وحدت مسلمانان
| از سلسله مقالات دربارهٔ: |
| اسلام |
|---|
 |
وحدت مسلمانان به معنای همبستگی مسلمانان بر اساس مشترکات اعتقادی و عملی است. این مفهوم اصلیترین نمونه در اندیشه تقریب مذاهب اسلامی است. این وحدت، به معنای لغو تفاوتهای مذهبی نیست، بلکه به معنای همکاری در امور مشترک، احترام متقابل و ایجاد حس برادری در عین حفظ این تفاوتهاست. از دیدگاه شیعیان، اهمیت وحدت مسلمانان در اصول اخلاق اسلامی و دستورات ائمه بر روابط صمیمی مسلمانان ریشه دارد. با این حال بعضی از عالمان مسلمان معتقدند که وحدت به معنای ادغام مذاهب و از دست رفتن هویت مذهبی است، و با توجه به تفاوتهای بنیادین عقیدتی بین شیعه و سنی، غیرممکن است. از نظر اندیشمندان طرفدار وحدت، موانع وحدت، اغلب ریشه در سوءتفاهمها، بدبینیها و اتهامات متقابل بین پیروان مذاهب اسلامی دارد. به باور این گروه، این سوءتفاهمها گاهی توسط تبلیغات دشمنان اسلام تشدید میشوند.
با این حال، گزارشهای تاریخی نشان میدهد که تلاشهایی برای صلح و آشتی بین شیعه و سنی در طول قرون انجام شده است. در قرن چهاردهم و پانزدهم قمری، دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیة با همراهی علمای شیعه و سنی برای تقریب مذاهب شکل گرفت و پس از آن نیز اقداماتی مانند تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب و نامگذاری هفته وحدت در جمهوری اسلامی ایران صورت پذیرفت.
اهمیت وحدت برای شیعیان
بر اساس منابع موجود، وحدت مسلمانان را میتوان به معنای همکاری در امور مشترک اسلامی، احترام متقابل در عین حفظ تفاوت مذهبی و تصمیمی راهبردی برای مقابله با دشمنان مشترک دانست.[۱] به عقیده محمدابراهیم جناتی، فقیه شیعه، منابع شیعه اهمیت خاصی برای وحدت و اخوت قائل شدهاند؛ زیرا وحدت و برادری یکی از مفاهیم بنیادین اسلام است.[۲] علیرضا اعرافی، مدیر حوزههای علمیه ایران نیز معتقد است که اهمیت وحدت در میان امت اسلامی از نظر شیعیان مبتنی بر جایگاه والای اصل مدارا در مذهب شیعه و تأکید ائمه بر روابط صمیمی با سایر مسلمین و شرکت در اجتماعات و عبادات آنها است.[۳]
مفهوم وحدت از دیدگاه موافقان
از نظر مرتضی مطهری، متفکر و نویسنده شیعه، وحدت اسلامى اتحاد پیروان مذاهب مختلف در عین اختلافات مذهبى، در برابر بیگانگان است.[۴] طبق این دیدگاه اصل وحدت به عنوان یک قاعده آمره و حاکم بر سایر خط مشىها و اصول منظور شده، و ناگزیر در همه موارد سیاستگذارىها و تصمیمگیرىهاى اجرایى رعایت شده و مانع از هرگونه اختلاف و مخاصمه مىشود.[۵] از نظر مکارم شیرازی وحدت به معنای عمل مشترک در موضوعاتی است که شیعه و سنی در آنها اتفاق نظر دارند، مانند توحید، نبوت، قبله واحد، کتاب واحد، و نجات سرزمینهای اسلامی از سلطه کفر.[۶] طبق تعبیری دیگر، وحدت یعنى شیعیان و اهل سنت در عین اختلاف نظر با هم برابر بوده و احساس برادرى داشته باشند.[۷]
انواع وحدت
طبق دانشنامه فقه سیاسی، موافقان وحدت شیعه و سنی، مفهوم وحدت را به سه نوع (مطلق، مصلحتی، معقول) تقسیم میکنند و فقط یک نوع از آن یعنی وحدت معقول را مطلوب میدانند.[۸]
- «وحدت مطلق» که به معنای اتفاق نظر در همه عقاید و احکام اسلامى است[۹] که از نظر هر دو مذهب اسلام امرى امکانناپذیر است.[۱۰] ناصر مکارم شیرازی، فقیه شیعه موافق وحدت معتقد است که مراد از وحدت اسلامی به معنای تبدیل شدن سنی به شیعه یا برعکس نیست.[۱۱] مرتضی مطهری این نوع وحدت را نه معقول میداند، نه مطلوب و نه عملى.[۱۲]
- «وحدت مصلحتی یا عارضی» که به معنای اتحادی است که از جبر عوامل خارجی رخ میدهد. برای مثال در هنگام بروز عوامل نابودکننده اصل اسلام، مذاهب مختلف اختلافات را کنار میگذارند و نوعى اتحاد موقت برقرار مىشود.[۱۳]
- «وحدت معقول» به معنای قرار دادن متن کلّى دین اسلام بر اساس اعتقاد همه جوامع مسلمان و کنار گذاردن عقاید شخصى، نظرى و فرهنگ محلى و خصوصیات آرا و نظریات مربوط به هر یک از اجزاى دین که به اجتهاد فرقهای یا شخصى مربوط است.[۱۴]
دیدگاه مخالفان وحدت
به گفته اعرافی، مخالفان وحدت، آن را به معنای ادغام مذاهب در یکدیگر میبینند.[۱۵] از نظر مخالفان این به معنای از دست رفتن هویت مذهبی خود است.[۱۶] گفته شده که به اعتقاد منتقدان، وحدتِ شیعه و سنی مبنایی منطقی ندارد؛ زیرا در میان مذاهب اسلامى عقایدى را مىیابیم که بهطور کامل با هم در تعارض هستند و وجه جامعى براى آنها وجود ندارد.[۱۷] در مقابل گفته شده که این تصویر به معناى نفى مذاهب اسلامى است و اگر معتقدان به وحدت چنین نظری داشتند، اساساً مذاهب مختلفی باقی نمیماند که با یکدیگر متحد شوند.[۱۸]
موانع وحدت از دیدگاه منابع
درباره علل مخالفت با وحدت نوشته شده است، علت اصلی این مخالفتها سوء تفاهمهایى است که بین پیروان مذاهب اسلامى به وجود مىآید و به دنبال آن تکفیر و انتقادها شکل مىگیرد.[۱۹] برای مثال گفتهاند که برخی از اهل سنت تصور مىکنند که شیعه از غلات است و حال آنکه شیعه غالیان را کافر و نجس مىدانند. از طرف دیگر نیز گروهی از شیعیان اهل سنت را ناصبی، یعنى دشمنان اهلبیت(ع)، دانستهاند؛ در حالى که آنها کاملاً به اهل بیت(ع) احترام میگذارند.[۲۰] همچنین برخی معتقدند که این مخالفتها گاهی تحت تأثیر تبلیغات دشمنان اسلام رخ میدهد.[۲۱] همچنین گفته شده که برخی مخالفان وحدت، آن را به نام وحدت مذهبی توجیه میکنند تا در قدم اول با شکست مواجه گردد. این افراد سعی میکنند از وحدت اسلامی مفهومی غیرمنطقی و غیرعملی بسازند.[۲۲] برخی نیز معتقدند دعوت به وحدت آراء بین سنی و شیعه سادهاندیشی است؛ زیرا اختلاف نظر امری اجتنابناپذیر است.[۲۳]
تاریخچه
بر اساس منابع، تاریخچه وحدت شیعه و سنی به قرنهای اولیه اسلام بازمیگردد. برخی روایات نشان میدهد که ائمه شیعه همواره بر حسن معاشرت با اهل سنت تأکید داشتند[۲۴] و فقیهان اهل سنت همچون ابوحنیفه، مالک بن انس، شافعی و تاریخنگارانی همچون ابنعساکر با بیان مطالبی در جایگاه علمی امامان شیعه سعی کردند نگاه اهل سنت را به آنان مثبتتر کنند.[۲۵] در قرنهای ۴ و ۵ق در بغداد درگیریهای متعددی بین شیعیان و اهل سنت رخ داد؛ اما با صلحی که در سال ۴۴۲ق بین آنها برقرار شد، در محلههای سنینشین آن اذان با عبارت حی علی خیر العمل گفته میشد و در محلههای شیعهنشین فضائل صحابه بیان میشد.[۲۶]
در قرن ۱۴ق جمعیتی به نام دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیة با هدف تقریب مذاهب شکل گرفت و در آن عالمانی از مذاهب چهارگانه اهلسنت و شیعیان امامی و زیدی عضو شدند.[۲۷] این حرکت با حمایت و رهبری علمایی مانند محمود شلتوت، از رؤسای الازهر و فقیهان شیعه مانند سیدحسین طباطبایی بروجردی و محمدحسین کاشف الغطاء آغاز شد.[۲۸] در این قرن، سید عبدالحسین شرفالدین (۱۲۹۰-۱۳۷۷ق) نیز با سفر به کشورهای مختلف اسلامی تلاش زیادی برای برقراری وحدت مسلمانان کرد.[۲۹] او در این زمینه کتاب الفصول المهمه فی تألیف الامه را نوشت.[۳۰]
پس از این دوران نیز رهبران جامعه شیعه همچون امام خمینی، سید محمدباقر صدر در سخنرانیها و آثار خود بر اهمیت و ضرورت وحدت شیعیان و اهل سنت تأکید کردند[۳۱] و به پیروان خود دستور میدادند حتی از اعمال عبادی که موجب تفرقه میشود پرهیز کنند.[۳۲] در دوره جمهوری اسلامی، اعلام ایام ولادت پیامبر(ص) به عنوان هفته وحدت [۳۳] جلوگیری از نشر کتابهای تفرقهآمیز،[۳۴] فتوای حرمت اهانت به مقدسات اهلسنت از سوی سید علی خامنهای، تشکیل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و برگزاری کنفرانس سالانه بینالمللی وحدت اسلامی در تهران[۳۵] از جمله تصمیماتی بود که برای تقویت وحدت میان شیعه و سنی انجام شد.
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، گفتار معصومین(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۶۶؛ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ص۳۲.
- ↑ جناتی، دروس في الفقه المقارن، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۳۸۳.
- ↑ اعرافی، حوزه علمیه...، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۱.
- ↑ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۰.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، قبسات من کلمات المعصومین(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۶۹-۷۰.
- ↑ گروه نویسندگان، مقالاتی پیرامون اندیشهنامهی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۱۴۹.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۳.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۳.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۲؛ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، گفتار معصومین(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۶۶.
- ↑ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۰.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۳.
- ↑ زنجانی، دانشنامه فقه سیاسی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۷۴۳.
- ↑ اعرافی، حوزه علمیه...، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۶۲.
- ↑ مکارم شیرازی، گفتار معصومین(ع)، ۱۳۸۷ش،ج۱، ص۶۶.
- ↑ اعرافی، حوزه علمیه...، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۶۲.
- ↑ اعرافی، حوزه علمیه...، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۶۲.
- ↑ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۶.
- ↑ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۶.
- ↑ مکارم شیرازی، گفتار معصومین(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۶۶؛ کمالی اردکانی، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، بی تا، ج۱، ص۳۶.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۶، ص۱۱۲-۱۱۴.
- ↑ مغنیه، الشيعة في الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۱-۳۲.
- ↑ جناتی، دروس في الفقه المقارن، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۳۸۳.
- ↑ جناتی، دروس في الفقه المقارن، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۳۸۴.
- ↑ صالح، التشیع المصري الفاطمي، ۱۴۴۰ق، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۱۹۴-۱۹۶.
- ↑ وردانی، الشیعة فی مصر من الامام علی حتی الامام الخمینی، ۱۴۱۴ق، ص۱۵۴.
- ↑ وردانی، الشیعة فی مصر من الامام علی حتی الامام الخمینی، ۱۴۱۴ق، ص۱۵۷.
- ↑ «شخصیتشناسی سید عبدالحسین شرف الدین عاملی»، وبگاه مرکز کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ «شخصیتشناسی سید عبدالحسین شرف الدین عاملی»، وبگاه مرکز کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ گروه نویسندگان، مقالاتی از اندیشهنامهی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش، ص۱۴۹.
- ↑ جناتی، دروس في الفقه المقارن، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۳۸۳.
- ↑ «از پیشنهاد آیتالله منتظری تا حرمت سب صحابه»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ بیآزار شیرازی، «فتاوی تفرقهانگیز وهابیان همسو با خشم امریکا و اسرائیل...»، ص۵۷.
- ↑ «درباره ما»، سی و ششمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی.
منابع
- «از پیشنهاد آیتالله منتظری تا حرمت سب صحابه»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب ۱۴ دی ۱۳۹۳ش، تاریخ بازید: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
- اعرافی، علیرضا، آزادی، محمد، حوزه علمیه: چیستی، گذشته، حال،آینده، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۵ش.
- انصاریان، حسین، تفسیر حکیم، قم، دار العرفان، ۱۳۹۸ش.
- بیآزار شیرازی، عبدالکریم، «فتاوی تفرقهانگیز وهابیان همسو با خشم آمریکا و اسرائیل از تقریب بین مسلمانان»، در مجله مشکوة، ش۳۳، زمستان ۱۳۷۰ش.
- جناتی، محمد ابراهیم، دروس فی الفقه المقارن، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. معاونت فرهنگی. پژوهشگاه مطالعات تقریبی، ۱۴۴۰ق/۲۰۱۹م.
- خسرو شاهی، هادی، أهل البیت فی مصر، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة. المعاونیة الثقافیة، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م.
- صالح، حسن محمد، التشیع المصری الفاطمی: اشعاع حی و حضاری: مئتان و عشر سنوات من الابداع الانسانی، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۱۴۲۸ق/۲۰۰۷م.
- کمالی اردکانی، حمید، پژوهشی پیرامون اقتدای به عامه، تهران، سازمان حج و زیارت. حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بی تا.
- گروه نویسندگان، مقالاتی از اندیشهنامهی انقلاب اسلامی، تهران، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. ۱۳۹۸ش.
- مغنیه، محمدجواد، الشیعة فی المیزان، بیروت، دار الجواد، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
- مکارم شیرازی، ناصر، قبسات من کلمات المعصومین علیهم السلام، قم، دار النشر الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام)، ۱۳۸۷ش/۱۴۳۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، گفتار معصومین(ع): درس اخلاق حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام)، ۱۳۸۷ش.
- زنجانی، عباسعلی، عمید، دانشنامه فقه سیاسی، تهران، دانشگاه تهران. مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۸۹ش.
- گروه نویسندگان، مقالاتی پیرامون اندیشهنامهی انقلاب اسلامی، سایر انتشارات انقلاب اسلامی، تهران، سایر مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
- وردانی، صالح، الشیعة فی مصر من الامام علی حتی الامام الخمینی، قاهره، مکتبة مدبولی الصغیر، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
- «شخصیتشناسی سید عبدالحسین شرف الدین عاملی»، وبگاه مرکز کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازید: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.