مى آيد.
4. مولف در اين كتاب فقط به منابع اهل سنت استناد جسته و با گفتار خودشان به ايشان پاسخ داده است.
5. مولف به هيچ وجه تعصب به خرج نداده و اقوال و افكار ديگران را با رعايت ادب و امانتداری نقل كرده و با منطق قوى و استدلال مستحكم خصم را مجاب نموده است.

مترجم کتاب نیز پاسخگویی به شبهات و ابهامات، چهره درخشان شیخ مفید، تفصیل و گستردگی کتاب، محفوظ ماندن از دستبرد، انصاف مؤلف در بررسی اخبار و نشان دادن مظلومیت علی (ع) را ویژگی های کتاب و دلیل ترجمه آن ذکر کرده است.

منابع کتاب

شیخ مفید، کتاب خویش را به منابع اهل سنت مستند کرده است. برخی از این منابع بدین شرح است:

• فضیلة المعتزلة
• البیان و التبیین جاحظ
• تاریخ الخلفاء ابن اسحاق
• کتاب الجمل ابومخنف
• کتاب الجمل محمد بن عمر واقدی
• کتاب الجمل نصر بن مزاحم منقری
• کتاب الجمل ابن هلال ثقفی
• مقتل عثمان ابو حذیفه قرشی
• کتاب خطب علی، تاریخ الخلفاء الکبیر، مقتل عثمان، الجمل علی بن محمد مدائنی
• المنبی ابوالحسن علی بن حسن بن فضال.

نسخه های کتاب

• نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی، تهران كه به سال 1338ق در نجف اشرف نوشته شده است.
• نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی كه در سال 1352 ق در نجف اشرف نگاشته شده است.
• نسخه چاپى نجف که برای اولین بار در سال 1382 ق، در المطبعة الحيدرية به چاپ رسيده است.

ترجمه ها

كتاب جمل به دو زبان ترجمه شده است:

• فرانسوی، اندكي پس از انتشار چاپ نجف فردی آن را به فرانسوی ترجمه كرده و در كشور فرانسه منتشر نموده‌اند.
• فارسی، در سال 1366ش متن چاپ شده در نجف را دكتر محمود مهدوی دامغانی با عنوان «نبرد جمل» به فارسی ترجمه كرده و به سال 1367ش به همت نشر نی منتشر شد.

چاپ

این کتاب در یک جلد به زبان عربی، به تحقیق سیدعلی میر شریفی، در سال 1373 ش، به وسیله انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم چاپ و منتشر شده است. از دیگر چاپها می توان به کنگره شیخ مفید اشاره کرد.

پیوند به بیرون

• «الجمل» للشیخ المفید
• منبع شناسی کتاب «الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة»

منابع

• مفید، محمد بن نعمان، الجمل، قم، مكتبة الداوري.
• مفید، محمد بن نعمان، نبرد جمل، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، 1383 ش.
• کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه ای علوم اسلامی نور.