خواجوی کرمانی
 تندیس خواجوی کرمانی در محل آرامگاه او در شیراز | |
| اطلاعات | |
|---|---|
| نام کامل | کمالالدین ابوالعطاء محمود بن علی بن محمود کرمانی |
| لقب | خواجو، نخلبند شعرا، مرشدی |
| زمینه فعالیت | شعر |
| ملیت | ایران |
| محل دفن | شیراز |
| همزمان با | حافظ |
| مذهب | شیعه یا سنی تفضیلی |
| پیشه | شاعر |
| سبک نوشتاری | سبک عراقی |
| کتابها | دیوان |
| تخلص | خواجو |
| اساتید | علاءالدوله سمنانی، شیخ امینالدین کازرونی |
| تأثیرگذاشته بر | حافظ |
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
خواجوی کِرمانی (زادهٔ ۶۸۹ق در کرمان– درگذشته ۷۵۳ق در شیراز) شاعر و عارف قرن هشتم قمری، که اشعار فراوانی در ستایش پیامبر(ص)، اهلبیت(ع)، خلفای راشدین، سلاطین و مشایخ تصوف سروده است. منقبتسرایی برای امام علی(ع) از برجستهترین جلوههای شعر او دانسته شده است. صاحبنظران معتقدند که اشعار خواجو سرشار از اشارات قرآنی و حدیثی بوده و در آنها گرایشهای عرفانی و صوفیانه بهوضوح انعکاس یافته است.
براساس پژوهشهای ادبی، خواجوی کرمانی از شاعران همعصر حافظ شیرازی بوده است. وی از مریدان شیخ امینالدین کازرونی و علاءالدوله سمنانی به شمار میرفت و با سرودن بیش از چهل هزار بیت، آثاری عرفانی همچون «کمالنامه» و «روضةالانوار» را پدید آورد. پژوهشگران، خواجو را از غزلسرایان برجسته ادب فارسی دانستهاند و برای او نقشی مهم در روند تکامل غزل فارسی قائل هستند. همچنین گزارشهای ادبی نشان میدهد که شعر خواجو در چارچوب سبک عراقی سروده شده و از نظر زبان، مضامین و شیوه بیان، متأثر از سنت شعری سعدی است.
درباره مذهب خواجوی کرمانی دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهشگران با استناد به مدایح او در وصف اهلبیت(ع)، ذکر نام دوازده امام(ع) و اشاره به حضرت مهدی(عج) در اشعارش، وی را شیعه دوازدهامامی دانستهاند. در مقابل، گروهی دیگر او را پیرو مذهب شافعی معرفی کردهاند که در عین حال به فضیلت و برتری امام علی(ع) اعتقاد داشته است. بااینحال، در برخی پژوهشها به ارادت خواجو نسبت به اهلبیت(ع) و انعکاس برخی مؤلفههای فکری نزدیک به تشیع در آثار او اشاره شده است؛ ازاینرو، شماری از محققان وی را در زمره پیروان گرایش «تسنن دوازدهامامی» قرار دادهاند.
آرامگاه خواجوی کرمانی در شیراز و در بیرون دروازهٔ اللهاکبر قرار دارد. ۱۷ دیماه در ایران بهعنوان یادروز خواجوی کرمانی شناخته میشود.
معرفی و جایگاه
کمالالدین ابوالعطاء محمود بن علی بن محمود کرمانی، مشهور به خواجو،[۱] شاعر و عارف[۲] قرن هشتم بود.[۳] او اشعار بسیاری در ستایش بزرگان دینی،[۴] پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)،[۵] خلفای راشدین، سلاطین و مشایخ تصوف[۶] سروده است.[۷]
خواجو معاصر حافظ شیرازی بود[۸] که به تصریح برخی پژوهشگران، بر او تأثیر گذاشت.[۹] براساس پژوهشهای ادبی، در آثار خواجو، مضامین عرفانی، اخلاقی، حکمی و عاشقانه درهم آمیخته[۱۰] و در کنار آن، زهدفروشان و صوفیان ریاکار نیز مورد انتقاد قرار گرفتهاند.[۱۱] پژوهشگران ادبی بر این باورند که اشعار خواجو سرشار از اشارههای قرآنی و حدیثی است[۱۲] و در بیشتر آنها گرایشهای صوفیانه، ذوق عرفانی[۱۳] و روح مذهب به چشم میخورد.[۱۴]
خواجو در سال ۶۸۹ق در کرمان متولد شد[۱۵] و پس از سفرهای متعدد،[۱۶] اواخر عمر در شیراز زندگی کرد[۱۷] و در سال ۷۵۳ق درگذشت و آرامگاهش بیرون دروازه اللهاکبر شیراز است.[۱۸]
به کربلا شد کرب و بلا به جان بخریدگشود بال و از این تیره خاکدان بپرید.[۱۹]
اشعاری در مدح پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)
شاه مردان چون خلیلالله به صورت بتشکنشیر یزدان از رسولالله به معنی یادگارمهر او از آسمان لافتی الا علیتیغ او از گوهر لا سیف الا ذوالفقار[۲۰]
خواجوی کرمانی اشعار فراوانی در قالبهای مختلف[۲۱] در ستایش پیامبر(ص)[۲۲] و اهلبیت(ع)[۲۳] سروده و خود را ستایشگر آنان معرفی کرده است.[۲۴] پژوهشگران با بررسی دیوان وی، مدح پیامبر(ص)، امام علی(ع)،[۲۵] حضرت مهدی(عج)،[۲۶] حضرت زهرا(س)، حسنین(ع)، امام سجاد(ع) و دوازده امام[۲۷] را مشاهده کردهاند[۲۸] که از میان آن اشعار، ذکر منقبت امام علی(ع) جایگاه ویژهای دارد[۲۹] و گفته شده عشق حقیقی خواجو به ایشان موجب خلق مدایحی برجسته شده است.[۳۰] همچنین در پایان ترکیببندی منقبت دوازده امام، امام دوازدهم زندهکننده اسلام معرفی شده و انتظار ظهور او مورد تأکید قرار گرفته است.[۳۱] به باور صاحبنظران، خواجو به صراحت به حضرت مهدی(عج) ایمان داشته و منتظر ظهور او بوده است.[۳۲]
در منقبت امام حسین(ع)
خواجوی کرمانی در سه جای دیوانش کلمه کربلا را به کار برده و اشاراتی به امام حسین(ع) دارد.[۳۳] وی در بندی از ترکیببندی که در توحید و مناقب خلفا سروده از امام حسین(ع) بدین گونه یاد کرده است:[۳۴]
مذهب و سلوک عرفانی
درباره مذهب خواجوی کرمانی دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهشگران با استناد به اشعار او در ستایش اهلبیت(ع)، نام بردن از دوازده امام[۳۶] و اشاره به حضرت مهدی(عج)، وی را شیعه دوازدهامامی دانستهاند.[۳۷] در مقابل، عدهای معتقدند خواجو پیرو مذهب شافعی و از اهل سنتِی بود[۳۸] که امام علی(ع) را بر دیگر خلفا برتری میداد.[۳۹] این دیدگاه به شرایط مذهبی فارس و کرمان در آن دوره[۴۰] و نیز ارتباط خواجو با برخی مشایخ شافعیمذهب نظیر شیخ امینالدین کازرونی (امام طریقه مرشدی و کازرونیه)، مستند شده است.[۴۱] به باور صاحبنظران، هرچند خواجو نسبت «رفض» را از خود نفی کرده،[۴۲] در اشعارش ارادت ویژهای به اهلبیت(ع) و باورهایی نزدیک به اندیشههای شیعی دیده میشود.[۴۳] از همین رو، برخی محققان او را نمونهای از گرایش «تسنن دوازدهامامی» در آن دوران دانستهاند.[۴۴]
عرفان خواجو
خواجوی کرمانی بهعنوان سالک طریقت شناخته شده و پژوهشگران، شیخ امینالدین کازرونی را پیر و مرشد او دانستهاند.[۴۵] برخی منابع، به سبب انتساب او به طریقه مرشدیه و پیروی از ابواسحاق کازرونی، خواجو را «مُرشدی» نیز معرفی کردهاند.[۴۶] او مدتی شاگرد شیخ امینالدین کازرونی در کازرون بود[۴۷] و سپس به علاءالدوله سمنانی، از مشایخ تصوف در قرن هفتم و هشتم، پیوست و از مریدان وی گردید.[۴۸] بااینحال، برخی پژوهشگران معتقدند خواجو به معنای اصطلاحی عارف و صوفی نبوده، اگرچه بینش عرفانی و طریقتی در اشعارش مشهود است.[۴۹]
دیوان شعر
پژوهشگران شمار اشعار خواجوی کرمانی را بیش از چهل هزار بیت دانستهاند.[۵۰] از مهمترین آثار عرفانی او میتوان به مثنویهای «کمالنامه» و «روضةالانوار» اشاره کرد.[۵۱] خواجو همچنین قصاید فراوانی در موضوعاتی چون توحید، مدح پیامبر(ص) و امام علی(ع)، وصف طبیعت، اندرز، فلسفه و ستایش بزرگان عصر خود سروده است.[۵۲] صاحبنظران اوج توانایی شاعری خواجو را در غزلسرایی دانستهاند و غزلهای او را از آثار برجسته زبان فارسی به شمار آوردهاند.[۵۳] وی در تکامل غزل فارسی نقش مهمی داشته و در این زمینه بیش از همه از سعدی تأثیر پذیرفته[۵۴] و به سبک عراقی شعر سروده است.[۵۵] دیوان خواجو نیز نخستین بار در سال ۱۳۳۶ش به کوشش احمد سهیلی خوانساری در تهران منتشر شد.[۵۶]
کنگره جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی
کنگره جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی در مهر ۱۳۷۰ش در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان با انگیزه شناسایی جایگاه و شخصیت خواجوی کرمانی در تاریخ ادبیات ایران برگزار گردید.[۵۷] کتاب نخلبند شعرا شامل مجموعه مقالات این کنگره است.[۵۸] روز ۱۷ دی یادروز خواجوی کرمانی است.[۵۹]
پانویس
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۲.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۲.
- ↑ حقیقت، فرهنگ شاعران زبان پارسی، ۱۳۶۸ش، ص۱۹۴؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه قانعی، ۱۳۷۴ش، ص۵.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ مروجی، «خواجوی کرمانی»، ذیل مدخل؛ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳؛ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۴.
- ↑ دادبه، «خواجوی کرمانی»، ص۱۵.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۴ و ۵۵؛ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱۲۸ و ۵۸۲.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۳؛ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۷.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه انوری، ۱۳۷۴ش، ص۴.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۵.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۴.
- ↑ امیری خراسانی، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، ص۲۱۰.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش. ص۵۹۹.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۳۹.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۲؛ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۲.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۶.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱۰۱ و ۱۳۳ و ۶۱۶.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱۳۳.
- ↑ مجاهدی، سیری در قلمرو شعر نبوی، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۲.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱ و ۱۲۶.
- ↑ مروجی، «خواجوی کرمانی»، ذیل مدخل؛ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳؛ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۴.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۵۸۵.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱۰۱ و ۱۳۳ و ۵۸۴.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۶۱۸.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۶۱۴ و ۵۷۱.
- ↑ امیری خراسانی، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، ص۲۲۲ تا ۲۲۶.
- ↑ امیری خراسانی، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، ص۲۱۱.
- ↑ امیری خراسانی، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، ص۲۱۲.
- ↑ مروجی، «خواجوی کرمانی»، ذیل مدخل.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش. ص۴۴.
- ↑ بلخاری، «خواجو و عرفان»، سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۲.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۱۳۱.
- ↑ بلخاری، «خواجو و عرفان»، سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امیری خراسانی، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، ص۲۱۰.
- ↑ مروجی، «خواجوی کرمانی»، ذیل مدخل.
- ↑ دادبه، «خواجوی کرمانی»، ص۱۵.
- ↑ دادبه، «خواجوی کرمانی»، ص۱۵؛ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۳.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش، ص۴۳.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، ۱۳۶۹ش، ص۶۱۴ و ۵۷۱.
- ↑ دادبه، «خواجوی کرمانی»، ص۱۵.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۷.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه حسن انوری، ۱۳۷۴ش، ص۶.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۲.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۲.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه قانعی، ۱۳۷۴ش، ص۶.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه حسن انوری، ۱۳۷۴ش، ص۶.
- ↑ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۳؛ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹.
- ↑ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۴ تا ۳۲۶؛ صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه انوری، ۱۳۷۴ش، ص۵؛ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه انوری، ۱۳۷۴ش، ص۶؛ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۳۱۲.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه انوری، ۱۳۷۴ش، ص۳؛ سبحانی، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۲۳.
- ↑ خواجوی کرمانی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه محقق، ۱۳۶۹ش. ص۳۲.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۹؛ خواجوی کرمانی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه انوری، ۱۳۷۴ش، ص۵
- ↑ کمالی سروستانی، «کنگره جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی»، ص۱۴۷ و ۱۴۸.
- ↑ خانه کتاب وادبیات ایران؛https://ketab.ir/book/a01e4931-3dfb-4eb4-9e81-6b7a7ca6ae54
- ↑ https://sinapress.ir/news/127059/روز-بزرگداشت-خواجوی-کرمانی-4/
منابع
- امیری خراسانی، احمد، «سیمای امام علی (ع) در شعر خواجوی کرمانی»، فرهنگ، شماره ۳۳ و ۳۶، ۱۳۷۹ش.
- بلخاری، حسن، «خواجو و عرفان»، سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، انتشار: ۱۷ مهر ۱۳۹۶ش، بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- براون، ادوارد گرانویل، از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت، تهران، کتابخانه ابن سینا، ۱۳۳۹ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش.
- حقیقت، عبدالرفیع، فرهنگ شاعران زبان پارسی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۸ش.
- خواجوی کرمانی، محمود بن علی، دیوان اشعار خواجو کرمانی، مقدمه و تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران، پاژنگ، ۱۳۶۹ش.
- خواجوی کرمانی، محمود بن علی، دیوان کامل خواجوی کرمانی، مقدمه و کوشش سعید قانعی، و مقدمه حسن انوری، تهران، انتشارات بهزاد، ۱۳۷۴ش.
- دادبه، اصغر، «خواجوی کرمانی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۳، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۶ش.
- سبحانی، توفیق، تاریخ ادبیات ایران، تهران، زوار، ۱۳۹۵ش.
- شریفی، محمد، فرهنگ ادبیات فارسی، تهران، نشر نو، معین، ۱۳۸۷ش.
- صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوس، ۱۳۶۷ش.
- کمالی سروستانی، کورش، «کنگره جهانی بزرگداشت خواجوی کرمانی»، کلک، شماره ۲۰، آبان ۱۳۷۰ش.
- مجاهدی، محمدعلی، سیری در قلمرو شعر نبوی، قم، مجمع جهانی اهلبیت، ۱۳۸۷ش.
- مجاهدی، محمدعلی، کاروان شعر عاشورا، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- مروجی، فرزاد، «خواجوی کرمانی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۷، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- خانه کتاب وادبیات ایران