خلفای راشدین

خُلَفای راشدین عنوانی در اندیشه اهل سنت برای نخستین جانشینان پیامبر اسلام(ص)؛ شامل ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی(ع) است.^[۱] برخی منابع امام حسن(ع) را نیز افزوده‌اند.^[۲] اهل سنت این دوره را الگوی حکومت اسلامی و ادامه سنت پیامبر(ص) می‌دانند و آن را از خلافت بنی‌امیه متمایز می‌کنند.^{[نیازمند منبع]}

این اصطلاح برگرفته از حدیثی منسوب به پیامبر(ص) در منابع اهل سنت است که مسلمانان را به پیروی از سنت پیامبر و خلفای راشدین پس از او فرا می‌خواند.^[۳] برخی عالمان شیعه، این حدیث را نپذیرفته و آن را ساختگی دانسته‌اند.^[۴] در روایات شیعه، واژه «راشد» صفتی برای ائمه دوازده‌گانه شیعه به‌کار رفته است.^[۵] شیعه، مشروعیت خلافت پس از پیامبر(ص) را بر پایه امامت تبیین می‌کند، خلافت را حق امام علی(ع) می‌داند و عنوان خلفای راشدین را اصطلاحی متعلق به ادبیات کلامی اهل سنت می‌شمارد.

شیوه انتقال حکومت در این دوره یکسان نبود: ابوبکر با بیعت گروهی از مهاجران و انصار در سقیفه به زمامداری رسید^[۶] (۱۱–۱۳ق). عمر (۱۳–۲۳ق) با وصیت ابوبکر،^[۷] عثمان (۲۳–۳۵ق) با انتخاب شورای شش‌نفره^[۸] و امام علی(ع) (۳۵–۴۰ق) با بیعت عمومی مسلمانان^[۹] روی کار آمدند. امام حسن(ع) نیز حدود شش ماه (۴۰-۴۱ق) خلافت کرد. بنابر دیدگاه مشهور اهل سنت، این دوره حدود سی سال (۱۱ تا ۴۱ق) ادامه یافت و با صلح امام حسن(ع) و معاویه پایان یافت و حکومت موروثی بنی‌امیه آغاز شد.^[۱۰]

شیوه زمامداری خلفا نیز متفاوت بود: ابوبکر بر تثبیت حکومت تمرکز داشت. عمر با گسترش قلمرو و سازمان‌دهی دیوان‌ها، ساختار حکومت را توسعه داد و پرداخت مستمری‌ها را بر اساس سابقه اسلام، حضور در جنگ بدر و خویشاوندی با پیامبر(ص) سامان داد،^[۱۱] روشی که در منابع شیعه مخالف سیره پیامبر(ص) دانسته شده است. عثمان در نیمه دوم زمامداری، بسیاری از مناصب را به خویشاوندان بنی‌امیه واگذار کرد^[۱۲] و سیاست‌هایش در بیت‌المال و انتصابات، اعتراض‌های گسترده‌ای برانگیخت. امام علی(ع) با برکناری کارگزاران عثمان، بازگرداندن اموال عمومی و تأکید بر عدالت، اصلاحات گسترده‌ای آغاز کرد؛^[۱۳] اما حکومتش با جنگ‌های جمل، صفین و نهروان روبه‌رو شد. امام حسن(ع) نیز در مدت کوتاه خلافت، به سبب تضعیف جبهه خود و شرایط سیاسی و نظامی، با معاویه صلح کرد.^[۱۴]

جستارهای وابسته

خلفای سه‌گانه

پانویس

↑ ابن‌اثیر، النهایة، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۲۲۵؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل راشد.
↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۱۸۴.
↑ ابن‌حنبل، مسند احمد حنبل، دارصادر، ج۴، ص۱۲۶؛ دارمی، السنن الدارمی، ۱۳۴۹ق، ج۱، ص۴۵؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۱۶.
↑ امینی، الغدیر، ۱۹۶۷م، ج۸، ص۲۰۶؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۳-۲۳۵؛ حسینی میلانی، رسالة فی حدیث «‌علیکم بسنتی و سنة الخلفاء الراشدین»، ۱۴۱۸ق، ص۵-۶۰.
↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۷۶، مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۷۴؛ ج۹۷، ص۲۰۸.
↑ ابن‌هشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۴، ص۳۱۰- ۳۱۱.
↑ ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفا، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۸- ۱۹؛ فضل‌الله بن روزبهان، سلوک الملوک، ۱۳۶۲ش، ص۸۰.
↑ ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفا، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۲۴-۲۶؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۱، ص۱۶۰-۱۶۲.
↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۸۷-۹۰، ۹۳؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۱.
↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۱۸۴؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۹۵۹م، ص۹.
↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۲، ص۱۵۳.
↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۴.
↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دار صادر، ج۲، ص۱۷۹؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۲۰۱؛ خریسات، «‌القطائع فی صدر الاسلام: عصر الرسول و خلفاء الراشدین»، ص۸۱-۸۵.
↑ نیعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۲، ص۲۱۴-۲۱۵.

منابع

ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، ۱۳۸۵-۱۳۸۶/ ۱۹۶۵-۱۹۶۶ق.
ابن‌اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، چاپ محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، بیروت ۱۳۸۳/۱۹۶۳ق.
ابن‌حنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت: دارصادر، بی‌تا.
ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة (مشهور به: تاریخ الخلفاء)، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۸۸، چاپ افست، بیروت، بی‌تا.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
ابن‌هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۵/ ۱۹۳۶، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب السنة و الادب، ج۸، بیروت ۱۳۸۷ /۱۹۶۷.
حسینی میلانی، رسالة فی حدیث «‌علیکم بسنتی و سنة الخلفاء الراشدین»، قم، ۱۴۱۸ق.
دارمی، سنن الدارمی، چاپ محمد احمد دهقان، دمشق، ۱۳۴۹.
عسکری، مرتضی، معالم المدرستین، تهران، ۱۴۱۳ /۱۹۹۳.
فضل الله بن روزبهان، سلوک الملوک، تهران، چاپ محمد علی موحد، ۱۳۶۲ش.
مجلسی، محمد عبدالقادر خریسات، «‌القطائع فی صدر الاسلام: عصر الرسول و خلفاء الراشدین»، دراسات تاریخیة، ش ۲۷ و ۲۸ (ایلول- کانون الاول ۱۹۸۷).
مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تصحیح شارل پلا، بیروت، منشورات جامعة لبنانیة، ۱۹۷۳م.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر.
سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، تاریخ الخلفاء، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، ۱۳۷۸ /۱۹۵۹.

Clifford Edmond Bosworth, The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual, Edinburg 2004.

پیوند به بیرون

[1] ابن‌اثیر، النهایة، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۲۲۵؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل راشد.

[2] مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۱۸۴.

[3] ابن‌حنبل، مسند احمد حنبل، دارصادر، ج۴، ص۱۲۶؛ دارمی، السنن الدارمی، ۱۳۴۹ق، ج۱، ص۴۵؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۱۶.

[4] امینی، الغدیر، ۱۹۶۷م، ج۸، ص۲۰۶؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۳-۲۳۵؛ حسینی میلانی، رسالة فی حدیث «‌علیکم بسنتی و سنة الخلفاء الراشدین»، ۱۴۱۸ق، ص۵-۶۰.

[5] شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۷۶، مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۷۴؛ ج۹۷، ص۲۰۸.

[6] ابن‌هشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۴، ص۳۱۰- ۳۱۱.

[7] ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفا، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۸- ۱۹؛ فضل‌الله بن روزبهان، سلوک الملوک، ۱۳۶۲ش، ص۸۰.

[8] ابن‌قتیبه، تاریخ الخلفا، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۲۴-۲۶؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۱، ص۱۶۰-۱۶۲.

[9] مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۸۷-۹۰، ۹۳؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۱۹۰-۱۹۱.

[10] مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۷۳م، ج۳، ص۱۸۴؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ۱۹۵۹م، ص۹.

[11] یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۲، ص۱۵۳.

[12] جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۱۴۴.

[13] یعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دار صادر، ج۲، ص۱۷۹؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۲۰۱؛ خریسات، «‌القطائع فی صدر الاسلام: عصر الرسول و خلفاء الراشدین»، ص۸۱-۸۵.

[14] نیعقوبی، تاریخ یعقوبی، نشر دارصادر، ج۲، ص۲۱۴-۲۱۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]