فرشته

فرشته یا مَلَک (جمع آن ملائکه) موجوداتی نامرئی و فراطبیعی، که مأمور اجرای اوامر خدا در دنیا و آخرت‌اند. فرشتگان دسته‌ها و وظایف مختلفی دارند مانند: نوشتن نامه اعمال، آوردن وحی بر اولیاء، حفاظت از انسان‌ها و یاری مؤمنان، رساندن روزی مادی و معنوی، گرفتن جان‌ها، دعا و استغفار کردن برای مؤمنان، هدایت قلب‌ها، مأموران عذاب. گروهی از فرشتگان نیز فارغ از امور دنیا به عبادت خدا و رکوع و سجود مشغولند.

هر یک از ملائکه وظیفه و مقامی معلوم دارند و در انجام وظیفه خود کوتاهی نکرده و از هر گناه و نافرمانی پاک و مبرّا هستند. آنها می‌توانند به برخی صورت‌ها درآیند. از این موجودات ۸۸ بار در قرآن یاد شده و باور به وجود آنها بخشی از ایمان مسلمانان است. مهمترین فرشتگان، جبرائیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل هستند. به هنگام نفخ صور، ملائکه نیز خواهند مُرد و در قیامت مجددا زنده می‌شوند.

واژه شناسی

بیشتر لغت‌شناسان ملائکه را جمع مَلَک دانسته و معتقدند با اینکه فرشتگان زن یا مرد نیستند، گاهی به اعتبار لفظ برای آن ضمیر مؤنث و گاه به اعتبار ظاهر تاء تأنیث آن، ضمیر مؤنث برای آنها آورده می‌شود: قل لوکان فی الارض ملائکه یمشون مطمئنین لنزلنا علیهم من السماء ملکا رسولا، بثلاثة آلاف من الملائکة منزلین، اذ قالت الملائکة یا مریم.

برخی دیگر، ملائکه را جمع مَلاک، به معنای رسالت و فرستادن، می‌دانند چرا که فرشتگان همان فرستادگان الهی بین خدا و پیامبران یا بندگان او هستند. ملاصدرا ملک را مشتق از الوَکَه به معنی رسالت می‌داند و معتقد است هر مجردی که دارای رسالت نباشد، ملک نیست و تنها روح است.

چیستی فرشتگان

نگاره یک فرشته به سبک ایرانی اسلامی متعلق به سال حدود ۱۵۵۵ میلادی و قرن شانزدهم.

در قرآن کریم، سخن صریحی دربارۀ ماهیت و چیستی فرشتگان نیامده است. آنچه مسلم است، فرشتگان ماهیتی مغایر با انسان و دیگر مخلوقات ذی شعور (جن و حیوانات) دارند؛ اما این مسئله که ماهیت آنها چیست، مورد اختلاف است. بیشتر دانشمندان، فرشتگان را موجوداتی مجرد و غیرمادی می‌دانند و گروهی از متکلمان، آنان را دارای جسم لطیف به شمار می‌آورند. با این حال، هر دو گروه، بر این مطلب اتفاق نظر دارند که فرشتگان قابل ادراک حسی نیستند.

حسن زادۀ آملی در کتاب هزار و یک نکته می‌گوید از قوای هستی مطلقا تعبیر به ملائکه می‌شود، و از فیض کاشانی در علم الیقین نقل می‌کند که وی معتقد است هیچ چیزی در این جهان نیست مگر این که برای او در جهان دیگر نیرو و قوۀ روحانی است که از او در زبان شریعت به ملائکه تعبیر می‌شود.

برخی متکلمان ملائکه را اجسام لطیف و نورانی می‌دانند که قادر هستند به اشکال و صورت‌های مختلف متمثل شوند و انبیا و اوصیا قادر به دیدن آنها می‌باشند و قول به تجرد را خلاف ظاهر آیات و روایات متواتر می‌دانند. محقق دوانی می‌گوید ملائکه در علم و قدرت، موجودات کاملی هستند و شب و روز در حال عبادت‌اند بدون این که خستگی بر آنها عارض شود و یا مخالفت امر الاهی کنند.

فلاسفه ملائکه را جواهر قائم به ذات و مجرد می‌دانند که دو دسته کلی دارند: گروهی تدبیرکننده عوالم و گروهی مشغول تسبیح و عبادت خداوند. بعضی از فلاسفه نوع دیگری برای ملائکه قایل‌اند و آن گروهی هستند که مدبر عالم دنیا می‌باشند. آنها برای تجرّد ملائکه ادله‌ای ذکر کرده‌اند.

ملائکه در دیگر ادیان

زرتشت: به شش فرشته بلند مرتبه زرتشتی، امشاسپندان و به دسته دیگر که مقام پایین‌تری دارند، ایزد گفته می‌شود. ایزدان دو دسته‌اند: ایزدان مینوی و ایزدان دنیوی. همه فرشتگان مخلوق اهورامزدا هستند و هر امشاسپند مظهر یکی از صفت‌های او ست.

یهودیت: در این دین، فرشتگان به منزله بندگان خدا هستند که دستورهای او را در زمین اجرا می‌کنند. آنان مؤمنان را حمایت و کافران را تنبیه می‌کنند و وحی الهی را به انسان‌ها می‌رسانند. گاهی هم امکان دارد در زمین به شکل انسان ظاهر شوند.

مسیحیت: در انجیل، در موارد بسیاری از فرشتگان سخن به میان آمده. فرشتگان پیش از انسان آفریده شده و نگاهبان انسانند. درود فرستادن و به نوعی پرستش برخی فرشتگان مانند میکائیل، در کلیسا‌های مسیحی رایج است، به گونه‌ای که از سده چهارم میلادی، در سرزمین‌های مسیحی، نمازخانه‌هایی برای میکائیل ساخته شده است.

فرشتگان معروف

قرآن از بین فرشتگان تنها از جبرائیل و میکال که همان میکائیل است، مالِک که مأمور دوزخ است و هاروت و ماروت نام برده است. روایات گویای آن هستند که در میان فرشتگان، جبرائیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل از جایگاه ویژه و بلندی برخوردارند. فرشتگان مأموریت‌های مختلفی بر عهده دارند، مهمترین کارهای این چهار فرشته عبارتند از: جبرائیل، آوردن وحی برای اولیاء الهی، میکائیل، رزق و روزی بندگان، اسرافیل، مظهر حیات الهی و دمیدن در صور، عزرائیل، گرفتن جانها.

ویژگیهای فرشتگان

واژه ملک در قرآن هشتاد و هشت مرتبه در هشتاد و شش آیه آمده است که سیزده مورد کلمه مَلَک و دو مورد مَلَکَین (تثنیه ملک) و هفتاد و سه مورد کلمه ملائکه می‌باشد.

وظایف فرشتگان

قرآن کریم کارهای فراوانی را برای فرشتگان برشمرده است. وساطت در نزول وحی و ابلاغ پیام الاهی به پیامبران، تدبیر امور عالم و وساطت در رساندن فیض الاهی به مخلوقات، استغفار و شفاعت برای مؤمنان و امداد آنان، لعن کافران، ثبت اعمال بندگان و قبض روح آنان در هنگام مرگ از جمله مأموریت‌های الاهی است که فرشتگان آنها را اجرا می‌کنند. فرشتگان در عالم برزخ و آخرت نیز حضور دارند؛ گروهی از آنان در بهشت مستقر هستند و گروهی نیز نگاهبان دوزخ و دوزخیان‌اند.

افزون بر آنچه یاد شد، فرشتگان همواره به عبادت و تقدیس و تسبیح خداوند اشتغال دارند و هیچ گاه از این عمل فراغت نمی‌یابند و به کاری دیگر نمی‌پردازند. قرآن در این رابطه می‌فرماید: و آنان که نزد او هستند (یعنی فرشتگان) از پرستش او نه سرپیچی می‌کنند و نه خسته می‌شوند. شبانه روز (و همواره خدای را) تسبیح می‌گویند و (در این کار) سستی نمی‌ورزند.

مراتب فرشتگان

فرشتگان مراتب مختلفی داشته و هر یک مقام معلومی دارند. گروهی در زمرۀ کارگزاران گروه دیگر به شمار می‌آیند، گروهی از کارگزاران فرشتۀ وحی (جبرائیل) و فرمان‌بردار اویند، و گروهی کارگزار فرشتۀ قبض روح (عزرائیل).

قرآن کریم برخی از دسته‌های فرشتگان را اینگونه نام می‌برد: صافات، زاجرات، تالیات، مرسلات، عاصفات، ناشرات، فارقات و ملقیات.

دسته‌بندی‌های مختلف دیگری نیز برای ملائکه بیان شده است: ملاصدرا آنان را به فرشتگان مقرب، ارواح مُهَیمِه، فرشتگان موکل بر اجرام آسمانی، فرشتگان عقلی و فرشتگان زمینی، ابن عربی به فرشتگان مهیمه، نون، قلم و لوح، امام خمینی به فرشتگان غیر متصرف در اجسام (فرشتگان مهیمه و اهل جبروت) و فرشتگان موکل بر موجودات جسمانی تقسیم کرده‌اند.

تکامل فرشتگان

نظریه رایج بین عالمان دینی، ثبات مقام فرشتگان است ولی برخی مانند ملاصدرا، علم و کمال آنان را قابل افزایش می‌دانند.

برتری فرشتگان بر انسان

بیشتر عالمان دینی بر طبق آیه وَلَقَدْ کرَّ‌مْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَ‌زَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَیٰ کثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (ترجمه:و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم، و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکبها] برنشاندیم، و از چیزهای پاکیزه به ایشان روزی دادیم، و آنها را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری آشکار دادیم.)^{[اسراء–۷۰]} معتقدند فرشتگان از انسان‌های معمولی برترند ولی اگر انسان با تقوا و عبادت استعدادهای خود را بالفعل کند از ملائک برتر خواهد شد. ابن عربی فرشتگان عالین را برتر از بنی‌آدم می‌داند ولی قیصری انسانهایی که به مقام خلیفة اللهی رسیده‌اند را از فرشتگان عالین هم برتر می‌داند.

سابقه وجود و تعداد فرشتگان

بنابر روایات متعدد؛ ملائکه از با سابقه‌ترین مخلوقاتی هستند که خداوند متعال آنان را آفریده است؛ در احادیث شیعه آمده است که خلقت ملائکه (فرشتگان) بعد از خلقت انوار و ارواح پیامبر(ص) و امامان(ع) بوده و پرتعدادترین مخلوقات خداوند هستند. ملا صدرا مطابق برخی احادیث تعداد فرشتگان آسمان‌ها را هزاران میلیارد برابر انسانها می‌داند که همه آنها در مقابل فرشتگان عرش ناچیز دانسته شده‌اند.

بال داشتن فرشتگان

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ جَاعِلِ الْمَلَائِکةِ رُ‌سُلًا أُولِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَیٰ وَثُلَاثَ وَرُ‌بَاعَ یزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ کلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ.

ستایش از آن خداوند است، آفریننده آسمانها و زمین، آن که فرشتگان را رسولان گردانید. فرشتگانی که بالهایی دارند، دودو و سه‌سه و چهارچهار. در آفرینش هر چه بخواهد می‌افزاید، زیرا خدا بر هر کاری تواناست.

سوره فاطر، آیه یک

در اولین آیۀ سورۀ فاطر آمده است که فرشتگان دارای بال هستند، منظور از بال داشتن فرشتگان این است که آنها مجهز به چیزی هستند که با آن از آسمان به زمین و از زمین به آسمان می‌روند، نه اینکه بالی نظیر بال پرندگان داشته باشند. در حدیثی از ابن عباس، پیامبر در معراج جبرائیل را با ششصد بال مشاهده کرد.

درباره بال فرشتگان نظرات مختلفی ارائه شده است:

• امام خمینی در کتاب شرح چهل حدیث معتقد است فرشتگان عالم ملکوت مجرد تام بوده و بال ندارند، اما فرشتگان عالم مثال ممکن است دارای بال و پر مثالی باشند.
• ابن عربی منظور از تعداد بالها را میزان تأثیر در ملکوت آسمان و زمین می‌داند.
• برخی تعداد بالها را نشانه سرعت فرشتگان در انجام اوامر الهی می‌دانند و بعضی آن را نشان تفاوت مراتب فرشتگان یا تفاوت عوالم آنها.

علم فرشتگان

ملائکه علم خود را همانند پیامبران از لوح محفوظ کسب می‌کنند. از مجموع آیات و روایات چنین برمی‌آید که علم ملائک، در موارد بی‌شماری بیش از انسان‌های معمولی است؛ ولی در برابر انبیایی همچون آدم که حتی مقام انبیای اولوالعزم را ندارد ظرفیت علمی کمتری دارند، چنانکه قرآن، آدم را معلم ملائکه معرفی می‌کند و آنها ظرفیت فراگیری همه اسماء الهی را در خود نیافتند.

جنسیت فرشتگان

قرآن به صراحت مؤنث بودن فرشتگان را مردود دانسته و آن را باور مشرکان می‌داند. مذکر و مؤنث بودن در حوزه مادیات و جسمانی بودن موجودات مطرح است و بنا بر اینکه ملائکه موجودات مجرد می‌باشند، مذکر و مؤنث بودن در آنها معنا ندارد، همانطور که نسبت به خورشید و ماه مذکر و مؤنث بودن بی‌معناست.

تمثل فرشتگان

تمثل یعنی فرشتگان با صورتی غیر از صورت اصلی خود ظاهر شوند. قرآن کریم در ماجرای حضور فرشتگان نزد حضرت ابراهیم(ع)، لوط، داوود، مریم، و پیامبر اکرم(ص) تمثل بشری فرشتگان را مطرح کرده است. در روایات متعددی تمثل فرشتگان بر انسانها مطرح شده که از جمله آنها تمثل جبرئیل برای پیامبر اکرم(ص) به صورت دحیه کلبی است.

گناه فرشتگان

قرآن ملائکه را معصوم و به دور از هر نافرمانی معرفی می‌کند، با اینحال مواردی با این دیدگاه به ظاهر ناسازگار می‌نماید که عالمان دینی در رفع این تعارض کوشیده‌اند، مانند سؤال ملائکه از خلقت آدم، هاروت و ماورت، و فُطرُس ملک. برخی عالمان، شیطان را نیز از فرشتگان می‌دانند که پس از نافرمانی از دستور سجده بر آدم از درگاه خدا رانده شد.(رجوع کنید به:ابلیس)

هاروت و ماروت

مقالهٔ اصلی: هاروت و ماروت

در سوره بقره از دو فرشته نام برده شده که در زمان حضرت سلیمان به مردم سحر و راه باطل کردن آن را یاد می‌دادند تا مردم فرق پیامبران و ساحران را بفهمند و به آنها گوشزد می‌کردند که استفاده از سحر باعث کفر و بدعاقبتی خواهد شد.

از احادیث چنین برمی‌آید که این دو فرشته زمانی به میان مردم آمدند که در سرزمین بابل بازار سحر داغ بود و مردم گرفتار چنگال ساحران. خداوند دو فرشته را به صورت انسان مأمور ساخت که عوامل سحر و طریق ابطال آن را به مردم بیاموزند، تا بتوانند خود را از شر ساحران بر کنار دارند.

داستان فطرس ملک

مقالهٔ اصلی: فطرس

شیخ صدوق در کتاب امالی نقل می‌کند یکی از فرشتگان حامل عرش به نام فُطرُس در وظایفش سستی کرد، پس از آن بالهایش شکسته و به زمین تبعید شد. او به هنگام تولد امام حسین(ع) به او توسل پیدا کرده و مورد بخشایش قرار گرفت.

برخی عالمان این روایات را نپذیرفته و معتقدند فطرس واژه‌ای یونانی است و در دعای سوم شعبان هم فرشته خوانده نشده است، بلکه به این صورت آمده و عاذَ فُطرس بِمَهدِه: فطرس به گهوارۀ امام حسین(ع) پناه برد. از سوی دیگر سند این دعا نیز قطعی نیست. عده‌ای معتقدند روایت نافرمانی فطرس، با آیۀ شریفۀ: عِبادٌ مُکْرَمُونَ و آیۀ: لایعصونَ اللهَ، منافات دارد، برخی نیز با فرض صحیح بودن این روایات، توجیهاتی را مطرح کرده‌اند.

فرشتگان در روایات

جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود:به درستی که خداوند من و علی و فاطمه و حسن و حسین و ائمه را از یک نور خلق کرد، پس از آن نور پیروان ما را و… سپس آسمان‌ها و زمین‌ها را و ملائکه را آفرید.

بحار الانوار، ج ۲۶، ص ۳۴۴ و۳۴۳

امیر المؤمنین علی(ع) درباره خلقت ملائکه فرمود: خدایا ملائکه را آفریده و در آسمانت جای دادی، ملائکه‌ای که نه در آنان سُستی است و نه غفلت، و نه در ایشان معصیت مفهوم دارد. آری آنان داناترین خلق تو به تو و ترسنده‌ترین خلق تو از تو، و مقرب‌ترین خلق تو به تو و عامل‌ترین خلق تو به فرمان تو هستند، نه خواب بر دیدگان ایشان مسلط می‌شود و نه سهو عقول، و نه خستگی بدنها، ایشان نه در پشت پدران جای می‌گیرند، و نه در رحم مادران، و نه خلقتشان از ماء مهین است، بلکه تو‌ای خدا؛ ایشان را به نوعی دیگر ایجاد کرده‌ای، و در آسمان‌هایت منزل دادی، و با جای دادنت در جوار خود اکرامشان کرده‌ای، و بر وحی خود امین ساختی، و آفات را از ایشان دور کردی، و از بلاها محافظتشان فرمودی و…. خطبه ۹۱ نهج البلاغه، معروف به خطبه اشباح، به خلقت فرشتگان، اقسام آنها، ویژگیها، توانائیها و وظایف آنها پرداخته است.

دعای سوم صحیفه سجادیه از امام سجاد(ع) اختصاص به فرشتگان مقرب خدا دارد و صلوات و درود خدا را عامل فزونی طهارت آنها می‌داند.

امام صادق(ع) می‌فرمایند: خدای عزوجل ملائکه را از نور آفریده است، نه غذایی می‌خورند و نه چیزی می‌نوشند و نه درپی ازدواج‌اند.

در روایتی از امام کاظم(ع) آمده است: اگر مؤمنی بمیرد ملائکه و مکانهایی که وی خدا را در آنها عبادت نموده است بر او می‌گریند. آمادگی فرشتگان برای یاری امام حسین(ع) در عاشورا و گریه آنها بر شهادت وی و زیارت آنها از قبور ائمه(ع) از دیگر اموری است که در روایات به آنها اشاره شده است.

کروبیل، کوکبائیل، شمشائیل، اسماعیل و دردائیل از دیگر فرشتگانی هستند که در احادیث از آنها نام برده شده است.

جلد ۵۶ بحارالانوار

علامه مجلسی روایات و مطالب مرتبط با ملائکه را از صفحه ۱۴۴ تا ۳۲۶ جلد ۵۶ بحار الانوار گردآورده است(در بعضی چاپها جلد ۵۹). ۸۴ روایت با موضوع چیستی ملائکه و کارهای آنها، ۵۶ روایت در اوصاف فرشتگان مقرب و ۱۲ روایت در عصمت ملائکه.

مرگ فرشتگان

خداوند در آیه ۶۸ سوره زمر می‌فرماید به هنگام نفخه صور اول، تمام کسانی که در آسمان‌ها و زمین هستند می‌میرند مگر کسانی که خدا بخواهد. در روایتی از پیامبر(ص) سؤال شد که چه کسانی در این آیه استثنا شده‌اند؟ حضرت فرمود: جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و ملک الموت و وقتی خلائق قبض روح شدند آنها نیز به فرمان خدا به ترتیب می‌میرند. روایت دیگری حاملان عرش خدا را نیز بر این ملائک افزوده است.

در مورد کیفیت مرگ فرشتگان، باید گفت که آنچه ما آن را مرگ می‌دانیم (خروج روح از جسم و عالم ماده) درباره ملائک معنا ندارند؛ چون آنان جسم ندارند، تا خروج روح از آن مفهوم داشته باشد. لذا درباره ماهیت مرگ آنان احتمالاتی وجود دارد:

• مراد از مرگ گسستن پیوند روح از قالب مثالی آنها باشد.
• مقصود، از کار افتادن فعالیت مستمر ارواح و ملائک و از دست دادن توان ادراکی‌شان باشد.

در قیامت و به هنگام نفخه دوم صور، خداوند دوباره فرشتگان را زنده می‌کند.

مطالعه بیشتر

• ابن سینا، اشارات، نمط ششم، فصل ۱۰- ۱۴
• مصباح یزدی، معارف قرآن، ص ۲۸۳ و ۳۱۹
• فلسفی، محمد تقی، معاد از نظر روح و جسم، ص ۷۵ و ۱۱۲
• مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۹
• نهج البلاغه، خطبه ۹۱
• جعفری، محمدتقی، تفسیر نهج البلاغه، ج ۲، ص ۱۶
• سهروردی، حکمه الاشراق، القسم الثانی، مقالۀ اول، فصل ۴
• مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج ۲، ص ۱۳۴، درس ۴۱

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع