زید بن ثابت

زید بن ثابت بن ضحاک از انصار، و از قبیله خزرج بود، او را انصاری نجاری نیز گفته‌اند، چرا که از طایفه بنی نجار خزرج به شمار می‌آمد، در گزارشات از وی به عنوان کاتب وحی در میان انصار یاد شده است. وی در زمان خلفای ثلاثه از همراهان آنان بود ولی با حضرت علی (ع) بیعت نکرد، وی در هنگام هجرت ۱۱سال داشته و هنگام وفات به سال ۴۵ق در حدود ۵۶سال داشت.

نسب

بنا بر قول مشهور نسب وی زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عوف بن غنم بن مالک بن النجار الأنصاری الخزرجی و نام مادرش «النوار» دختر مالک بن صرمه یا مالک بن معاویه از قبیلۀ بزرگ خزرج در مدینه است.

البته در مورد نام حقیقی پدر زید و نام جد و عمو‌ها و نسب زید اختلاف وجود دارد. بعضی او را زید بن ثابت بن خلیفه اشهلی که از صحابه رسول خدا (ص) و از قبیله اوس بوده معرفی کرده‌اند و برخی دیگر وی را فرزند ضحاک اشهلی می‌دانند که از منافقان و جاسوسان یهود بود.

کنیه

برای وی کنیه‌های مختلفی ذکر کرده‌اند که عبارتند از:

• ابوسعید
• عبدالرحمن
• ابوخارجه
• ابوثابت.

تولد و کودکی

وی در سال یازدهم قبل از هجرت در شهر مدینه متولد شد، و در مکه رشد و پرورش یافت هنگامی که 6ساله بود پدرش در جنگ بعاث جنگی که پیش از هجرت پیامبر(ص) به مدینه بین دو قبیله اوس و خزرج اتفاق افتاده بود، کشته شد. ‏ در 11سالگی با رسول اکرم(ص) هجرت کرد و در امور دین، علم آموخت.

وی ۱۸ پسر و ۹ دختر داشت که 7 نفر از فرزندان وی در واقعه حرّه به قتل رسیدند.

زید بن ثابت و کتابت وحی

برخی زید را دانسته‌اند، اما با توجه به سن کم زید، نمی‌توان به صورت طولانی این امر را پذیرفت، چون وی در هنگام هجرت یازده سال داشته، و به یقین در مکه نمی‌توانسته کاتب وحی باشد، در چند سال اول حضور پیامبر (ص) در مدینه نیز در سنی نبوده که بتواند در ردیف کاتبین وحی قرار گیرد، پیامبر (ص) اجازه حضور در غزوه بدر را به وی نداد و علت آن را کمی سن وی بیان نموده‌اند.

با این وجود گزارشاتی درباره وی آمده که بعضا مبالغه آمیز به نظر می‌رسد. ابن عساکر علاوه بر کتابت وحی، وی را از بزرگان صحابه به شمار آورده است. بعضی وی را سرآمد در امور قضائی و فتوا و قرائت و فرائض دینی دانسته‌اند، و گروهی دیگر پا را فرا‌تر گذاشته و درباره وی گفته‌اند: دانا‌ترین کس به فرائض دینی بود. ابن سعد وی را یکی از چهار نفری می‌داند که قرآن را در زمان رسول خدا جمع کرده‌اند، و حدیثی از پیامبر (ص) نقل می‌کند که داناترین امت من در مسائل میراث زید بن ثابت است.

عجیب‌تر از همه این‌ها آن است که وی در یازده سالگی، به درخواست پیامبر (ص) مشغول فراگیری خط یهودی یا عبرانی یا سریانی شد و آن را در مدت نه روز یا یازده روز آموخت.

اما گزارشات متفاوتی هم وجود دارد:

ابن مسعود می گوید: زمانی که من هفتاد سوره قرآن را از دهان رسول اللّه (ص) فرا گرفتم، زید بن ثابت با موهای بافته شده در مکتب خانه درس می خواند.

ابی بن کعب نیز درباره زید می گوید: زمانی که من قرآن میخواندم، زید کودکی بود که با موهای بافته شده، در مکتب با یهودی ها بازی می کرد.

حضور در جنگ‌های زمان پیامبر (ص)

زید در جنگ بدر به علت کمی سن اجازه حضور نیافت، پیامبر (ص) او را به همراه اشخاص دیگر از چهار منزلی مدینه بیوت السقیا بازگردانید. وی در جنگ احد نیز به همین دلیل اجازه حضور نیافت.

به گفته خودش «در جنگ بدر و احد اجازه حضور نیافتم اما در جنگ خندق اجازه حضور یافتم و پیامبر (ص) لباس قبطی به من پوشانید.».

در جریان غزوۀ حنین از سوی پیامبر (ص) مأمور شد که مردم را سرشماری و غنایم را حساب کند و بعد وی آن را میان مردم تقسیم نمود.

در زمان خلفا

دوران ابابکر

زید پس از رحلت حضرت رسول(ص) به دفاع از ابوبکر پرداخته، و در جریان سقیفه دستش را به سمت ابوبکر دراز کرد و گفت: خلیفه شما همین است، و خود او با ابوبکر بیعت کرد و سپس ابوبکر موضع­گیری وی را ستود و برایش دعای خیر نمود. وی در زمان ابوبکر نیز جز کاتبین خلیفه اول قرار داشت.

همراهی با خلیفه دوم

در زمان خلیفه دوم نیز زید از اعتبار اجتماعی بالایی برخوردار بود، «عمر بار‌ها زید را جانشین خود در مدینه می‌­کرد» جانشینی زید در مدینه هنگام سفرهای او معروف است،

همچنین در زمان عمر، زید منصب قضاوت را بر عهده داشت و عمر برای وی حقوق معینی را در نظر گرفته بود.

دفاع از عثمان

کرسی قضاوت وی از طرف خلیفه سوم نیز تنفیذ شد، و علاوه بر آن مسئولیت بیت المال و دیوان را نیز بر عهده داشت و در نبود عثمان جانشین وی در مدینه بود. زید در سال ۳۴ هجری به هنگامی که معترضان قصد کشتن عثمان را داشتند به همراه ابو اسید ساعدى و کعب بن مالک و حسان بن ثابت به دفاع از عثمان پرداختند.

زید و حضرت علی (ع)

در مورد بیعت یا عدم بیعت زید بن ثابت با حضرت علی(ع) گفتارهای گوناگونی وجود دارد، ابن سعد معتقد است که زید از بیعت کنندگان با حضرت علی (ع) بوده است. و برخی هم­چون مسعودی، علامه مجلسی در کتاب­‌هایشان آورده ­اند که زید با حضرت علی (ع) بیعت نکرده است.

عبد­الله محض گوید: وقتى عثمان کشته شد انصار بجز چند کس و از جمله حسان بن ثابت و کعب بن مالک و مسلمة بن مخلد و ابو سعید خدرى و محمد بن مسلمه و نعمان بن بشیر و زید بن ثابت و رافع بن خدیج و فضالة بن عبید و کعب بن عجرد که عثمانى مذهب بودند، با حضرت علی (ع) بیعت کردند.

در کل زید عثمانی بود و در هیچ یک از جنگ­های حضرت علی (ع) شرکت نکرد، هر چند وی فضیلت و بزرگی آن حضرت را بیان می‌کرد.

درگذشت

در مورد سال درگذشت زید اختلاف وجود دارد، مورخین درگذشت وی را از سال ۴۵ تا ۴۸ و حتی بعد از سال ۵۰ نیز نوشته‌اند، با این وجود بیشتر مورخان سال وفات او را ۴۵ هجری ذکر کرده ­اند و آن را صحیح­‌ترین قول می‌­دانند.

ذهبی در کتابش با بیان اقوال مختلفی که در باب سال درگذشت زید هست بیان می‌­کند که واقدی گفته است که زید در سال ۴۵ هجری وفات یافته است، در حالی که او ۵۶ سال داشت. پس از درگذشتش مروان بن حکم بر جنازۀ وی نماز خواند.

ابوهریره در مرگ او می‌گوید: امروز دانشمند این امت درگذشت و امید است که خدا ابن عباس را جانشین او قرار دهد.

منابع

• ابن ­اثیر، عز الدين بن­ الأثير أبو ­الحسن على بن محمد الجزرى(م 630)؛ أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بيروت، دار الفكر، 1409/ 1989.
• ابن حجر عسقلانی، ابو الفضل احمد بن علی ( 1325 ق)، تهذیب التهذی . ب حیدرآباد،دایرةالمعارف العثمانیه.
• ابن سعد، محمد بن سعد زهری(م 230)؛ طبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران، انتشارات فرهنگ و انديشه، 1374ش.
• ابن عبدالبر، أبو عمر يوسف بن عبد الله بن محمد،الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، مصحح على محمد البجاوى، بيروت، دار الجيل، ط الأولى، 1412/1992.
• ابن عساكر، تاريخ مدينة دمشق، بيروت، دار الفكر، 1415 ه.ق، ج‏19، ص298.
• ابن کثیر، اسماعیل بن عمر ( 1974 م)، البدایۀ و النهایۀ فی التاریخ، بیروت: دارالهدي.
• احمد بن حنبل، مسند، بيروت - لبنان، دار صادر.
• ازدي نیشابوري، فضیل بن شاذان (بی تا)، الایضاح، تهران: بی نا.
• بلاذری، انساب الأشراف، مصحح الشيخ محمد باقر المحمودي، بيروت – لبنان، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1394 - 1974 م، چاپ الأولى.
• جعفریان، رسول؛ تاریخ سیاسی اسلام، تهران، انتشارات دلیل، چاپ اول، 1380.
• الحاكم النيسابوري، المستدرك، مصحح يوسف عبد الرحمن المرعشلي.
• خرمشاهی، بهاء الدین؛ دانشنامه قرآن در قرآن، ناهید و دوستان، 1377.
• ذكاوتى قراگزلو، عليرضا، نظام ادارى مسلمانان در صدراسلام، قم، سمت، 1384 ش، چاپ اول.
• ذهبي؛ سير أعلام النبلاء، مصحح شعيب الأرنؤوط، بيروت - لبنان، مؤسسة الرسالة، 1413 - 1993م، چاپ 9.
• رامیار، محمود؛ تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، 1380.
• سمعانی، عبدالکریم ( 1382 ق)، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلم ی، حیدرآباد.
• سید علی خان، ( 1420 ق)، الدرجات الرفیعۀ، قم: مکتبۀ بصیرتی.
• طبرى، محمد بن جرير(م 310)؛ تاريخ طبرى، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، اساطير، چاپ پنجم، 1375ش.
• عاملي، جعفر مرتضى؛ الصحيح من سيرة النبي الأعظم، بيروت - لبنان، دار الهادي للطباعة و النشر و التوزيع - دار السيرة - بيروت – لبنان، 1415 - 1995 م، چاپ چهارم.
• عزیزی، حسین، رستگار، پرویز، بیات، یوسف؛ راویان مشترک (پژوهشی در بازشناسی راویان مشترک شیعه و اهل سنت)، قم، بوستان کتاب، 1380، چاپ اول.
• مبیض، محمد سعید، موسوعه حیاه الصحابه، موسسه الریان، بیروت، لبنان، 1421ق.
• مجلسى، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران، اسلاميه، سال چاپ مختلف‏، نوبت چاپ مكرر.
• مسعودي، أبو الحسن على بن الحسين(م 346)؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ پنجم، 1374ش.
• مصاحب، غلامحسین؛ دائره المعارف فارسی، فرانکلین، 1345.

منابع مطالعاتی

کتاب

تصویر کتابی درباره زید بن ثابت

• زید بن ثابت كاتب الوحی و جامع القرآن،پدیدآورنده: صفوان عدنان داوودی،محل نشر: بيروت؛ دمشق،سال نشر: 1990
• دایره المعارف صحابه پیامبراعظم صلی الله علیه واله وسلم، با اشراف استاد محمدهادی یوسفی غروی، پژوهشکده باقرالعلوم، جمعی از نویسندگان، ج5ص 185 تا195

مقاله

• عنوان مقاله: نقد و بررسی نظرات مستشرقان در خصوص شخصیت زید بن ثابت،

نویسندگان: آزادی،پرویز؛ جانی پور،محمد، نشریه: مطالعات قرآن و حدیث » پاییز و زمستان 1391 - شماره 11 (علمی-پژوهشی)

• عنوان مقاله:عنوان: كاوشی در یك مساله تاریخی(تاريخ اسلام- صحابه پيامبر- زيد بن ثابت- امر پيامبر مربوط به ياديگري زبان يهود- نقد وبررسي)

پژوهشگر:سیدجعفرمرتضی عاملی (1363ق - ) نشریه : كیهان اندیشه،شماره نشریه: 11،سال: 1366، ماه 1و2

پایان نامه

عنوان پایان نامه: زید بن ثابت و روایات قرآنی نویسنده:قضوی، حسین،دانشکدۀالهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم.