استطاعت (حج)

این مقاله دربارهٔ استطاعت (حج) است. برای دیگر کاربردها، استطاعت را ببینید.

استطاعتبه‌معنای توانایی انسان برای سفر به مکه و انجام‌دادن مناسک حج. به‌فتوای فقیهان، حج زمانی بر انسان واجب می‌شود که استطاعت داشته باشد. استطاعت در چهار زمینهٔ مالی، امنیت، سلامت بدنی و زمان مطرح است.

استطاعت مالی یعنی توانایی پرداخت هزینه‌های سفر به مکه و همچنین هزینه تأمین مخارج کسانی که خرجشان برعهده فرد است. منظور از استطاعت به‌لحاظ امنیت، امنیت مالی و جانی و آبرویی در طول سفر و اقامت در مکه است. استطاعت بدنی به توانایی جسمیِ به‌جا آوردن اعمال حج می‌گویند. استطاعت زمانی نیز به‌معنای داشتن زمان کافی برای سفر به مکه و انجام‌دادن حج است.

از جمله احکام فقهیِ استطاعت این است که کسی که با قرض‌‌گرفتن مخارج سفر حج خود را تأمین کرده است، مُستطیع (دارای استطاعت) محسوب نمی‌شود و حجش حج واجب به‌شمار نمی‌آید.

معنای فقهی

استطاعت درخصوص حج به‌معنای توانایی انسان برای رفتن به مکه و انجام‌دادن اعمال حج است. مراد از توانایی، تواناییِ عقلی نیست؛ یعنی این‌گونه نیست که حتی اگر کسی بتواند با مشقت به حج برود، استطاعت داشته باشد؛ بلکه منظور از آن، تواناییِ شرعی است؛ یعنی برخورداری از شرایطی که در فقه برای وجوب حج بیان می‌شود. به کسی که استطاعت داشته باشد، مُستَطیع می‌گویند.

لزوم استطاعت برای واجب‌شدن حج

به‌اجماع فقیهان حج در صورتی بر انسان واجب می‌شود که استطاعت داشته باشد. این فتوا مستند به آیه ۹۷ سوره آل‌عِمران است که در آن وجوب حج به استطاعت مشروط شده است: «وَلِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیهِ سَبِیلًا» (و بر مردم واجب است که براى خدا قصد زيارت خانه كنند؛ البته براى کسانى كه توانایى رفتن به‌سوى آن را دارند).

شرایط استطاعت

برپایه فتواهای فقیهان استطاعت در چهار زمینه مالی، امنیت، سلامت بدنی و زمان مطرح است و شرایط آن به‌شرح زیر است:

• فرد توان مالیِ تهیه هزینه سفر حج را داشته باشد، بتواند تا زمانی که از حج برمی‌گردد، مخارج خانواده‌اش و کسانی را که تأمین هزینه زندگی‌شان برعهده او است، فراهم کند و همچنین توانایی اداره زندگی‌اش را پس از بازگشت از حج داشته باشد.
• رفتن به مکه امکان‌پذیر باشد و خطری جانی، مالی یا آبرویی فرد را تهدید نکند.
• فرد از سلامت بدنی لازم برای سفر به مکه و به‌جاآوردن مناسک حج برخوردار باشد.
• زمان کافی برای رفتن به مکه و انجام مناسک حج وجود داشته باشد.

استطاعت زن

به‌فتوای فقیهانِ بیشتر مذاهب اهل سنّت، استطاعت زن شرط دیگری هم دارد و آن این است که یکی از محارمش بتواند او را همراهی کند؛ اما فقیهان امامی همراهی محارم را شرط استطاعت زن نمی‌دانند.

احکام

برخی از احکام فقهی استطاعت براساس رساله‌های توضیح المسائل به‌شرح زیر است:

• کسی که با قرض‌گرفتن از دیگران هزینه‌های سفر خود به مکه را تهیه کرده است، مستطیع محسوب نمی‌شود و حجش از حج واجب کفایت نمی‌کند. البته به‌فتوای برخی از مراجع تقلید، اگر چنین شخصی بتواند به‌آسانی قرضش را پرداخت کند، اشکال ندارد.
• کسی که هزینه رفتن به مکه را ندارد، اما دیگری هزینه او را قبول کرده است، اگر مطمئن باشد که او به قولش عمل می‌کند، مستطیع محسوب می‌شود و حج بر او واجب است.
• کسی که مستطیع شده، اما به حج نرفته تا فقیر شده است، باید هرطور که می‌تواند، به حج برود، هرچند برایش مشقت داشته باشد. همچنین چنین شخصی اگر پیر یا ناتوان شود و امیدی هم نداشته باشد که خودش بتواند به حج برود، باید اجیر بگیرد تا از طرف او حج انجام دهد.

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع