محمدتقی بافقی

مقاله قابل قبول
پیوند کم
بدون ناوبری
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
محمدتقی بافقی
محمدتقی بافقی.jpg
اطلاعات فردی
تاریخ تولد ۱۲۹۲ قمری
تاریخ وفات ۲۶ فروردین ۱۳۲۵ شمسی
محل دفن حرم حضرت معصومه(س)
اطلاعات علمی
استادان آخوند خراسانیسیدمحمدکاظم یزدیمیرزا حسین نوری و ...
محل تحصیل یزدنجفکربلاقم
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی مبارزه با کشف حجاب در دوره رضاخان
اجتماعی همکاری در تأسیس حوزه علمیه قم • احیاء مسجد جمکران

محمدتقی بافقی از عالمان شیعه در قرن ۱۴ قمری است که نقش مهمی در تاسیس حوزه علمیه قم داشت. او از مخالفین سرسخت رضاشاه بود. اعتراض او به همسر رضاشاه و برخی زنان دربار که در مراسم تحویل سال٬ بدون حجاب در حرم حضرت معصومه(س) ظاهر شده بودند، باعث شد رضاشاه، خود از تهران به قم آمده و او را پس از ضرب و شتم زندانی کند. برخی معتقدند اقدام آیت الله بافقی موجب شد تا کشف حجاب هشت سال دیرتر اجرا شود.

زندگی و تحصیلات

محمدتقی بافقی در ۱۲۹۲ق در شهر بافق از توابع یزد به دنیا آمد.[۱] وی فرزند بازرگانی به نام حاج محمدباقر بود. بافقی تحصیلات دینی خود را از ۱۴ سالگی در یزد آغاز کرد. او فقه و اصول را نزد «سیدعلی لب‌ِخندقی» معروف به «سید علی مدرس بزرگ» آموخت. او در سال ۱۳۲۰ق عازم نجف شد و در درس آخوند ملامحمدکاظم خراسانی، سیدمحمدکاظم یزدی و میرزا حسین نوری شرکت کرد. او در نجف مغازه‌ای هم دایر کرد تا محل درآمدی برایش باشد.[۲]

آیت الله محمدتقی بافقی

بافقی پس از ۱۷ سال به کربلا رفت و نزد سیداحمد کربلایی به تحصیل و تهذیب اخلاق پرداخت. او در ۱۳۳۶ یا ۱۳۳۷ق، به ایران بازگشت و در قم، در محله باغ پنبه ساکن شد[۳] و در کنار آیت اللّه کبیر و آیت اللّه فیض، به احیای حوزه علمیه قم و اجرای خدمات دینی پرداخت.[نیازمند منبع]

همکاری در تأسیس حوزه علمیه

در ۱۳۰۱ شمسی، با ورود شیخ عبدالکریم حائری به قم، تلاش‌ها برای احیای حوزه علمیه قم به نتیجه رسید. عده‌ای از علمای بزرگ شهر، از جمله بافقی، شیخ عبدالکریم حائری را ترغیب کردند که در قم بماند و خود را وقف احیای حوزه علمیه قم کند. بافقی یکی از دستیاران عمده آیت الله حائری شد و مسئولیت تهیه لباس و رسیدگی به امور طلاب را که تعدادشان روزبه‌روز بیشتر می‌شد، بر عهده گرفت و نیز، در غیاب آیت اللّه حائری، به جای او اقامه جماعت می‌کرد. علاوه بر این، بر ساختن سه مسجد جدید نظارت داشت و گاه خود در کار ساختمان مشارکت می‌کرد.[۴]

درگیری با رضاخان

بافقی مکررا با نوشتن نامه‌های تند و صریح به رضا خان، او را از اعمال زشت و منکر بر حذر میداشت، او کوچکترین تعارفات معمول را در نامه‌ها رعایت نمی‌کرد و آغاز نامه‌هایش چنین بود: از آخوند بافقی به فلان...[۵] تلاش مجدّانه او در امر به معروف و نهی از منکر، در شیوه زندگی مردم بسیار مؤثر بود. از جمله اینکه وی توانست سلمانی‌های قم را متعهّد سازد که ریش مشتریان را نتراشند. یک بار، دولت خواست بافقی و سایر علما را از این کار بازدارد، اما وقتی با جواب تند بافقی که رضاخان را با فراعنه مقایسه می‌کرد روبرو شد، موقّتاً از اصرار خود چشم پوشید. بافقی به گوشزدهای شفاهی قانع نبود، چنانکه گفته شده، چندین نامه به رضاخان نوشت و از وی خواست تا سیاست‌هایی را که به نظر علما مخالف با اسلام است، تغییر دهد.

دوشنبه ۲۹ اسفند ماه ۱۳۰۶ش، عصمت‌الملوک دولتشاهی، همسر چهارم رضاشاه، همراه گروهی که اشرف و شمس٬ دختران رضاخان از زن دومش٬ نیز بین آنان بودند،[۶] برای حضور در مراسم تحویل سال، وارد حرم حضرت معصومه(س) شده[۷] و در غرفه بالای ایوان آیینه بدون حجاب نشستند که صدای اعتراض مردم از هر سو بلند شد. وقتی بافقی که در مسجد بالاسر حرم مشغول نماز بود٬ از این ماجرا آگاه شد، پیغامی برای زنان فرستاد و به وضعیت حضور آنان در حرم، اعتراض کرد و چون مؤثر واقع نشد، شخصاً به آنجا آمد و از ایشان خواست تا حجاب بر سر کنند. همسر رضا شاه ابتدا بی‌اعتنایی کرد اما با بلند شدن صدای اعتراض مردم٬ همراه دیگر زنان به اتاق پشت غرفه رفت. واقعه به تهران گزارش شد.[۸]

رضاخان همراه با وزیر دربار و یک فوج زرهی، از تهران روانه قم شد، نظامیان را در منظریه قم مستقر کرد و خود به همراه عده‌ای از گارد، وارد شهر شد.[۹] او که غیبت موقت آیت الله حائری از قم، موجب جرأتش شده بود٬ با چکمه وارد حرم شد و افراد گارد، عده‌ای را مضروب و بافقی را دستگیر کردند.. رضاشاه شخصاً بافقی را زیر لگد انداخت و به ناسزا گرفت و به زندان تهران فرستاد.[۱۰]

او چند روز بعد، در هشتم فروردین، در تلگرامی به فرماندهان لشکرها؛ وعاظ، ذاکرین و آخوندها را افراد «پست و بی‌وجدان و طبقه مفسد مملکت» خواند و خاطر نشان کرد ممکن بود اشخاص آن حوزه همه اعدام شوند و خود آن محوطه [= حرم حضرت معصومه] نیز... محو و معدوم گردد» اما به اقتضائات سیاسی خودداری شد.[۱۱]

آیت الله حائری از طلابی که حاضر و ناظر صحنه بودند درباره عکس‌العمل مردم پرسید، وقتی که فهمید مردم با تأسف خوردن و بدون عکس‌العمل، به تدریج پراکنده شدند، فتوا داد که «صحبت و مذاکره در اطراف قضیه اتفاقیه مربوط به شیخ محمدتقی (بافقی) برخلاف شرع انور و مطلقاً حرام است».[۱۲] بافقی پس از چند ماه، بر اثر اقدام آیت اللّه حائری، از زندان آزاد ولی به شهر ری تبعید شد و در آستان حضرت عبدالعظیم به امامت جماعت و حلّ و فصل امور دینی پرداخت. وی به لحاظ تقوا و صداقت و روحیه مساعدت به مردم از محبوبیت بسیار برخوردار بود. سرانجام، در ۱۳۱۴ش توانست به مشهد سفر کند.

با عزل رضاخان از سلطنت در ۱۳۲۰ ش، بافقی از تبعید رهایی یافت. پس از بازگشت به قم، در مدت کوتاهی که در آنجا اقامت داشت، از گشودن دکان‌های مشروب فروشی در آن شهر جلوگیری کرد.

احیاء مسجد مقدس جمکران

آن زمان تنها خواص به مسجد جمکران می‌رفتند و کسی از فضیلت آن خبر نداشت. بافقی به همراهی تعدادی از طلاب آن مسجد را که مخروبه بود٬ بازسازی کرد و امکاناتی برای پذیرایی از نمازگزاران آماده کرد. به تدریج توجه مردم زیاد شد و مسجد رونق گرفت. بافقی خود شب‌های چهارشنبه با عده‌ای از طلاب پیاده به آن مسجد می‌رفت.[۱۳]

استفاده از اجناس ایرانی

کسانی که از نزدیک با زندگی بافقی آشنا بودند٬ نقل کرده‌اند که او مقید بود تنها از وسایل و اجناسی استفاده کند که در داخل ایران ساخته شده است. سرتا پا کرباس می‌پوشید. چای ایرانی با خرما یا توت خشک می‌خورد. از سماور حلبی٬ فنجان و قوری گلی که همه ساخت قم بود٬ استفاده می‌کرد. او مطلقاً از اجناس خارجی استفاده نمی‌کرد.[۱۴]

درگذشت

محل دفن آیت الله بافقی در حرم حضرت معصومه

وی سپس از قم، عازم عراق شد و حدود یک سال در آنجا به سر برد؛ امّا سال‌های آخر عمر را در ری سپری کرد. بافقی در ۲۶ فروردین ۱۳۲۵ش در اثر بیماری دار فانی را وداع گفت.[۱۵] پیکرش در حرم حضرت معصومه در مسجد بالاسر دفن شد.

در نگاه محققان

برخی از محققان، واکنشِ تند بافقی را به حضور زنان بی‌حجاب در حرم حضرت معصومه در ۱۳۰۷ش، سبب تأخیر هشت ساله در کشف حجاب می‌دانند. مهدیقلی هدایت در یادداشت‌های راجع به کشف حجاب گفته است که در سنوات ۱۳۰۶ و ۱۳۰۷ش ملکه، رفع حجاب را تشویق می‌کرده است[۱۶]؛ با این حال تصمیم جدّی رضاخان درباره رفع حجاب پس از سفر او به ترکیه (۱۳۱۳) بوده است.[۱۷]

شجاعت بافقی در رویارویی با رضاخان، تأثیر شایانی درحوزه علمیه قم بر جای نهاد[۱۸]، به طوری که امام خمینی در درس اخلاقش می‌گفت: «هر کس بخواهد در این عصر مؤمنی را زیارت و دیدار کند که شیاطین تسلیم او می‌شوند و به دست او ایمان می‌آورند، مجاهد بافقی را ببیند».[۱۹]

پانویس

  1. ممبینی٬ «تندیس شجاعت(درگذشت شیخ محمدتقی بافقی)، ۱۳۸۴ش٬ ص۱۶۱.
  2. جمعی از مؤلفان٬ گلشن ابرار٬ ۱۳۸۶ش٬ ج۷ ٬ ص۲۷۳.
  3. آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۴۸-۲۴۹.
  4. رک: امین٬ مستدرکات أعیان الشیعة٬ ۱۴۰۸ق٬ ج۵ ٬ ص۲۱۰
  5. جواهر کلام، تربت پاکان قم، ۱۴۲۴ق٬ ج۳ ٬ ص۱۴۴۷
  6. مصاحبه منتشر نشده با عصمت الملوک دولتشاهی درباره کشف حجاب، سایت یزد فردا.
  7. بهبودی، خاطرات، ص۱۹۹؛ مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۸۵.
  8. نوری همدانی٬علمای بزرگ اسلام٬ ص۲۳۹-۲۴۲
  9. حکمت، سی خاطره، ۱۳۵۵ش، ص۲۰۳.
  10. دوانی، نهضت روحانیون ایران، ۱۳۶۰ش، ج۲، ص۱۵۶.
  11. «سندهای بدون شرح»، فصل‌نامه مطالعات تاریخی، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۸.
  12. مجله حضور - تابستان ۱۳۸۵، شماره ۵۷.
  13. جمعی از مؤلفان٬ گلشن ابرار٬ ۱۳۸۶ش٬ ج۷ ٬ ص۲۷۶.
  14. جمعی از مؤلفان٬ گلشن ابرار٬ ۱۳۸۶ش٬ ج۷ ٬ ص۲۷۴.
  15. حائری، روزشمار شمسی، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
  16. هدایت، خاطرات و خطرات، ۱۳۶۳ش، ص۴۰۷.
  17. مکی، تاریخ بیست‌ساله ایران، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۶۱، به نقل از خاطرات محمود جم.
  18. دوانی، نهضت روحانیون ایران، ۱۳۶۰ش، ج۲، ص۱۵۷.
  19. شریف رازی، گنجینه دانشمندان، قم٬ ج۸، ص۱۸.

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن٬ طبقات اعلام الشیعة، مشهد، ۱۴۰۴ق.
  • بهبودی، سلیمان، خاطرات (منتشر نشده).
  • حکمت، علی‌اصغر، سی خاطره، تهران، ۱۳۵۵ش.
  • دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، ۱۳۶۰ش.
  • مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • مهدیقلی هدایت، خاطرات و خطرات، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • مجله حضور - تابستان ۱۳۸۵، شماره ۵۷.
  • امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، بیروت،‌دار التعارف للمطبوعات، چاپ۱، ۱۴۰۸ق.
  • جواهر کلام، عبد الحسین، تربت پاکان قم، قم، انصاریان٬ چ۱، ۱۴۲۴ق.
  • جمعی از مؤلفان٬ گلشن ابرار٬ قم٬ انتشارات نورالسّجاد٬ چ۱ ٬ ۱۳۸۶ش.
  • «سندهای بدون شرح»، در فصل‌نامه مطالعات تاریخی، ش۲۸ ٬ بهار ۱۳۸۹ش.
  • شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، قم، بی‌تا.
  • حسین٬ نوری همدانی٬ علمای بزرگ اسلام٬ قم٬ بی‌جا٬ بی‌تا.
  • ممبینی٬ صغری٬ «تندیس شجاعت(درگذشت شیخ محمدتقی بافقی»، در مجله گلبرگ٬ ۱۳۸۴ فرودرین٬ش ۶۱.
  • Akhavi, Religion and politics in contemporary Iran , Albany, N.Y.1980, 41-42.
  • P. W. Avery. Modern Iran , London 1965, 288.
  • Michael M. J. Fischer, Iran: from religious dispute to Revolution , Cambridge, Mass.1980, 112, 129.

پیوند به بیرون