الامالی (سید مرتضی)

الأمالی للمرتضی

اطلاعات کتاب
نویسنده	الشریف المرتضی
تاریخ نگارش	قرن پنجم هجری قمری
موضوع	حدیثی
زبان	عربی
اطلاعات نشر
ناشر	دار الفکر العربی
تاریخ نشر	۱۹۹۸ م

برای دیگر کاربردها، الامالی را ببینید.

الأمالی المرتضی، کتابی است به زبان عربی، تألیف سید مرتضی، متکلم، ادیب، فقیه و حدیث‌شناس برجسته امامیه در سده پنجم هجری که در آن نویسنده به تفسیر آیات متشابه و مشکل و تبیین احادیث دارای لفظ یا معنای دشوار طی 80 مجلس پرداخته است.

این کتاب دارای نام‌های دیگری نیز هست که از آن جمله‌اند: الامالی فی التفسیر، الغرر و الدرر، غررالفوائد و درر القلائد، التفسیر، مجالس التاویلات، مجالس کشف الآیات و... .

به گزارش ابویعلی جعفری، فقیه معاصر و شاگرد سید مرتضی، نویسنده در جمادی الاولی ۴۱۳ ق از آن فراغت یافت.

نویسنده

مقالهٔ اصلی: سید مرتضی

علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن امام موسی کاظم(ع)، (۳۵۵ق-۴۳۶ق) معروف به سید مرتضی و شریف مرتضی و علم الهدی، و برادر بزرگ‌تر سید رضی گردآورنده نهج البلاغه است. وی حامی شیعه و نقیب طالبیان در بغداد و امیرالحاج و مظالم پس از برادرش رضی بود که پیشتر منصب پدرشان بوده است.

وی فقیه و متکلم امامیه و مرجع آنها پس از وفات استادش شیخ مفید بود. او متخصص در علم کلام و مناظره در هر مذهبی بود. گستره دانش وی، فقه و اصول، ادب، لغت، تفسیر، تاریخ و تراجم را شامل می‌شد.

ساختار کتاب

کتاب، مشتمل بر مقدمه‌ای به قلم محقق، محمد ابوالفضل ابراهیم و هشتاد مجلس و بخش تکمله می‌باشد. تنوع و گونه‌گونی بحث‌هایی که در این کتاب وجود دارد، این کتاب را همانند دایرةالمعارفی می‌نماید که نه تنها خواننده را خسته نمی‌کند، بلکه بر توان و ذوق و شوقش نیز می‌افزاید.

امالی‌نویسی

امالی‌نویسی از اواخر قرن سوم هجری در میان دانشمندان اسلامی رواج پیدا کرد. أمالی، جمع املا است و در اصطلاح، کتابی را گویند که استادْ تقریر کند و شاگردان بنویسند.

کشف الظنون می‌نویسد:

منظور از أمالی این است که عالمی بنشیند و شاگردان وی با قلم و کاغذ در اطراف او قرار بگیرند، آن گاه، عالم- با استفاده از علمی که خداوند در اختیار او نهاده است- شروع به سخن گفتن کند و شاگردان، آن مطالب را بنویسند. در نتیجه، کتابی حاصل می‌شود که آن را املا و أمالی می‌نامند.

در الذریعة می‌خوانیم:

أمالی عنوانی است که غالباً برای بعضی از کتب حدیث استفاده می‌شود و آن کتابی است که شامل احادیث شنیده شده از املای شیخ حدیث است. او(املاء کننده) یا آنها را از محفوظات خویش می‌گوید یا این که از روی نوشته می‌خواند. ترتیب مطالب أمالی اکثراً به ترتیب نوبت شنیدن آنها است و به همین خاطر، به این کتاب‌ها، مجالس یا عرض المجالس نیز اطلاق می‌شود.

این روش، که استاد بنشیند و شاگردان هم دور او حلقه زده و مسموعات خود را از او بنویسند، روش فقیهان و محدثان و نیز اهل ادب و علوم دیگر بوده است و در بعضی کتب، از أمالی گوناگون علمای بزرگ و نیز غیر معروف نام برده شده است. در کشف الظنون از أمالی ابن درید، أمالی ابن حاجب، أمالی ابن الشجری، أمالی ابن عساکر و... سخن به میان آمده است. همچنین در الذریعة قریب ۳۰ کتاب أمالی از تصانیف شیعه ذکر شده است.

مهمترین أمالی‌ها: أمالی أبومحمد ناصر کبیر (متوفی ۳۰۴ ق)، أمالی شیخ صدوق(متوفی ۳۸۱ ق)، أمالی مهذب‌ الدین همدانی (متوفی ۳۹۸ ق)، أمالی أبوالفتح هلال بن محمد بغدادی (متوفی ۴۱۴ ق)، أمالی سید مرتضی (متوفی ۴۳۶ ق) ، أمالی شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ ق)است.

أمالی معمولاً موضوعات بسیار متنوعی را در برمی‌گیرد که از آن میان، داستان‌های معتبر تاریخی، معنی أخبار، تفسیر و تأویل آیات قرآنی، نکات ادبی و... را می‌توان نام برد.

از نظر قوّت اعتبار، أمالی مانند اصل است و احتمال سهو و نسیان و غلط در آن کم است. علی‌الخصوص، وقتی که املای شیخ از روی کتاب مصحح یا از محفوظات قلبی خودش باشد؛ البته در مورد اخیر، اگر به قوت حافظه، ضابط و متقن بودن او یقین داشته باشیم.

معرفی کتاب

در فهرست های قدیمی، این کتاب به نام «الغرر و الدرر» نامیده می‌شود. امّا اهل حدیث، آن را با اسم أمالی المرتضی می‌شناسند.

أمالی، مجالس مختلفی است که سیدمرتضی، آنها را در زمان‌های پی در پی املا کرده و در آنها از موضوعی به موضوع دیگر و از هدفی به هدف دیگر منتقل شده است. بعضی از آیات قرآن کریم را که تأویل آنها بر عامّه و خواصّ پوشیده است و سؤالاتی در مورد آنها شده و اشکالاتی متوجّه آنها است، انتخاب کرده و تأویل و توجیهش را به طریق و مذهب اصحابش که معتزله یا اصحاب عدل‌اند- چنان که او را می‌نامد-، علاج و درمان کرده است. او کوشش خود را مصروف بر این داشته که در تأویل آیات متشابه و اشعار عرب‌زبانان، توفیق حاصل کند که الحقّ، در این کار، تسلّط عجیبی از خودش بروز داده و ذهن لطیف و نکته‌پرداز و هوش سرشار خود را نشان داده است. وی را در تفسیر و تأویل، کثرت محفوظاتش از شعر، لغت و حدیث یاریش نموده و فصل‌الخطاب وجوه مختلف و آرای متفاوتی بوده که بر او عرضه می‌شده است. البته، گاهی نیز اخذ همه آرا و جمع آنها را جایز و صحیح دانسته است. آیاتی را که سید مرتضی انتخاب کرده و بر تفسیر آنها همّت گماشته است، اکثراً از مواردی است که در کتب دیگر به دست ما نرسیده است. او علاوه بر آیات، احادیثی را انتخاب کرده است که آنها نیز چنین‌اند و معمولاً علما در تأویل آنها با هم اختلاف دارند. وی تعارض‌ها را آشکار کرده و تفسیر و تأویل آنها را- همان گونه که در تفسیر آیات عمل می‌کرد- بیان نموده و در این کار، از شواهد شعر و لغت کمک گرفته است. البتّه در این میان، مذهب اصحاب خود، یعنی اصحاب عدل را آشکار ساخته و دلیل آنها را برتر دانسته است. در این موارد، علی الخصوص با ابن قتیبه و ابو عبید قاسم بن سلاّم و ابن انباری، مناقشات فراوانْ کرده است. علاوه بر اینها در علم کلام هم مسائلی را طرح کرده که در آنها مشاجره وجود دارد و مناظرات بسیار رخ داده است؛ مطالبی مانند مسئله رؤیت خدا، خلق، افعال بندگان، اراده خدا بر زشتی‌ها... که در آنها بر ردّ دشمنان دلیلْ آورده است. او در این مناقشات، مهربان و در گفتارش عفیف است. به جز مسائل گفته شده در کتاب، مختاراتی از اشعار و سخنان برگزیده نیز وجود دارد که آنها را با شرح، نقد و ارزیابی همراه ساخته است. در آغاز آنها شرح حالی از شعرا آورده و همچنین گروهی از اشعار، أقوال و نوادر آنها را ذکر کرده است. در ادامه، نکات ظریفی از آنها و جواب‌های قانع‌کننده و نیز مطالب فکاهی آورده که بسیاری از آنها بر پایه کتب جاحظ، ابن قتیبه، مبرّد، أبی حاتم، آمدی و دیگران است.

همچنین، برخی از مقاصد شعرای عرب در جاهلیت و صدر اسلام را در مدایح و مراثی و هجویات و... ذکر کرده که بعضاً مورد نقد قرار گرفته است. به خاطر وجود متون متنوّع، فصول مختلف و مباحث گران قدر، برای این کتاب امتیاز ویژه بین کتب عربی حاصل شده است و مرجعی برای علما به شمار می‌رود. ادبا به آن نیازمندند و علاقهمندان در اعصار مختلف به آن ارجاع داده می‌شوند. همه اینها که گفته شد، مطالب موجود در متن اصلی کتاب است. علاوه بر اینها زیاداتی در انتهای کتاب موجود است که با عنوان مساله تنظیم شده و با نام تکملة الغرر به کتاب افزوده شده است. با این تکمله، کتاب أمالی المرتضی به پایان می‌رسد.

الذریعة در معرفی کتاب امالی سید مرتضی، ذیل عنوان «غرر الفوائد و درر القلائد» می‌نویسد:

کتابی است در باب محاضرات، ادب، تفسیر و تأویل آیات و همچنین شرح و توضیح احادیث که در باب و موضوع خود کتابی گران قدر است و متعلّق به سید اجلّ شریف مرتضی، علم‌الهدی است. در آن کتاب، مجالس متعدّدی وجود دارد که سید، آنها را در املاءات خود در آن مجالس بیان کرده است. موضوعات آنها عبارت‌اند از: احوال بعضی از گذشتگان شعرا، معمّران و نیز تفسیر آیات مشکل و احادیث معضل.

دکتر عبدالرزاق محی الدین، آثار ادبی سیّد مرتضی را به دو قسم تقسیم می‌کند: یک دسته آثاری که برای ادب و به خاطر آن تألیف شده است و قسم دیگر، آنهایی که به قول او اتّصالی غیر مباشر به ادب دارد و حاوی مطالبی است که وی از علم لغت و نحو و بلاغت می‌آورد. این مطالب در تألیفات امامیّه در موضوعات فقه و حدیث و تفسیر، اثر و اهمیّت بسیار دارد. او أمالی را جزء دسته دوم می‌داند.

نظر علماء درباره کتاب

در این جا اظهار نظرهای تعدادی از بزرگان و علما نسبت به این کتاب ارزشمند ذکر می‌گردد:

• صاحب روضات الجنات:

من تا به حال، وصف هیچ یک از علمای عامّه را برای کتابی نشنیده‌ام که بیشتر از آن چیزی باشد که در‌ شأن الغرر و الدرر (امالی) گفته‌اند، تا آنجا که آن کتاب را نشانه و دلیل منتهای فضل و هوش و بیانگر مهارت او دانسته‌اند.

• علاّمه سید محسن امین:

سید مرتضی کتابی دارد که آن را الدرر و الغرر نامیده است و آن مجالسی است که شامل متونی از معانی ادب است و در آن از نحو، لغت و غیره سخن گفته است و کتابی منقح است که بر فضل کثیر و گستردگی معلومات نویسنده دلالت دارد.

از أبو جعفر الحمصی نقل شده که از شیخی از شیوخ ادب مصر به من رسیده است که می‌گوید: قسم به خدا، من از کتاب «الغرر» مسائلی را در نحو استفاده کردم که در کتبی چون، کتاب سیبویه نیافتم.

• ابن خلکان:

سیّد مرتضی کتابی دارد با نام «الغرر و الدرر». آن کتاب، مجالسی است که به وسیله او املا شده و مشتمل بر متونی از معانی ادب است که برپایه نحو ولغت و… در مورد آنها سخن می‌گوید و کتابی مفید است که بر فضل کثیر نویسنده و گستردگی اطلاعات او بر علوم مختلف دلالت می‌کند.

• فخر رازی:

فضائلش کثیر است و برای شهادت در فضلش، کتاب الدرر و الغرر کافی است.

• محسن امین:

آن چه که وی از کتب قدما اخذ کرده و از اساتیدش نقل کرده، چیزی از مبرّد، ابوعلی القالی، ابن انبازی و امثال آنها کم ندارد.انسان با مطالعه امالی و دیگر کتب سید، چیزهای بیشتری نسبت به اصمعی، ابن سکیّت، أحمد بن عبید و ابوبکر معبدی دستگیرش می‌شود. او تاریخ طبری و بلاذری و ابو مخنف را خوانده و از کتب عیون الأخبار ابن قتیبه و الکامل مبرّد و دیوان حماسه بحتری اقتباس کرده است و سرگذشت بسیاری از شعرای معتزله و جبریّه را آورده است و در قصص معمران و ایمّه خوارج، سخن های طولانی گفته است.

• محمد ابوالفضل ابراهیم:

هرگاه محققی بخواهد کتب نفیس عربی را که حاوی معارف گوناگون و پر از نکات ظریف مختلف است و در آن عصاره طبایع و مذاهب مختلف و حقایق تاریخ، اخبار، متون، شعر، زبان و لغات مشکل است، بررسی کند، بی‌چون و چرا حتماً کتاب أمالی المرتضی را نیز در آن ردیف می‌آورد و آن را در شمار کتاب‌هایی؛ چون: الکامل مبرّد، البیان و التبیین جاحظ، عیون الأخبار ابن قتیبه، العقد الفرید ابن عبد ربّه، الأغانی ابوالفرج و... قرار می‌دهد. اینها کتبی است که در آسمان ادب عربیت مانند ستارگان می‌درخشند.

نحوه تألیف

سید اعجاز حسین در کشف الحجب از خط سید سعید جونپوری نقل می‌کند که:

شریف مرتضی، این«الغرر و الدرر» را در راه حجاز - هر جا که در منزلی فرود می‌آمد- بر شاگردانش املا می‌کرد و آنها نیز به همان ترتیبی که از او شنیده بودند، آنها را جمع‌آوری می‌کردند. از طرف دیگر نقل شده است که ظاهر امر بر این است که وی این مجالس را در خانه‌اش بر شاگردان و مریدانش در زمان‌های مختلف و پی در پی املا کرده است. علمی به تاریخ شروع و آغاز این مجالس نداریم؛ ولی آن چه معلوم است، این است که آخرین املای سید در روز پنج شنبه، ۲۸ جمادی الأول سال ۴۱۳ ق، بوده است. این تاریخ را شریف ابویعلی محمد بن حسن بن حمزه جعفری در آخر نسخه‌اش ذکر کرده است.

عبدالرزاق محی‌الدین در کتاب ادب المرتضی من سیرته و آثاره آمده است:

چیزی که هنوز در مورد این کتاب معلوم نشده، این است که آیا أمالی تألیف و تدوین خود سید بوده است یا این که سید فقط آن را املا کرده و یکی از شاگردانش آن را جمع‌آوری کرده است؟ در حالت دوم، آن شاگرد چه کسی بوده است؟

(البته) آنچه از اسلوب کتاب برمی‌آید، آن است که کتاب تألیف و جمع خود سید است و شاگردان او فقط توفیق روایت و قرائت کتاب را بر او داشته‌اند. در غیر این صورت، اسلوب تألیف در جاهای مختلف کتاب به واسطه تعدّد افراد، اختلاف پیدا می‌کرد، در حالی که ما طرق روایات را مختلف می‌یابیم؛ امّا اسلوب کتاب یکسان و واحد است.

امّا نکته‌ای وجود دارد و آن مدح و تمجید شریف مرتضی و دُعا برای طول عمر او در جاهای مختلف کتاب است. این مطالب، چه بسا از اضافات شاگردان او باشد که این عبارات را بر متن اصلی در ابتدای هر بحثی اضافه کرده‌اند که نشان دهند چه مطالب و چه مواردی از گفتار سید است و چه مواردی از روایت‌های او از دیگران است و بین آن چه او می‌گوید و دیگران روایت کرده‌اند، اشتباه نشود.

بررسی کتاب

احادیث و روایات موجود در أمالی سید مرتضی را باید به دو دسته تقسیم کرد:

• روایاتی که مورد بحث و شرح قرار گرفته اند; أمالی السیّد مرتضی دارای 80 مجلس مختلف است. در 28 مجلس از این مجالس, عبارت «تأویل خبر» وجود دارد که در ذیل این عنوان, یک یا چند حدیث آورده می‌شود و مباحث فقه الحدیثی در آن مطرح می‌شود و گاهی تعارض این روایت با روایات یا آیات دیگر بررسی می‌شود, گاهی منافات مفهوم روایت با دلایل عقلی و مذهب کلامی شیعه برطرف می‌شود. گاهی غریب الحدیث و لغات مشکل حدیث, توضیح داده می‌شود و مباحث نافع دیگری نیز در ذیل این روایات آورده می‌شود.

• روایاتی که به عنوان شاهد به کار رفته اند; این روایات را گاهی سید برای تأیید ادّعای خود می‌آورد و گاهی نیز وقتی می‌خواهد قول شخص دیگری را مطرح کند, روایت استفاده شده توسط او را می‌آورد و گاهی نیز در تفسیر آیات قرآن از شواهد روایی به خوبی بهره می‌گیرد. تعداد روایاتی که به این شکل در سرتاسر کتاب آمده است, حدود 50 روایت است.

از بررسی روایات مذکور در أمالی سید و همچنین توضیحات مؤلّف ذیل آنها به نکات زیر پی می‌بریم:

• اِسناد اکثر روایات مطرح شده در کتاب, دارای اشکال است و حدیث مسند به ندرت در میان آنها یافت می‌شود و در واقع اکثراً جزو روایات ضعیف (مرسل, مرفوع,…) به شمار می‌روند.
• این کتاب منبع فقه الحدیثی خوبی برای شیعه است و از آن برای به دست آوردن معانی برخی از لغات غریب حدیث یا یافتن انواع فنون بلاغی و صنایع ادبی به کار رفته در روایات, می‌تواند استفاده شود.
• گرایش سید مرتضی در شرح و تفصیل روایات, بیشتر ادبی و کلامی بوده است. خواننده با مطالعه توضیحات او, علاوه بر این که مفهوم حدیث را درمی یابد, بسیاری از گرایش ها و نظریّات کلامی و فقهی امامیّه آن روز را خواهد فهمید.
• در توضیح بسیاری از روایات, أقوال مختلف علمای برجسته اهل سنّت نظیر ابن قتیبه و ابن انبازی قاسم بن سلاّم آورده شده است. این مسیله, اولاً خبر از دسترسی سید به أقوال این افراد از طریق دستیابی به کتب آنها می‌دهد و ثانیاً اگر مطالبی در کتب امروزی آنها به دست ما نرسیده است, از طریق این نقل أقوال سید می‌توان به آنها دست پیدا کرد.
• گاهی در بررسی لغات غریب روایات, شواهدی از شعر جاهلی آورده شده که دو فایده دارد: اولاً نشان می‌دهد, شعر جاهلی و واژه های به کار رفته در آن اشعار و در آن زمان, برای سید مرتضی مهم بوده و مطلب قابل استنادی بوده است و ثانیاً می‌توان عبارات صحیح بعضی اشعار را به همراه مدلول و معنی صحیح آنها به دست آورد.

نسخه‌ها

محمد ابوالفضل ابراهیم، شش نسخه از کتاب را دیده و آنها را با توضیحاتی نقل می‌کند که ما به اختصار، هر یک از نسخه های کتاب را می‌آوریم:

• نسخه ای که در سال 567 ق، نوشته شده است و اجازه روایتی آن با پنج واسطه به سیّد مرتضی می‌رسد. در این نسخه، حواشی زیادی در توضیح و تفسیر بعضی عبارات از صاحب نسخه وجود دارد. در خود این نسخه، رموزی وجود دارد که نشانگر نسخه هایی است که این نسخه با آنها مقابله شده است. به طور مثال، یکی از این نسخ چهارگانه، نسخه شریف ابویعلی است که تاریخ پایان املاءات سیّد، یعنی روز پنج شنبه، 28 جمادی الاول سال 413 ق، در آن به چشم می‌خورد و اصل آن در کتاب خانه اسکوریال موجود است.
• نسخه ای که نگارش آن توسط محمد بن ابی طاهر بن أبی الحسین وراق در نیمه رجب سال 586ق، به پایان رسیده است. در این نسخه، اضافاتی وجود دارد که در نسخه اوّل و قدیمی تر نبود. اصل این نسخه خطی در کتاب خانه استانبول نگهداری می‌شود.
• نسخه ای است که در سال 619 ق، نوشته شده است و البته فقط تا پایان مجلس 34 را دارد و در انتهای آن هم نام ناسخ و تاریخ آن موجود نیست و در کتاب خانه مصر نگهداری می‌شود.
• نسخه ای که به خط هاشم بن الحسین الحسینی است و نگارش آن در 10 شعبان سال 1067ق، به پایان رسیده است و در آخرش نوشته شده که آن را با نسخه اصل مطابقت شده است.
• نسخه ای که در سال 1273ق، در تهران به چاپ رسیده است و در انتهای آن تکمله ای نیز وجود دارد و دقیقاً معلوم نیست از روی چه اصلی نوشته شده است.به نظر می‌آید با نسخه ابویعلی جعفری مقابله شده است.
• نسخه ای که در سال 1325 ق، در مصر به چاپ رسیده است و شروح و تعلیقاتی بر آن وجود دارد. ابتدا سید محمد بدرالدین حلبی و سپس احمد امین شنفیطی این کار را انجام داده اند. این کتاب نیز معلوم نیست از روی چه اصلی به چاپ رسیده است. نام این کتاب أمالی المرتضی است و با این نام شناخته می‌شود.

منابع

• عباسی، مهرداد، شخصیت سید مرتضی، کتاب امالی و احادیث آن، علوم حدیث، زمستان ۱۳۸۰، ص۹۶- ۱۲۳

• تفضلی، مریم، کهنترین نسخه‌های خطی امالی سید مرتضی، فصلنامه کتاب، زمستان ۱۳۸۳،ش ۶۰، ص۱۸۹- ۱۹۴.

• علیزاده، میرزا، آشنایی با امالی سید مرتضی(ره)، علوم و معارف قرآن، بهار ۱۳۷۵،ش ۱، ص۱۲۱- ۱۴۵.

• طارمی راد، حسن، فرهنگ آثار ایرانی- اسلامی، ج ۱، ص۳۱۳- ۳۱۴.

پیوند به بیرون

• منبع مقاله: سید مرتضی، کتاب امالی و احادیث آن
• منبع اصلی مقاله: نرم‌افزار جامع الأحادیث، معرفی کتاب الأمالی للمرتضی