کاربر:Gholampour/صفحه تمرین

فقه جواهری

جایگاه و اهمیت

اصطلاح فقه جواهری، میراث امام خمینی(ره) است.

امام خمینی در اهمیت فقه جواهری بیان کردند که فقه به همان صورتى كه بوده، نباید فراموش شود، باید باشد و فقه جواهری باید تقويت شود. وی در فرازی از پیامش در سال ۱۳۶۸ش به شورای مدیریت حوزه علمیه قم بیان داشته که به هيچ وجه از اركان محكم فقه و اصول رايج در حوزه‌ها نبايد تخطى شود. البته در عين اينكه از اجتهاد جواهرى به صورتى محكم و استوار ترويج مى‌شود، از محاسن روش‌هاى جديد و علوم مورد احتياج حوزه‌هاى اسلامى استفاده گردد. امام خمینی(ره) بر پایبندی به فقه سنتی و اجتهاد جواهری تأکید داشت.

سید محمود مدنی، از اساتید حوزه علمیه قم، فقه جواهری را یک روش می‌داند نه حرف و کتاب، که از نظر او با رها کردن این شیوه، سنگ روی سنگ بند نمی‌شود و باید خود را ملتزم به فقه جواهری دانست که امام خمینی، شهید مطهری و شهید بهشتی را تربیت کرد.

انگیزه امام از طرح

حوزه و بدنه عمومی آن بر پایه فقه سنتی شکل گرفته بود و ازاین‌رو، ظرفیت پاسخگویی به نیازها و چالش‌های نوپدید در آن محدودتر بود. امام خمینی(ره) پس از انقلاب، با توجه به چالش‌های پیش‌روی فقه، فقه جواهری را مطرح کرد.

ماهیت

حوزه و بدنه عمومی آن بر پایه فقه سنتی شکل گرفته بود و ازاین‌رو، ظرفیت پاسخگویی به نیازها و چالش‌های نوپدید در آن محدودتر بود. امام خمینی(ره) پس از انقلاب، با توجه به چالش‌های پیش‌رو، فقه جواهری مطرح کرد.

امام خمینی(ره) بر پایبندی به فقه سنتی و اجتهاد جواهری تأکید داشت، اما آن را مانع پویایی فقه نمی‌دانست و زمان و مکان را دو عنصر تعیین‌کننده در اجتهاد معرفی می‌کرد. از دیدگاه ایشان، مجتهد باید با شناخت دقیق شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زمان خود، توانایی استنباط احکام متناسب با موضوعات و نیازهای جدید را داشته باشد.

«فقه جواهری» تعبیری است که در آثار و بیانات امام خمینی(ره) برای اشاره به شیوه خاصی از فقاهت و اجتهاد به‌کار رفته است. «فقه جواهری» به فقهی مبتنی بر مبانی اصیل استنباط و ضوابط اجتهاد مصطلح گفته می‌شود که در عین پایبندی به میراث فقهای پیشین، توان پاسخ‌گویی به مسائل مستحدث و نیازهای روز را دارد. امام خمینی(ره) بر حفظ شیوه اجتهاد جواهری در حوزه‌های علمیه تأکید داشتند؛ ازاین‌رو «فقه جواهری» ناظر به دانش‌پژوهان حوزه‌های علمیه است.

به نظر قانع، فقه جواهری بیش از آنکه به پذیرش همه ادله مورد قبول صاحب‌جواهر وابسته باشد، ناظر به روش اجتهادی او در بررسی سند، دلالت، جهت و تعارض روایات و آیات است. بنابراین، نپذیرفتن برخی ادله صاحب‌جواهر با استدلال معتبر، خروج از فقه جواهری محسوب نمی‌شود؛ معیار، پایبندی به روش اجتهادی او یعنی اصول فقه و قواعد فقهیه است، نه تحفظ بی‌دلیل بر نتایج فقهی وی. او همچنین فقه جواهری را در مقابل فقه‌هایی می‌داند که به اصول و ضوابط لازم توجه ندارند یا در عمل به‌کار نمی‌برند مانند فقه اخباریون متعصب. از نظر وی اصطلاح فقه جواهری از ابداعات امام خمینی(ره) است؛ ولی به ماهیت فقه جواهری، فقهای دیگر نیز قائل بودند و امام(ره) آن را تأیید کردند. فقه سنتی ماهیتا با فقه پویا قابل جمع و یکی شدن است و منظور امام از این واژه در کلامشان، این بوده است.

سید محمود مدنی، فقه جواهری را یک روش می‌داند که پاسخگوی مسائل جدید و روز جامعه است و معنایش نوآوری است.

پس از طرح مفهوم فقه جواهری از سوی امام خمینی(ره)، سه برداشت شکل گرفت: گروهی بر آراء صاحب‌جواهر، گروهی بر روش و مبانی او، و گروهی بر اصل روش اجتهادی وی بدون محدودشدن به آراء و حدود فقهی او تأکید کردند. دیدگاه سوم، با توجه به تأکید امام بر پویایی فقه و تأثیر زمان و مکان، صحیح‌تر دانسته می‌شود؛ بنابراین، هر اجتهاد مستند و مستدلی که ضمن حفظ اصول فقه جواهری به نیازها و تحولات اجتماعی توجه کند، حتی اگر با نظر صاحب‌جواهر متفاوت باشد، می‌تواند در چارچوب فقه جواهری قرار گیرد. در مقابل، فقه سنتیِ منجمد، خود را به روش‌ها و استنباط‌های گذشتگان محدود می‌کند.

اصطلاح فقه جواهری را امام خمینی(ره) مطرح کرد که وجه تسمیه آن، جامعیت و امتیازات برجسته کتاب جواهرالکلام از حیث نظم و چارچوب بود. البته اگر مقصود از فقه جواهری، معنای آن باشد یعنی پایبندی به قواعد و چارچوب خاص فقه شیعه در استنباط احکام باشد، این رویکرد پیش از امام خمینی(ره) نیز در دیدگاه برخی فقها وجود داشته است.

از نظر سید علی خامنه‌ای، از فقهای شیعه،‌ صاحب جواهر نمونه فقیهی دقیق، منضبط و پایبند به قواعد اصولی و فقهی بود و در استنباط، از ابزارهای رایج فقاهت مانند شهرت، اجماع، ظواهر ادله و اصول بهره می‌گرفت. بنابراین، فقه جواهری همان فقه سنتی و رایج شیعه با متد منضبط فقاهت است؛ یعنی شیوه دقیق و روشمند بررسی و استنباط احکام در هر مسئله.

ویژگی‌های فقه جواهری

سید مجتبی نورمفیدی از روحانیون شیعه، برای فقه جواهری، ویژگی‌هایی برشمرده است:

• پایبندی به منابع اصیل: اتکا به کتاب، سنت، اجماع و ضوابط معتبر استنباط و اجتهاد.
• توجه به حکومت: توجه به اختیارات حاکم اسلامی و نقش آن در اداره جامعه و حل مسائل نوپدید.
• توجه به مصلحت: لحاظ مصلحت در فرایند استنباط و اجرای احکام شرعی.
• توجه به عرف: بهره‌گیری از فهم عرفی در تفسیر آیات و روایات و تشخیص موضوعات احکام.

به ادعای نورمفیدی، مجموعه ویژگی‌ها در شیوه استنباط صاحب جواهر، زمینه جذب و تأکید امام خمینی(ره) بر ضرورت پایبندی به فقه جواهری را فراهم کرده است؛ زیرا این روش، ضمن حفظ اصول و ضوابط معتبر اجتهاد، از ظرفیت لازم برای پاسخ‌گویی به مسائل و نیازهای انسان معاصر نیز برخوردار است.

امام خمینی(ره) بر پایبندی به فقه سنتی و اجتهاد جواهری تأکید داشت، اما آن را مانع پویایی فقه نمی‌دانست و زمان و مکان را دو عنصر تعیین‌کننده در اجتهاد معرفی می‌کرد. از دیدگاه ایشان، مجتهد باید با شناخت دقیق شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زمان خود، توانایی استنباط احکام متناسب با موضوعات و نیازهای جدید را داشته باشد.

اصطلاح فقه جواهری، میراث امام خمینی(ره) است. احمدعلی قانع، از اساتید دانشگاه ایران، معتقد است که پایبندی به شیوه جواهری اقتضا می‌کند که از صدور آرای فقهی خارج از چارچوب‌های متعارف اجتهاد پرهیز شود و در عین حال، بر فتاوایی که با نیازها و شرایط روز سازگار نیستند، اصرار نشود.

ابوالقاسم علیدوست، از اعضای جامعه مدرسی حوزه علمیه قم، فقه جواهری امام خمینی(ره) را دارای دو ویژگی پایایی و پویایی می‌داند؛ فقهی منضبط که در عین حفظ اصول و هنجارهای خود، به نیازها و اقتضائات زمان و مکان پاسخ می‌دهد. وی بر تقویت اصول فقه و پرهیز هم‌زمان از جمود و فقه یخ‌زده و بی‌انضباطی و فقه ژورنالیستی و پوپولیستی تأکید دارد تا فقه بتواند کارآمد و پاسخگوی مسائل روز باشد.

یکی از ویژگی‌های فقه جواهری، تسلط بر فقه اهل‌سنت و در عین حال مراقبت از ورود روش‌های اجتهادی آنان به فقه شیعه، همراه با جامعیت و تکامل نسبت به میراث فقهی پیشین است. از نگاه امام خمینی(ره)، فقه جواهری در برابر فقه مدرن قرار نمی‌گیرد؛ بلکه باید در چارچوب اصول فقه سنتی، از روش‌های جدید و علوم روز برای پویایی و پاسخگویی بهتر به مسائل نوپدید بهره گرفت.