غنیمت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

غنیمت فایده‌ و سودی است که در جنگ، تجارت و یا غیر آن به دست آید. بر همین اساس غنیمت در آیه خمس به معنای هر سودی، و نه فقط غنیمت و سود جنگی، دانسته شده است. برای برخوردار شدن از غنیمت جنگی دو شرط ذکر شده است: جنگ مسلمانان با کفار باید به دستور امام یا نائب او باشد و همچنین غنیمت باید با جنگ (و نه صلح) به دست آمده باشد.

به فتوای فقیهان شیعه، غنیمت جنگی غیرمنقول، از آنِ عموم مردم است، اما غنیمت‌های منقول بعد از جداکردن خمس میان مجاهدان تقسیم می‌شود. برخی فقیهان معتقدند امروزه حکم تقسیم غنائم مانند گذشته اعتبار ندارد، زیرا قبلاً مجاهدان خود مسئول تهیه سلاح و خوراک بودند و غنیمت نیز به این اعتبار به آنها داده می‌شد، اما امروزه دولت‌ها هزینه‌های جنگ و حقوق مجاهدان و نظامیان را پرداخت می‌کنند.

مفهوم‌شناسی

غنیمت به معنای لغوی «فایدهٔ به‌دست‌آمده»،[۱] هم شامل اموالی است که در جنگ به دست می‌آید و هم سودی را دربرمی‌گیرد که از تجارت، معامله و یا غیر آن حاصل شود.[۲] غنیمت در روایات به معنای سود و غنیمت جنگی استفاده شده[۳] و فقیهان نیز همین معنای لغوی را استفاده کرده‌اند.[۴]

بر اساس معنای لغوی، غنیمت در آیه خمس («بدانید هر گونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا و برای پیامبر و ... است») به معنای مطلق سود دانسته شده است؛ چه از طریق جنگ به دست آید و چه غیر آن.[۵] حسینعلی منتظری، از فقیهان شیعه بر آن است که با وجود اینکه کلمه غنیمت بیشتر در غنیمت جنگی به کار رفته است، با این حال نمی‌توان معنای لغوی آن را کنار گذاشت.[۶]

همچنین ببینید: آیه خمس


غنیمت جنگی

غنائمی که توسط مسلمانان در جنگ‌ها به دست می‌آمد، شامل اموال منقول، غیر منقول [یادداشت ۱] و اسیران می‌شد.[۷] در آیات قرآن به حلال بودن غنیمت اشاره شده است؛ از جمله: «از هر چه غنیمت گرفتید بخورید، حلال و گوارای شما باد».[۸] همچنین بر اساس آیه ۴۱ سوره انفال، یک‌پنجم غنائم به عنوان خمس جدا شده و در مصارف مشخص هزینه می‌شود و مابقی در میان مجاهدان تقسیم می‌شود.[۹]

خداوند در سوره نساء دستور می‌دهد که اگر کسی خود را مسلمان معرفی کرد، از او بپذیرید و به طمع غنیمت گرفتن، مسلمان شدن او را رد نکنید.[۱۰] از این آیه برداشت شده که هيچ مسلمانى نبايد براى هدف مادى به جهاد برود، به همين دليل بايد نخستين اظهار ایمان دشمن خود را بپذيرد، اگرچه از غنائم مادى فراوان محروم گردد؛ زيرا هدف از جهاد جمع غنائم نيست.[۱۱] گرچه یوسف غلامی، در مقاله‌ای که در نشریه فرهنگ کوثر انتشار یافته است، با نگاهی تاریخی غنیمت گرفتن را یکی از عوامل اصلی فتوحات در قرن اول معرفی کرده است.[۱۲]

برای بهره بردن از غنیمت جنگی شروطی ذکر شده است:

  • جنگ مسلمانان با کفار به دستور امام معصوم یا نائب او داده شده باشد؛ هر چند این نائب، فقیه جامع‌الشرائط باشد.[۱۳]
  • غنیمت در پی جنگ به دست آمده باشد؛ چرا که آنچه از طریق صلح به دست بیاید، حکم غنیمت را ندارد.[۱۴]

تفاوت غنیمت با فیء

فیء و غنیمت در اینکه از اموال مشرکان به دست می‌آیند، مشترک هستند، در حکم و موضوع تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند؛[۱۵] چرا که آنچه بدون جنگ از ناحیه کفار به دست آمده باشد، فیء است، اما اگر در پی جنگ به دست آید، غنیمت نامیده می‌شود.[۱۶]

همچنین ببینید: آیه فیء


غنیمت در جنگ با مسلمانان

مسئله غنیمت گرفتن از مسلمانان در جنگ جمل به عنوان نخستین جنگ میان دو گروه مسلمان[۱۷] مطرح شد و امام علی(ع) به سپاهیانش دستور داد هیچ مالی را به غنیمت نگیرند، مگر سلاح و چهارپایی که دشمنان با آن جنگیده‌اند.[۱۸] دستورِ غنیمت نگرفتن از مسلمانان جز در سلاح و چهارپایی که با آن جنگ شده است، مورد اعتراض برخی قرار گرفت و بحث‌هایی را پدید آورد.[۱۹]

همچنین ببینید: جنگ جمل


تقسیم غنائم

غنیمت جنگی غیرمنقول، متعلق به عموم مردم دانسته شده است.[۲۰] اما غنایم منقول بعد از جداکردن خمس باید میان مجاهدان تقسیم شود.[۲۱]

بنابر فتوای مشهور فقهای شیعه، سهم مجاهدان پیاده با کسانی که با خود اسب آورده‌اند متفاوت است؛[۲۲] بر این اساس افراد پیاده یک سهم، افرادی که یک اسب آورده بودند دو سهم، و کسانی که چند اسب آورده بودند سه سهم از غنائم دریافت می‌کردند.[۲۳]

مشهور فقهای شیعه فتوا داده‌اند[۲۴] که اگر یک اعرابی در جهاد شرکت کند، سهمی از غنیمت‌ها ندارد و تنها امام می‌تواند اندکی از غنایم را بر اساس آنچه مصلحت می‌بیند به آنها بدهد.[۲۵] مقصود از اعرابی در این مسئله، فردی از اهل بادیه است که تنها شهادتین را به زبان آورده و مسلمان شده اما چیزی از معنای اسلام، اهداف، و احکام آن نمی‌داند.[۲۶]

سید محمدصادق روحانی، از فقیهان شیعه معتقد است که شرافت و بزرگی هیچ شخصی دلیلی بر بیشتر بودن سهم او از غنیمت نیست.[۲۷]

غنیمت در دوران حاضر

غنیمت گرفتن در زمان غیبت امام معصوم به شرط آنکه با اذن دولت اسلامی عادل صورت پذیرد، مجاز دانسته شده است.[۲۸]

برخی فقیهان تغییراتی در مفهوم غنیمت در جهان امروز داده و معتقدند امروزه غنیمت از اموال مردم معنا نداشته و تنها می‌توان از اموال دولت مقابل غنیمت گرفت.[۲۹] محمدحسین فضل‌الله از فقهای معاصر معتقد است در گذشته مجاهدان خود مسئول سلاح و خوراک و آنچه در جنگ به آن نیاز داشتند بودند و غنیمت نیز به این اعتبار به آنها داده می‌شد، اما امروزه دولت‌های اسلامی به مانند دیگر دولت‌ها هزینه‌های جنگ و حقوق مجاهدان و نظامیان را پرداخت می‌کنند و در نتیجه حکم تقسیم غنائم که در گذشته بود، امروزه جاری نمی‌شود و مجاهدان امروز را دربرنمی‌گیرد.[۳۰]

برخی دیگر نیز معتقدند بر فرض وجود حکم جواز برای گرفتن غنیمت، این حکم شامل اسلحه‌های سبک و سنگین نمی‌شود و نظامیان نمی‌توانند این موارد را برای خود بردارند، بلکه باید آنها را به حکومت اسلامی تحویل دهند.[۳۱]

پانویس

  1. طریحی، مجمع البحرين، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۱۲۹.
  2. مصطفوی، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ۱۳۶۰ش، ج۱۲، ص۲۱۰۲.
  3. «منظور از غنیمت چیست؟»
  4. شيرازى، التعليقات على شرائع الإسلام، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۵-۲۳.
  5. طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۶۸.
  6. منتظرى‌، كتاب الخمس و الأنفال، قم، ص۹.
  7. جواهری، «غنیمت»، ج۱۲، ص۱۳۱.
  8. جمعى از نویسندگان، مجلة فقه أهل البيت عليهم السلام، قم، ج۳۲، ص۲۳۳.
  9. محققیان، «غنیمت»، ص۹۵۳.
  10. سوره نساء، آیه ۹۴.
  11. مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۷۴.
  12. غلامی، «فتوحات دوره خلفا (انگیزه‌ها و پیامدها)»، ص۴۱.
  13. شیرازی، المسائل المنتخبة، ص۲۵۹.
  14. محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهية، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۲۴.‌
  15. خلخالى، فقه الشيعة كتاب الخمس و الأنفال، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۲۷.‌
  16. مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۳۹۶.
  17. دلشاد تهرانی، سودای پیمان‌شکنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۴.
  18. دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۵۱.
  19. سید مرتضی، تنزيه الأنبياء عليهم السلام، ۱۳۷۷ش، ص۱۵۵-۱۵۶.
  20. روحانی، منهاج الصالحين، ج‌۱، ص۵۱۲.
  21. امام خمینی، توضيح المسائل، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۷۸۷.
  22. منتظرى‌، دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۹.
  23. شيرازى، المسائل المنتخبة، ص۲۸۹.
  24. صیمری، غاية المرام في شرح شرائع الإسلام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۲۶.
  25. علامه حلّی، إرشاد الأذهان إلى أحكام الإيمان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۴۶.
  26. شهید ثانی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۶۵.
  27. روحانى‌، فقه الصادق عليه‌السلام ، ۱۴۱۲ق، ج۱۳، ص۱۳۱.
  28. منتظری، الأحكام الشرعية على مذهب أهل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۳ق، ص۳۲۵.
  29. جمعى از نویسندگان، مجلة فقه أهل البيت عليهم السلام، قم، ج۳۲، ص۲۳۳.
  30. «غنائم الحرب»، سایت بیّنات.
  31. جمعى از نویسندگان، مجلة فقه أهل البيت عليهم السلام، قم، ج۳۲، ص۲۳۴.
  1. اموال منقول اشيایى هستند كه نقل آن از محلى به محل ديگر ممكن باشد و اموال غير منقول اشيایى هستند كه از محلى به محل ديگر قابل انتقال نباشد. (امامی،‌ حقوق مدنی، اسلامیه،‌ ج۱، ص۲۲

منابع

  • «۲۸۳ - منظور از غنیمت چیست؟»، پایگاه رسمی محمد محمدی ری‌شهری، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
  • امام خمینی، سید روح‌الله، توضیح المسائل (محشّی)، گردآورنده: سید محمدحسین بنی‌هاشمی خمینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
  • امامی،‌ سید حسن، حقوق مدنی، تهران، اسلامیه، بی‌تا.
  • جمعى از نویسندگان ، مجلة فقه أهل البيت عليهم السلام‌، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، بی‌تا.
  • جواهری، مریم، «غنیمت»، دایرة المعارف تشیع، ج۱۲، قم، حکمت، ۱۳۷۵ش.
  • موسوی خلخالى، سيد محمدمهدى‌، فقه الشیعه: كتاب الخمس و الأنفال‌، قم، دار البشير‌، ۱۴۲۷ق.
  • دلشاد تهرانی، مصطفی، سودای پیمان‌شکنان: تحلیل فتنه جمل با تکیه بر نهج‌البلاغه، تهران، دریا، ۱۳۹۴ش.
  • ‌ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • روحانی، سید صادق، منهاج الصالحین، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • روحانى‌، سيد صادق، فقه الصادق عليه‌السلام‌،‌ قم، دار الكتاب، ۱۴۱۲ق.
  • سید مرتضی (علم الهدی)، علی بن حسین، تنزیه الأنبیاء علیهم السلام، قم، دارالشریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • شيرازى، سيد صادق حسينی، التعليقات على شرائع الإسلام‌، قم، استقلال‌، ۱۴۲۵ق.
  • شيرازى، سيد صادق حسينى‌، المسائل المنتخبة‌، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • صیمری، مفلح بن حسن (حسین)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: جعفر کوثرانی عاملی‌، بیروت، دار الهادی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • ‏طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی‏، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، تحقیق و تصحیح فارس حسون‌، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
  • غلامی، یوسف، «فتوحات دوره خلفا (انگیزه‌ها و پیامدها)»، در مجله فرهنگ کوثر، شماره۴۷، ۱۳۷۹ش.
  • «غنائم الحرب»، سایت بیّنات: پایگاه رسمی مؤسسه سید محمدحسین فضل‌الله، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
  • محققیان، رضا، «غنیمت»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، سرپرست علمی: سید سلمان صفوی، قم، سلمان‌زاده، ۱۳۹۶ش.
  • محمود عبدالرحمان، عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة‌، قاهره، دارالفضیلة، ۱۴۱۹ق.
  • مشکینی، میرزا علی، مصطلحات الفقه، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۹ق.
  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • منتظرى‌، حسينعلی، دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية‌، قم، نشر تفكر‌، ۱۴۰۹ق.
  • منتظرى‌، حسينعلى، الأحكام الشرعية على مذهب أهل البيت عليهم السلام‌، قم، نشر تفكر‌، ۱۴۱۳ق.
  • منتظرى‌، حسينعلى، كتاب الخمس و الأنفال‌، قم، بی‌نا، بی‌تا.