سوره بَیِّنه یا لَم یَکُن یا قَیِّمه نودوهشتمین سوره و از سوره‌های مدنی قرآن است که در جزء سی‌ام جای دارد. این سوره در ترتیب نزول، صدمین سوره است؛ هرچند درباره مکی یا مدنی بودن آن اختلاف‌نظر وجود دارد. «بیّنه» به معنای دلیل آشکار است و نام‌های دیگر آن، «اهل الکتاب»، «مُنفَکّین» و «اِنفِکاک» است.
سوره بینه بر جهانی بودن رسالتپیامبر(ص) و همراهی آن با دلایل روشن تأکید می‌کند و از مضامین آن، وجوب نماز و زکات، موضع کافران و اهل کتاب در برابر اسلام و وحی، و تفاوت سرانجام کافران و مشرکان با مؤمنان و صالحان است. علامه طباطباییهدایت همگانی و عمومیت رسالت پیامبر(ص) را از اهداف سوره می‌داند و عبادت خالصانه و پایبندی به دستورات الهی را از عوامل حفظ مصالح جامعه معرفی می‌کند.
نام مشهور این سوره، «بیّنه» (به معنای دلیل آشکار) است که از واژه «البینه» در آیات اول و چهارم گرفته شده است. در منابع کهن و روایات، از این سوره با نام‌های «لم یکن» و «لم یکن الذین کفروا» نیز یاد شده است. «اهل الکتاب»، «قیّمه»، «منفکّین» و «انفکاک» از دیگر نام‌های آن هستند؛[۱] «لم یکن» و «قیّمه» نیز شهرت دارند.[۲]
محل و ترتیب نزول: سوره بینه از سوره‌های مدنی و صدمین سوره در ترتیب نزول است؛ هرچند برخی آن را مکی دانسته‌اند، سیاق آن به سوره‌های مدنی شباهت بیشتری دارد.[۳] این سوره در چینش کنونی مصحف، نودوهشتمین سوره قرآن است [۴] و در آغاز حزب چهارم جزء سی‌ام قرار دارد.[۵] سوره بینه ۸ آیه، ۹۴ کلمه و ۴۰۴ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات و سوره‌های کوچک قرآن به شمار می‌رود.[۶]
محتوا
سوره بیّنه به جهانی بودن رسالتپیامبر(ص) و همراهی آن با دلایل روشن اشاره دارد.[۷] این سوره بر وجوب نماز و زکات تأکید می‌کند و عناد و تردید کافرانِاهل کتاب در پذیرش حقانیت اسلام، وحی و رسالت پیامبر را بیان می‌کند. همچنین کافران اهل کتاب و مشرکان را بدترین آفریدگان و مستوجب آتش جهنم، و مؤمنان و صالحان را بهترین آفریدگان و برخوردار از پاداش جاودان بهشت معرفی می‌کند.[۸]علامه طباطبایی، هدایت همگانی و عمومیت رسالت پیامبر را از اهداف سوره می‌داند و دین اسلام را دربردارنده مصالح جامعه از طریق اعتقاد، عمل، عبادت خالصانه و پایبندی به دستورات الهی معرفی می‌کند.[۹]
آیه خیر البریه: آیه هفتم سوره بینه به «آیه خیر البریه» مشهور است و بر پایه روایاتی در منابع حدیثی و تفسیری اهل سنت و شیعه، بر امام علی(ع)، اهل‌بیت(ع) و شیعیان ایشان تطبیق شده است.[۱۳] علامه طباطبایی از کتاب الدر المنثور[۱۴] روایتی نقل می‌کند که براساس آن، پیامبر(ص) پس از ورود علی(ع) فرمود او و پیروانش در قیامت رستگارند؛ سپس آیه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ» نازل شد و اصحاب پیامبر(ص) هنگام دیدن علی(ع)، او را «خیر البریه» می‌خواندند.[۱۵]
فضیلت و خواص
از پیامبر(ص) نقل شده است: «اگر مردم از برکات سوره بینه آگاه بودند، خانواده و اموال خود را رها می‌کردند و به آموختن آن می‌پرداختند». در پاسخ به پرسش مردی از قبیله خُزاعه درباره پاداش تلاوت آن، پیامبر(ص) فرمود که فرشتگان مقرب از زمان آفرینش آسمان‌ها و زمین پیوسته آن را تلاوت می‌کنند و هرکس آن را شب بخواند، خداوند فرشتگانی را برای حفظ دین و دنیای او و طلب آمرزش و رحمت برایش مأمور می‌کند؛ تلاوت آن در روز نیز پاداشی به اندازه روشنایی روز و تاریکی شب دارد.[۱۶]
﴿و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده‌اند دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین [ثابت و] پایدار همین است ٥﴾
﴿پاداش آنان نزد پروردگارشان باغهای همیشگی است که از زیر [درختان] آن نهرها روان است جاودانه در آن همی مانند خدا از آنان خشنود است و [آنان نیز] از او خشنود این [پاداش] برای کسی است که از پروردگارش بترسد ٨﴾
﴿کافران اهل کتاب و مشرکان دست‌بردار نبودند تا دلیلی آشکار بر ایشان آید ١ فرستاده‌ای از جانب خدا که [بر آنان] صحیفه‌هایی پاک را تلاوت کند ٢ که در آنها نوشته‌های استوار است ٣ و اهل کتاب دستخوش پراکندگی نشدند مگر پس از آنکه برهان آشکار برای آنان آمد ٤ و فرمان نیافته بودند جز اینکه خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده‌اند دین [خود] را برای او خالص گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین [ثابت و] پایدار همین است ٥ کسانی از اهل کتاب که کفر ورزیده‌اند و [نیز] مشرکان در آتش دوزخند [و] در آن همواره می‌مانند اینانند که بدترین آفریدگانند ٦ در حقیقت کسانی که گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند آنانند که بهترین آفریدگانند ٧ پاداش آنان نزد پروردگارشان باغهای همیشگی است که از زیر [درختان] آن نهرها روان است جاودانه در آن همی مانند خدا از آنان خشنود است و [آنان نیز] از او خشنود این [پاداش] برای کسی است که از پروردگارش بترسد ٨﴾
استرآبادی، محمد بن علی، آیات الاحکام، به تصحیح محمدباقر شریف‌زاده، تهران، نشر معراجی، چاپ اول، بی‌تا.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دائرة المعارف قرآن کریم، تهیه و تدوین: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
