عشره مبشره
| حدیث بشارت بهشت به ده تن از صحابه | |
|---|---|
 جلد کتاب «عشره مبشره» اثر محیی‌الدین صالحی | |
| اطلاعات روایت | |
| نام‌های دیگر | العشرة المبشرة، عشره مبشره |
| موضوع | بشارت بهشت به ده تن از صحابه |
| صادره از | پیامبر اسلام |
| راوی اصلی | سعید بن زید، عبدالرحمن بن عوف |
| راویان | حمید بن عبدالرحمن، عبدالرحمن بن عوف، سعید بن زید و دیگر راویان در طرق مختلف |
| اعتبار سند | در منابع حدیثی اهل‌سنت با طرق مختلف نقل شده و درباره سند و برخی راویان آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد |
| منابع شیعه | در منابع حدیثی شیعه نقل نشده است |
| منابع سنی | مسند احمد، سنن ترمذی، سنن ابی‌داود، سنن ابن‌ماجه و المستدرک علی الصحیحین |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
عَشْرَه مُبَشَّرَه (به فارسی؛ ده تنِ بشارت‌یافته) عنوان حدیثی در منابع اهل‌سنت است که در آن از ده تن از صحابه به‌عنوان افرادی یاد شده است که به بهشت بشارت داده شده‌اند. این حدیث در آثاری مانند مسند احمد و سنن ترمذی نقل شده، اما در صحیح بخاری و صحیح مسلم نیامده است. در نقل ترمذی، علی(ع)، ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص، سعید بن زید و ابوعبیده جراح در شمار این افراد قرار دارند.
در منابع شیعه این حدیث نقل نشده و برخی عالمان شیعه سند و محتوای آن را نقد کرده‌اند؛ از جمله به ضعف یا اختلاف در سند و راویان و تفاوت نقل‌ها، و از نظر محتوایی به ناسازگاری سرنوشت برخی افراد با مضمون حدیث اشاره شده است.
در برخی منابع، گزارش‌هایی درباره رفتار و سخنان برخی افراد مذکور در حدیث «عشره مبشّره» نقل شده که با مضمون حدیث معارض دانسته شده‌اند؛ از جمله سخن عبدالرحمن بن عوف درباره گواهی پیامبر(ص) بر بهشتی‌بودن عبدالله بن سلام و بیعت‌های عبدالله بن عمر با معاویه، یزید و حجاج. همچنین گزارش‌هایی درباره تهدید اعضای شورای شش‌نفره به قتل، موضع عایشه در ماجرای قتل عثمان و ابراز نگرانی ابوبکر و عمر از عذاب الهی، در برخی منابع ناسازگار با مضمون حدیث تلقی شده‌اند.
معرفی کلی
حدیث «عشره مبشّره» از احادیث مشهور نزد اهل‌سنت است[۱] که در آثاری مانند مسند احمد[۲] و سنن ترمذی[۳] نقل شده، اما در صحیح بخاری و صحیح مسلم نیامده است. متن حدیث بنابر نقل ترمذی چنین است که ابوبکر، عمر، عثمان، علی، طلحه، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص، سعید بن زید و ابوعبیده جراح، به بهشت خواهند رفت.[۴]
این حدیث در منابع شیعه گزارش نشده و برخی عالمان شیعه در سند و محتوای آن اشکالاتی مطرح کرده‌اند.[۵]
اشکالات حدیث عشره مبشره
اشکالات به حدیث عشره مبشره از دو جهت بررسی شده است:
نقد سندی
برای حدیث «عشره مبشّره» از نظر سند، اشکالاتی مطرح شده است. نخست، این حدیث در صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل نشده است؛ ازاین‌رو، احتمال داده شده که مؤلفان این دو اثر آن را از نظر سند معتبر ندانسته باشند.[۶]
در سنن ترمذی و مسند احمد بن حنبل، حدیث از حُمید بن عبدالرحمن نقل شده که آن را از پدرش عبدالرحمن بن عوف روایت کرده است؛ درحالی‌که براساس برخی منابع، حُمید هنگام وفات پدرش کمتر از یک سال داشته است.[۷]
در برخی طرق حدیث نیز راویانی وجود دارند که وثاقت آنان محل اشکال دانسته شده است؛ از جمله عبدالعزیز بن محمد دراوردی که ابوحاتم نقل او را قابل اعتماد نمی‌دانسته است.[۸] در سنن ابی‌داود نیز حدیث از سعید بن زید نقل شده است.[۹] در سند این روایت عبدالله بن ظالم آمده که درباره اعتبار روایت او از سوی بخاری و مسلم اشکال شده و بخاری حدیث او را صحیح ندانسته است.[۱۰]
همچنین گفته شده است که عبدالرحمن بن عوف و سعید بن زید، که از راویان حدیث‌اند، خود در شمار افرادی هستند که در همین روایت به بهشت بشارت داده شده‌اند و دیگر افراد مذکور در حدیث، آن را روایت نکرده‌اند.[۱۱]
نقد محتوایی
از نظر محتوا، یکی از اشکالات مطرح‌شده، ناهمگونی سرنوشت برخی افراد مذکور در حدیث است. برای نمونه، طلحه و زبیر پس از بیعت با امام علی(ع) از بیعت خود بازگشتند و در نبرد جمل در برابر او قرار گرفتند؛ در این جنگ طلحه و شماری دیگر کشته شدند.[۱۲]
از دیگر اشکالات محتوایی، اختلاف در نقل‌های حدیث است. در روایت حاکم نیشابوری، به جای ابوعبیده جراح نام عبدالله بن مسعود آمده است.[۱۳] در روایتی از سنن ابی‌داود و سنن ابن‌ماجه، به جای دو تن از افراد مذکور، نام پیامبر اکرم(ص) آمده است.[۱۴] در برخی روایات دیگر ابی‌داود نیز به جای سعد بن ابی‌وقاص، نام سعد بن مالک ذکر شده است.[۱۵]
گزارش‌های تاریخی معارض
در برخی منابع، گزارش‌هایی درباره رفتار یا سخنان برخی افراد نام‌برده‌شده در حدیث «عشره مبشّره» آمده است که از آنها به‌عنوان گزارش‌های معارض با مضمون حدیث یاد شده است. در صحیح مسلم از عبدالرحمن بن عوف نقل شده است که پیامبر(ص) را نشنیده بود که درباره هیچ‌یک از زندگان، جز عبدالله بن سلام، به بهشت رفتن او گواهی دهد.[۱۶] برخی منابع این گزارش را با حدیث «عشره مبشّره» ناسازگار دانسته‌اند.[۱۷]
عبدالله بن عمر که در شمار راویان این حدیث ذکر شده، از بیعت با امام علی(ع) خودداری کرد و بنابر گزارشی با معاویه، یزید و حجاج بن یوسف بیعت کرد.[۱۸] این رفتار در برخی نوشته‌ها با مضمون حدیث عشره مبشّره مقایسه شده است.
عمر بن خطاب برای تعیین خلیفه پس از خود، شورایی شش نفره تشکیل داد که خود، اعضای آن را از عشره مبشره می‌دانستند. او برای این شورا شرط کرد که اگر کسی با رأی اکثریت مخالفت کند، گردن زده شود.[۱۹] این تهدید به قتل برای افرادی که همگی اهل بهشت معرفی شده‌اند، از گزارش‌های تاریخی معارض بیان شده است.[۲۰] همچنین او شرط کرده بود اگر در شورا فردی از اعضا با رأی اکثریت مخالفت کرد، گردن او زده شود و در صورت دودستگی شورا، اگر گروه مقابل عبدالرحمن، نظر او را نپذیرفتند، ۳ مخالف کشته شوند و اگر نتوانستند پس از ۳ روز فردی را برگزینند، همه آنان گردن زده شوند.[۲۱]
در گزارش‌های مربوط به قتل عثمان نیز آمده است که مخالفان او برای جلوگیری از قتل وی به مضمون حدیث عشره مبشّره استناد نکردند. عایشه نیز بنابر برخی گزارش‌ها از مخالفان عثمان بود و او را با عنوان «نَعْثَل» (نام یک یهودی)، خطاب می‌کرد.[۲۲]
در برخی منابع، از ابوبکر نقل شده است که از عذاب الهی ابراز نگرانی می‌کرد و آرزو داشت مانند پرنده‌ای باشد که حساب و عذابی ندارد.[۲۳] سخن مشابهی نیز از عمر نقل شده که آرزو می‌کرد قوچ باشد.[۲۴] برخی منابع این گزارش‌ها را با مضمون بشارت قطعی بهشت برای این افراد ناسازگار دانسته‌اند.[۲۵]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، «حدیث «عشره مبشّره» از حیث سند از چه جایگاهی برخوردار است؟».
- ↑ ابن‌حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۲۰۹.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۳۹۵ق، ج۵، ص۶۴۷.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۳۹۵ق، ج۵، ص۶۴۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج۱۰، ص۱۲۲.
- ↑ «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه.
- ↑ ابن‌حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۴۰–۴۱؛ ج۶، ص۲۲۲.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، بی‌تا، ج۲، ص۶۳۴.
- ↑ ابوداود، سنن ابی‌داود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۱.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بی‌تا، ج۳، ص۳۱۷.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج۱۰، ص۱۱۲.
- ↑ عبده، نهج البلاغه، بی‌تا، خطبه۲۲، ص۵۵؛ سبحانی، فروغ ولایت، بی‌تا، ص۴۳۷.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بی‌تا، ج۳، ص۳۱۷.
- ↑ ابوداود، سنن ابی‌داود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۱–۴۰۲، ح۴۶۴۸؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، بی‌تا، ج۱، ص۴۸.
- ↑ ابوداود، سنن ابی‌داود، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰۱–۴۰۲، ح۴۶۴۹.
- ↑ قشیری نیشابوری، المسند الصحیح، بی‌تا، ج۴، ص۱۹۳۰.
- ↑ «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولی‌عصر(عج).
- ↑ ابن‌قتیبه دینوری، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۷۳.
- ↑ ابن‌أبی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۴.
- ↑ «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولی‌عصر(عج).
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۶۰؛ بلاذری، انساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۶۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۵۹؛ «آيا عايشه مي توانست خون خواه عثمان باشد؟»، سایت آیت‌الله مکارم شیرازی؛ «عایشه و حضرت علی علیه السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۲، ص۵۲۸؛ ابن‌أبی‌الدنیا، المتمنین، ۱۴۱۸ق، ص۲۴.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۲، ص۶۱۹.
- ↑ «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه.
منابع
- «چرا شیعیان با خلفای ثلاثه مخالف اند؟»، سایت الشیعه، تاریخ انتشار: ۱۳۹۶-۰۵-۱۱.
- «عایشه و حضرت علی علیه‌السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج : ۱۳۹۸/۰۷/۲۴.
- «آیا عایشه می‌توانست خون خواه عثمان باشد؟»، سایت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «حدیث «عشره مبشّره» از حیث سند از چه جایگاهی بر خوردار است؟»، سایت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «آیا حدیث عشره مبشره درست است؟»، سایت ولی‌عصر(عج)، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابو داود، سلیمان بن الأشعث، سنن ابی‌داود، تحقیق سعید محمد لحام، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌أبی‌الدنیا، عبدالله بن محمد، المتمنین، المحقق: محمد خیر رمضان یوسف، بیروت، دار ابن حزم، ط۱، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، محقق: شعیب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، بی‌جا، مؤسسة الرسالة، ط۱، ۱۴۲۱ق.
- ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الأضواء، الطبعة الأولی، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن‌ماجه، تحقیق عبدالباقی، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۶ش.
- بلاذری، أحمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تعلیق: إبراهیم عطوة (جـ ۴، ۵)، مصر، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفی البابی الحلبی، ط۲، ۱۳۹۵ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین بذیله التلخیص للذهبی، دارالکتاب العربی، بیروت، بی‌تا.
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
- سبحانی، جعفرف فروغ ولایت، قم، مؤسسه امام صادق، بی‌تا.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عبده، محمد، نهج البلاغه، المحقق: محمّد محیی الدین عبد الحمید، مطبعة الإستقامة، بی‌تا، بی‌جا.
- قشیری نیشابوری، مسلم بن الحجاج، المسند الصحیح، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- متقی هندی، علی بن حسام، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، المحقق: بکری حیانی - صفوة السقا، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۱ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.