بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
﴿إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ١ وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا ٢ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا ٣﴾
سوره نصر
 کافرون نصر مسد  | |
|---|---|
 | |
| شماره سوره | ۱۱۰ |
| جزء | ۳۰ |
| نزول | |
| ترتیب نزول | ۱۰۲ |
| مکی/مدنی | مدنی |
| اطلاعات آماری | |
| تعداد آیات | ۳ |
| تعداد کلمات | ۱۹ |
| تعداد حروف | ۸۰ |
سوره نَصر صد و دهمین سوره و از سوره‌های مدنی قرآن است که در جزء سی‌ام جای دارد. نام سوره از آیه اول آن گرفته شده و به‌معنای پیروزی است. از دیگر نام‌های آن اذا جاء است. در این سوره سه پیشگویی و خبر غیبی مهم وجود دارد: «فتح مکه با پیروزی بزرگ و غلبه نهایی اسلام»، «ایمان آوردن مردم مکه و اطراف آن به اسلام و بیعت با رسول خدا(ص)» و «رحلت پیامبر(ص)».
استجابت دعا و پیروزی در برابر دشمنان را از خواص تلاوت این سوره برشمرده‌اند.
معرفی
نام مشهور این سوره، نصر است که از واژه «نصر» در آیه نخست و اشاره به یاری و پیروزی الهی گرفته شده است.[۱] «اذا جاء» و «تودیع» از دیگر نام‌های این سوره‌اند؛ نام نخست از آغاز سوره و نام دوم از ارتباط نزول آن با اواخر عمر پیامبر(ص) و وداع الهی با ایشان گرفته شده است.[۲] سوره نصر مدنی است و در ترتیب نزول، بنابر یک دیدگاه، صدودومین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) و در ترتیب کنونی مصحف، صدودهمین سوره قرآن است.[۳]
برخی منابع آن را صدودهمین، صدویازدهمین یا صدودوازدهمین سوره نازل‌شده دانسته‌اند.[۴] این سوره از سوره‌های است که همه آیات آن یکجا نازل شده‌اند.[۵] در روایتی از امام رضا(ع) به نقل از امام صادق(ع)، سوره علق نخستین و سوره نصر آخرین سوره نازل‌شده معرفی شده است؛ علامه طباطبایی احتمال داده است که مقصود، آخرین سوره‌ای باشد که همه آیات آن یکجا نازل شده است.[۶] سوره نصر سه آیه، ۱۹ کلمه و ۸۰ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات به شمار می‌رود.[۷]
محتوا
خداوند در سوره نصر، به رسولش وعده پیروزی و یاری می‌دهد و اعلام می‌کند خیلی زود مردم گروه‌گروه داخل اسلام می‌شوند. پس به پیامبر(ص) دستور می‌دهد به شکرانه این یاری و پیروزی، خدا را تسبیح کند و حمد بگوید و استغفار کند. بنابر نظر برخی مفسران همچون علامه طباطبایی این سوره در مدینه بعد از صلح حدیبیه و قبل از فتح مکه نازل شده است؛ پس مراد از فتحی که خداوند به آن وعده می‌دهد، فتح مکه است.[۸]
زمان نزول سوره و پیشگویی‌های آن
درباره زمان نزول سوره نصر دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد؛ علی بن ابراهیم قمی نزول آن را در منا و در حجة الوداع دانسته است.[۱۰] واحدی نیشابوری نیز نزول سوره را هنگام بازگشت پیامبر(ص) از غزوه حنین دانسته و آورده است که پیامبر(ص) پس از آن بیش از دو سال زندگی نکرد.[۱۱] در مقابل، طبرسی و علامه طباطبایی معتقدند این سوره پس از صلح حدیبیه و پیش از فتح مکه نازل شده است.[۱۲] بر اساس این دیدگاه، منظور از فتح و پیوستن گروهی از مردم به اسلام در آیات نخست سوره، فتح مکه است.[۱۳]
سوره نصر را دربردارنده سه پیشگویی دانسته‌اند: فتح مکه، اسلام‌آوردن گروهی از مردم مکه و اطراف آن و رحلت پیامبر(ص).[۱۴] بنابر گزارشی در مجمع البیان، پس از نزول سوره و تلاوت آن برای اصحاب، عباس بن عبدالمطلب گریست و آن را نشانه نزدیک‌شدن رحلت پیامبر(ص) دانست؛ پیامبر(ص) نیز سخن او را تأیید کرد.[۱۵] در تبیین دلالت سوره بر رحلت پیامبر(ص)، با وجود آنکه در ظاهر آیات سخنی از مرگ نیامده است، گفته‌اند که سوره از پایان‌یافتن مأموریت پیامبر(ص) و به کمال رسیدن رسالت او خبر می‌دهد؛ ازاین‌رو، رحلت ایشان پس از تکمیل رسالت قابل برداشت دانسته شده است.[۱۶]
تفسیر عرفانی ابن عربی از سوره
ابن‌عربی فرمان تسبیح در سوره نصر را به رهایی پیامبر(ص) از تعلقات جسمانی و رسیدن به مقام حق الیقین، حمد را به اظهار کمالات و صفات الهی و استغفار را به درخواست بازگشت به مقام فنا تفسیر کرده است. به باور او، پس از تکمیل دین و استقرار دعوت پیامبر(ص)، بازگشت به مقام حق‌الیقین با رحلت ایشان تحقق می‌یابد.[۱۷] همچنین بنابر گزارشی، ابن‌عباس پس از شنیدن تلاوت سوره نصر از پیامبر(ص) گریست و آن را نشانه نزدیک‌شدن رحلت ایشان دانست. در روایتی دیگر آمده است که پیامبر(ص) پس از نزول سوره، از مخیرشدن میان دنیا و آخرت و برگزیدن آخرت و لقاء الهی خبر داد.[۱۸]
جایگاه تسبیح و استفغار درسوره نصر
فتح مکه به‌عنوان شکست شرک و پیروزی توحید، نابودی باطل و حاکمیت حق، زمینه فرمان الهی به پیامبر(ص) برای تسبیح و حمد خداوند دانسته شده است؛ تسبیح برای تنزیه خداوند از نقص و حمد برای ستایش نعمت حاکمیت حق است.[۱۹] همچنین تسبیح، حمد و استغفار پس از فتح مکه، به‌منزله یادکرد صفات جلال و جمال الهی، اظهار نیاز به آمرزش و تکمیل شکرگزاری پیامبر(ص) تفسیر شده است. استغفار پیامبر نیز به معنای آمرزیده‌نبودن او نیست، بلکه بیانگر نیاز همیشگی انسان به تداوم مغفرت الهی است.[۲۰] ام‌سلمه نقل کرده است که پیامبر(ص) در اواخر عمر، در بیشتر حالات ذکر «سبحان الله و بحمده و أستغفر الله و أتوب إلیه» را بر زبان جاری می‌کرد و پس از پرسش درباره علت آن، فرمود که به این عمل مأمور شده است؛ سپس سوره نصر را تلاوت کرد.[۲۱] همچنین عایشه ذکر «سبحانك اللهم و بحمدك أستغفرك و أتوب إليك» را از پیامبر(ص) نقل کرده است.[۲۲]
فضایل و خواص
بنابر روایتی منسوب به پیامبر(ص)، تلاوت سوره نصر ثواب جهاد و شهادت همراه پیامبر(ص) در فتح مکه را دارد.[۲۳] همچنین در روایتی دیگر، خواندن چهار رکعت نماز در شب نهم شعبان و قرائت ده مرتبه سوره نصر در هر رکعت، موجب مصونیت از آتش دوزخ و برخورداری از ثواب شهدای بدر و عالمان دین دانسته شده است.[۲۴] سوره نصر در رکعت سوم نماز جعفر طیار نیز خوانده می‌شود.[۲۵] از دیگر خواص منسوب به این سوره، استجابت دعا و پیروزی بر دشمنان است.[۲۶]
متن و ترجمه سوره نصر
﴿چون یاری خدا و پیروزی فرا رسد ١ و ببینی که مردم دسته‌دسته در دین خدا درآیند ٢ پس به ستایش پروردگارت نیایشگر باش و از او آمرزش خواه که وی همواره توبه‌پذیر است ٣﴾
| سوره پیشین: سوره کافرون |
سوره نصر سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی |
سوره پسین: سوره مسد |
|
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس | ||
پانویس
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰.
- ↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۸.
- ↑ معرفت، تاریخ قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۵۸.
- ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۷۸.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ترجمه، ج۲۰، ص۶۵۰.
- ↑ خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۲۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ج۲، صص۴۴۶–۴۴۷.
- ↑ واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ج۱، ص۲۴۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۷۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۸۴۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۶۵۱.
- ↑ دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۷۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۶۷.
- ↑ ابن‌عربی، تفسیر ابن‌عربی، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۴۳۶.
- ↑ ابن‌عربی، تفسیر ابن‌عربی، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۴۳۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۷۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۶۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۶۷.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۷۸۳.
- ↑ ابن‌طاووس، اقبال بالأعمال الحسنة، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۲۰.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۹۰ش، نماز جعفر طیار.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرک سفینة البحار، ۱۳۷۸ش، ج۸، ص۴۸۰.
منابع
- قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
- ابن‌طاووس، علی بن موسی، اقبال بالاعمال الحسنة، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم، مرکز النشر التابع لمکتب الأعلام الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- ابن‌عربی، محمد بن علی، تفسیر ابن‌عربی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیرالقرآن، واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت، ۱۴۱۷ق.
- خامه‌گر، محمد، مجموعه کامل ساختار سوره های قرآن کریم، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق: فواز احمد زمرلی، بیروت، دارالکتب العلمية، بی‌تا.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، تهران، نشر آیین دانش، چاپ هجدهم، ۱۳۹۰ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، تحقیق: سید طیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۷ش.
- معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآنی، ترجمه ابومحمد وکیلی، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- معرفت، محمدهادی، تاریخ قرآن، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینة البحار، تحقيق و تصحيح: حسن نمازی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۳۷۸ش.
- واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ترجمه علیرضا قراگزلو ذکاوتی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۳ش.
پیوند به بیرون