مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
نارسا

قناعت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اخلاق
مکارم اخلاق.jpg


آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه استرجاعآیه اطعامآیه نبأآیه نجوا


احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل


فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصحلمزهد


رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیبخلعاق والدینحدیث نفسعجبسمعهقطع رحماشاعه فحشاء


اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاق


عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیدستغیبمحمدتقی بهجت


منابع اخلاقی

قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءمجموعه ورامجامع السعاداتمعراج السعادهالمراقبات

قناعت، به معنای اکتفا کردن به اندک و ضد زیاده‌خواهی است. قناعت در ادبیات و فرهنگ اسلامی به معنای صحیح مصرف کردن نیز آمده، که در ادبیات اقتصادی امروز جهان با واژگانی مانند بهره‌وری، کارآیی، بهینه‌سازی مصرف و صرفه‌جویی بیان می شود.


وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُم مِن شَعَائِرِ‌ اللَّـهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ‌ ۖ فَاذْكُرُ‌وا اسْمَ اللَّـهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ ۖ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ‌ ۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرْ‌نَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُ‌ونَ﴿٣٦﴾ (ترجمه: و شتران فربه را براى شما از [جمله‌] شعاير خدا قرار داديم: در آنها براى شما خير است. پس نام خدا را بر آنها -در حالى كه برپاى ايستاده‌اند- ببَريد و چون به پهلو درغلتيدند از آنها بخوريد و به تنگدست [سائل‌] و به بينوا[ى غير سائل ]بخورانيد. اين گونه آنها را براى شما رام كرديم، اميد كه شكرگزار باشيد.)

حج، ٣٦.

در لغت و اصطلاح

قناعت در لغت به معنای بسنده کردن به اندکی از آنچه مورد نیاز انسان است.[۱] [۲] در عربی، «قَنِعَ» را به «رَضِیَ» و «قَناعت» را به «الرِّضا بالقِسم»، (رضایت داشتن به قسمت) معنا کرده اند.[۳] در فرهنگ فارسی نیز قناعت در معنای خرسند بودن به قسمت و بسنده کردن به مقدار اندک، گفته شده است.[۴]

در اصطلاح دینی: صفتی است که با تکرار و تمرین در انسان به صورت ملکه‌ای در می‌آید که باعث خشنودی و راضی شدن به چیز کم و نگه داشتن نفس از زیاده خواهی می باشد. شرع مقدس حد و حدود هر چیزی را در مصرف شخص تعیین کرده است. باید توجه داشت که بیشتر از آن حدی که معین شده و بیشتر از حد لزوم صرف و خرج نشود. به بیان دیگر می‌توان گفت: قناعت، رضایت به کم و حسن تدبیر معاش است بدون دوست داشتن زیاده از حد در زندگانی.

اهمیت و ضرورت آن در اسلام

قناعت در فرهنگ اسلامی یکی از شاخص‌های بالندگی و آفرینندگی و خلاقّیت و عزّت بوده که ممکن است در فرد یا یک ملت تحقق یابد. هر کس می تواند با توجه به شرایط و وضعیتی که در آن قرار دارد طبق این اصل الهی رفتار کند، و به اقتصاد جامعه کمک کند. حضرت علی(ع) سفارشات زیادی به کارگزاران و فرمانداران خود نسبت به پرهیز از اسراف و تبذیر دارند و آنان را ملزم به صرفه‌جویی و مصرف صحیح بیت المال می‌کند.ایشان می فرمایند: نوک قلم‌ها را باریک و فاصله سطرها را کم کنید و از زیاده‌روی در هزینه نمودن بیت المال بپرهیزید زیرا که اموال مسلمانان نباید متحمل ضرر شود.[۵]

در علم اخلاق

در علم اخلاق قناعت در مقابل حرص استعمال می‏‌شود. صفت قناعت موجب می‏‌شود که شخص به مقدار نیاز و ضرورت بسنده کند و زاید بر آن را نطلبد.[۶]

آثار و برکات قناعت

مراتب قناعت

قناعت دارای دو مرتبۀ عالی و اعلی است؛ مرتبۀ نخست راضی بودن به حد ضرورت و کفاف و مرتبۀ دوم رضایت به کمتر از آن است.[۱۴] قناعت تنها جنبۀ آخرتی ندارد بلکه از نظر سیاسی و اقتصادی نیز ریشه امور است، بسیاری از جهت گیری‌های سیاسی در روابط بین‌الملل بر میزان قناعت صورت می‌گیرد، آبروی سیاسی و اقتصادی و خود کفایی یک مملکت را نیز قناعت حفظ می‌کند.[۱۵]

تفاوت معترّ و قانع

در تفسیر آیه ۳۶ سوره حج آورده اند: فرق میان «قانع» و «معتر» این است که قانع به کسی گویند که اگر چیزی به او بدهی قناعت می‌کند و راضی و خشنود می‌گردد و اعتراض و ایراد و خشمی نمی‌گیرد، اما معتر کسی است که به سراغ تو می‌آید و سؤال و تقاضا می‌­کند و‌ ای بسا به آنچه می‌دهی راضی نشود و اعتراض کند.[۱۶] برخی گویند قانع کسی است که سؤال می‌کند و معتر کسی است که خود را در معرض اطعام قرار می‌دهد و سؤال نمی‌کند.[۱۷] تفسیر اول طبق روایت صحیح‌تر به نظر می‌رسد.[۱۸] نکتۀ مهم اینکه مقدم شدن قانع بر معتر نشانۀ آن است که آن دسته از محرومانی که عفیف النفس و خویشتن دارند، باید در مقام اول و قبل از دیگران مورد توجه قرار گیرند.[۱۹]

در نگاه امام علی (ع)

امام علی عليه السلام:
کفی بِالقَناعَهِ مُلکاً و بِحُسنِ الخلقِ نعیما (ترجمه: پادشاهی در قناعت است و حسن خلق برای انسان کفایت می کند.)

نهج البلاغه فیض الاسلام. حکمت ۲۲۰.

امام علی(ع) قناعت را بهره‌مندی از دنیا به اندازه کفایت و رفع نیاز می‌داند. ایشان در تفسیر و ویژگی انسان قانع می‌فرماید: کسی که به اندازه کفایت زندگی، از دنیا بردارد به آسایش دست یابد و آسوده‌خاطر گردد درحالی‌ که دنیا‌پرستی کلید دشواری و مرکب رنج و گرفتاری است.[۲۰] برخلاف تعریفی که در کتب لغت آمده است، امام علی(ع) ملاک قناعت را مقدار و بهره‌مندی کم از دنیا نمی‌داند بلکه بهره‌مندی به اندازه کفاف و رفع نیاز را ملاک قناعت بیان می‌فرماید و توجه به دنیا بیش از حد نیاز، رسیدن به مرحله دنیاپرستی است که این مرحله انسان را گرفتار می‌سازد هرچند بیان اهل لغت به این معنا که انسان راضی به قسمت خود باشد را نمی‌توان بی‌ارتباط با این احکام دانست.

حرص و طمع نقطه مقابل قناعت؛ امام علی(ع) حرص را که از رذائل اخلاقی به شمار می‌رود، نقطه مقابل و مانع قناعت دانسته و برای رسیدن به قناعت، ریشه‌کنی حرص را گام نخست شمرده ‌است. بنا به فرموده حضرت: «قناعت به دست نمی‌آید مگر اینکه حرص نابود شود».[۲۱] حرص از طریق احساس محرومیت از چیزی ایجاد می‌شود در این صورت فعالیت‌های انسان برای بدست آوردن آن متمرکز خواهد شد.

نشانه افراد قانع

امام علی عليه السلام:
مِن شَرَفِ الهِمَّةِ لُزومُ القَناعَةِ (ترجمه: پايبندى به قناعت، از والايى همّت است.)

تصنیف غررالحکم و درر الکلم ص۳۹۱، ح ۸۹۹۹

در احادیث شیعی برای افراد قانع، نشانه های مختلفی از جمله: آزادگی، مردانگی، همت بلند و سپاسگزارترین مردم ذکر شده است. در روایتی از حضرت علی(ع) آمده است: قانع ترین مردم باش تا شکرگزارترین آنان باشی.[۲۲] همچنین در حدیث دیگری آن حضرت فرموده اند: زندگی با قناعت نشانه همت بلند است.[۲۳]

پانویس

  1. مفردات راغب، کتاب قاف، ص۴۱۳.
  2. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، ج ۴، ص ۳۸۴
  3. ابن منظور، ۱۹۹۷: ذیل واژه قَنَعَ
  4. معین، ۱۳۸۰: ۷۶۹؛ معلوف، ۱۳۸۳: ۶۵۷
  5. بحارالانوار. ج۴۱. ص ۱۰۵.
  6. ر.ک: نراقى، ملا مهدى، جامع السعادات، ج ۲، ص ۱۰۴
  7. امام صادق(ع) می فرمایند: هر که به معاش اندک خدا راضی گردد خدا هم به عمل اندک او راضی شود.اصول کافی. ج۳. ص۲۰۷. حدیث ۳.
  8. حضرت علی(ع) عزّت و سربلندی انسان را نتیجه قناعت می دانند.میزان الحکمه. ج۸. ح ۱۶۸۶۰.
  9. حضرت علی(ع) فرموده‌اند: اِقنَع بِما اوتیتَهُ يخفَّ علیکَ الحساب (ترجمه: به آنچه داده شدی قناعت ورز تا حساب روز قیامت بر تو سبک و آسان گردد.میزان الحکمه. ج۸. ص ۲۸۳ - ۲۸۲.)
  10. رسول خدا(ص) فرمودند: هر که می‌خواهد بی نیازترین مردم باشد باید به آنچه در دست خداست اعتمادش بیشتر از آنچه در دست دیگرانست بوده باشد.اصول کافی.ج۳. ص ۲۰۹. حدیث ۸.
  11. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: خوشا به حال آنکه با اسلام هدایت شود و معیشت او به حد کفاف باشد و قناعت کند. نهج الفصاحه. شماره ۱۹۸۰.
  12. حضرت علی(ع) فرموده اند: هیچ گنجی غنی تر از قناعت نیست. جلوه های حکمت. اصغر ناظم زاده. ص ۴۴۷.
  13. هر مرد و زن با ایمانی که کار نیکی انجام دهد او را زندگی پاکیزه خواهیم بخشید.از حضرت علی(ع) در رابطه با آیه۹۷ سوره نحل، (مَن عمل صالحاً من ذکرٍ او اُنثی و هو مومنَ فلنحیینّهُ حیاهً طیبه) پرسیدند که منظور خداوند از حیاه طیبه چیست؟ آن حضرت فرمودند: هی القناعهِ.
  14. نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، ص۶۳۶.
  15. اخلاق اسلامی در نهج‌البلاغه، ص ۳۵۸.
  16. تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص ۱۰۸.
  17. تفسیر مجمع البیان، ج ۱۶، ص ۲۱۷.
  18. تفسیر مجمع البیان، ج ۱۶، ص ۲۱۷.
  19. تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص ۱۰۸.
  20. دشتی، ۱۳۸۴: ۷۰۴
  21. تمیمی آمدی، ۱۳۸۴: ۵ / ۶۶
  22. ارشاد القلوب. جزء اول. ص ۱۱۸.
  23. میزان الحکمه. ج۲. ح ۱۶۸۶۳.

منابع

  • قرآن
  • نهج البلاغه
  • مکارم شیرازی و همکاران؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۴.
  • طبرسی، حسن بن فضل؛ تفسیر مجمع البیان، ترجمه مترجمان، فراهانی، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۰.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی - ترجمه کمره‌ ای‌ (۶ جلد)، اسوه، قم، ۱۳۷۵.
  • مهدوی کنی، محمدرضا؛ نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، بی‌جا، چاپ ششم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۵.
  • خادم الذاکرین، اکبر؛ اخلاق اسلامی در نهج‌البلاغه، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب (ع)، چاپ چهارم، قم، ۱۳۸۲.
  • دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب (ترجمۀ طباطبایی)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۷۶.
  • تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، قم، ۱۳۸۷.
  • دشتی، محمد، نهج‌البلاغه، موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمومنین، قم، ۱۳۸۴.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین (۶ جلد)، مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، جلد: ١، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع-دار صادر، بیروت.
  • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار (۱۱۱ جلد)، دار احیاء التراث العربی، [بی‌جا] - [بی‌جا].
  • نراقی، مهدی بن ابی‎ذر، جامع السعادات (۳ جلد)، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت.
  • محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة (با ترجمه فارسی)، ۱۴ جلد، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، قم، ۱۳۸۹.
  • پاینده، ابو القاسم، نهج الفصاحه: مجموعه کلمات قصار حضرت رسول (ص)، علمی، تهران، ۱۳۸۲.
  • ناظم‌زاده قمی، اصغر، جلوه‌های حکمت: گزیده موضوعی کلمات امیرالمومنین علی (ع) در ٢٢۵ موضوع. غرر الحکم و درر الحکم. نهج البلاغه، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۷۵.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، امیرکبیر، نوبت چاپ: بیست و ششم.