میقات موسی(ع)
میقات موسی(ع) دورهای چهلروزه که در آن حضرت موسی به فرمان خدا، برای مناجات و دریافت الواح تورات به طور سیناء فراخوانده شد. قرآن در سوره اعراف به این ماجرا پراخته شده است. موسی، پیش از عزیمت، هارون را به عنوان جانشین خود در میان بنیاسرائیل منصوب کرد و مفسران قرآن این موضوع را با حدیث منزلت مرتبط دانسته و آن را از دلایل جانشینی بلافصل امام علی(ع) پس از پیامبر اکرم میدانند.
در میقات، سخنگفتن بیواسطه خدا با موسی، تقاضای رؤیت خدا و نزول شریعت انجام شد. اختلاف بنیاسرائیل و ماجرای گوسالهپرستی نیز در همین بازه زمانی رخ داد و موسی(ع) پس از بازگشت، مجازات سختی برای گمراهکنندگان قوم خود اجرا کرد.
گفتهشده استفاده از تعبیر چهل شب به جای چهل شبانهروز در قرآن به این دلیل است که شب برای عبادت و مناجات مناسبتر است. این میقات از ابتدای ماه ذیالقعده تا دهم ماه ذیالحجه ادامه داشته است و برخی صوفیان و عرفا آن را به عنوان چله کلیمی نامیده و برای چلهنشینی توصیه میکنند.
چهل روز در طور سینا
| موسی پیامبر | |
میقات موسی اشاره به زمانی دارد که موسی پیامبر به فرمان خداوند از قوم خود فاصله گرفت و به عبادت پرداخت. این میقات که چهلروزه،[۱] پس از فرار بنیاسرائیل از مصر و عبور آنان از دریا،[۲] رخ داد. حضرت موسی برای مناجات با خدا[۳] و دریافت تورات[۴] به میقات فرا خوانده شد.[۵]
آغاز وحی به موسی را پس از خروج او از مدین و پیش از ورودش به مصر میدانند. اما نزول تورات را در میقات.[۶] در این میقات، خدا مستقیم[۷] و بدون واسطه[۸] با موسی سخن گفت[۹] و مقام او بزرگ داشته شد.[۱۰] تعبیر «من تو را با رسالتهای خویش، و با سخنگفتنم (با تو)، بر مردم برتری دادم و برگزیدم» که در آیه ۱۴۴ سوره اعراف آمده در این میقات به موسی گفته شده است.[۱۱]
در سوره اعراف آمده که حضرت موسی(ع) به همراه هفتاد نفر برگزیده از بنیاسرائیل به میقات رفت.[۱۲] برخی مفسران این میقات را همان میقات چهلروزه دانستهاند.[۱۳] اما برخی دیگر معتقدند موسی میقات دیگری پس از داستان گوسالهپرستی داشته است.[۱۴] وجود دو میقات را مطابق با محتوای تورات دانستهاند.[۱۵]
این میقات چهلروزه به چلّه کلیمیه[۱۶] نیز شناخته میشود[۱۷] و از مستندات برخی گروهها برای مشروعیتبخشی به چلهنشینی قرار گرفته است.[۱۸] گفته شده چله کلیمی معروفترین چلهنشینی نزد صوفیه است[۱۹] که با موافقت[۲۰] و مخالفت برخی فقیهان[۲۱] روبهرو شده است.
جانشینی هارون
موسی پیش از رفتن، برادرش هارون را جانشین خود قرار داد و توصیههایی به او داشت.[۲۲] برخی مفسران شیعه و اهلسنت در ذیل آیات مرتبط با این موضوع، به حدیث منزلت اشاره کردهاند که تفاسیر شیعه به عنوان یکی از ادله خلافت امام علی(ع) مطرح شده است.[۲۳]
موسی پس از بازگشت از میقات و مشاهده گوسالهپرستی قوم، علاوه بر مواخذه بنیاسرائیل و سامری، با عصبانیت به توبیخ هارون پرداخت، در حالی که ریش و سر او را گرفته بود و میکشید. آیه ۹۴ سوره طه استدلال هارون را نقل میکند: «از این ترسیدم که تو به هنگام بازگشت بگویی چرا در میان بنیاسرائیل تفرقه افکندی و سفارش مرا در غیاب من به کار نبستی».[۲۴]
زمان و مکان میقات
مدت میقات موسی بنابر آیه ۱۴۲ سوره اعراف سی شب بود و خداوند آن را ده شب دیگر ادامه داد.[۲۵] در آیه ۵۱ سوره بقره تنها به چهل شب اشاره شده است.[۲۶] آن را بر ابتدای ماه ذیالقعده تا دهم ذیالحجه تطبیق کردهاند.[۲۷]
به گفته طباطبایی مفسر شیعه، از آنجا که هدف از این میقات، تقرب به خدا و مناجات با او بوده و شبها اختصاص بیشتری برای عبادت دارند، قرآن از تعبیر چهلشب استفاده کرده است.[۲۸]
برخی مفسران، این میقات را در طور سیناء دانستهاند.[۲۹] در تورات آمده است «بامدادان به کوه سینَی (سینا) بالا آمده نزد من آنجا بر قله آن کوه بایست».[۳۰]
تعبیر «میقات» برای زمان و مکان (مانند مواقیت حج) استفاده میشود.[۳۱] اما بیشتر برای زمان به کار میرود و به معنی وقتی است که برای انجام کاری تعیین شده است.[۳۲] برخی میقات را تعبیری برای بیان زمان تقرب به پروردگار دانستهاند.[۳۳]
بیشترشدن زمان میقات
پیرامون اضافه شدن ده شب به میقات، نظرات مختلفی وجود دارد.[۳۴] برخی معتقدند خداوند برای آزمودن بنیاسرائیل، نخست موسی(ع) را برای سی شب دعوت کرد و سپس آن را تمدید کرد، تا منافقان بنیاسرائیل مشخص شوند.[۳۵] از امام باقر(ع) نقل شده که تمدید دهروزه میقات موسی بداء بوده است.[۳۶]
تقاضای دیدن خدا
برخی پژوهشگران، مهمترین موضوع میقات را تقاضای رویت خداوند دانستهاند.[۳۷] در آیه ۱۴۳ سوره اعراف آمده که موسی به خدا گفت: «پروردگارا، خود را به من بنمای تا بر تو بنگرم».[۳۸] برخی مفسران، بر اساس آیه ۱۵۳ سوره نساء معتقدند این گفتار از زبان گروهی از بنیاسرائیل بوده است که با اصرار از موسی خواستند خدا را مشاهده کنند وگرنه ایمان نمیآورند.[۳۹] تفسیر مجمع البیان این نظر را قوی و مشهور میان مفسران دانسته است.[۴۰] برخی دیگر، معتقدند این ادعا که درخواست رؤیت از طرف شخص موسی نبوده، با توبه موسی که در آیه ۱۴۳ اعراف آمده ناسازگار است.[۴۱] همچنین گفته شده چنین تقاضایی از سوی موسی امری طبیعی است و منافاتی با مقام او ندارد.[۴۲]
خداوند با تعبیر «لَنْ تَرانی؛ هرگز مرا نخواهی دید» پاسخ داد و گفت موسی طاقت دیدن او را ندارد.[۴۳] سپس به موسی دستور داد به کوه نگاه کند. اگر کوه در جای خود قرار گرفت، خداوند را خواهد دید. هنگامی که خدا بر کوه تجلی کرد، کوه نابود شد و موسی غش کرد. پس از به هوش آمدن، موسی ابراز پشیمانی کرد.[۴۴]
نزول شریعت و الواح
موسی(ع) به بنیاسرائیل وعده داده بود که پس از نجات از دست دشمنان، کتابی آسمانی برای آنان بیاورد که شامل شریعت باشد.[۴۵] بر این اساس، از خدا درخواست کتاب کرد و خدا به او دستور داد روزه بگیرد و به میقات برود.[۴۶] در پایان میقات[۴۷] شرایع و قوانین آئین خود را بر موسی نازل کرد[۴۸] و اعلام کرد که او را برگزیده است.[۴۹]
بنابر آیات قرآن، در میقات، الواحی بر موسی نازل شد.[۵۰] برخی مفسران از جمله علامه طباطبایی این الواح را الواح تورات دانستهاند.[۵۱] برخی دیگر معتقدند این الواح پیش از نزول تورات بوده است.[۵۲] رشید رضا در تفسیر المنار معتقد است این الواح بخش اول از شریعت و به نوعی تورات اجمالی بودهاند.[۵۳]
گوسالهپرستی بنیاسرائیل
برخی از بنیاسرائیل در ده روز آخر میقات موسی،[۵۴] گوسالهای ساختند و آن را پرستش کردند.[۵۵] آنان از تمدید ده روزه میقات موسی اطلاع نداشتند و بر اساس برخی نقلها، گمان کردند موسی از دنیا رفته است.[۵۶] برخی نقل کردهاند که گفتند موسی دروغ گفته و فرار کرده است.[۵۷] شخصی به نام سامری[۵۸] با استفاده از طلای مردم، گوسالهای ساخت[۵۹] و به همراه پیروان خود[۶۰] مردم را به پرستش آن دعوت کرد.[۶۱]
حضرت موسی(ع) در میقات، از گوسالهپرستی قومش مطلع شد.[۶۲] پس از بازگشت از میقات و مشاهده این کار، الواحی که بر او نازل شده بود را از شدت خشم بر زمین انداخت و شکست.[۶۳] به دستور خدا، بنیاسرائیل برای مجازات شروع به کشتن یکدیگر کردند[۶۴] و این کشتن شامل نزدیکان، خانواده و همه افراد بنیاسرائیل میشد.[۶۵] برخی معتقدند افرادی که گوسالهپرست نشده بودند، گوسالهپرستان را کشتند.[۶۶] با کشته شدن چندین هزار نفر[۶۷] توبه آنان پذیرفته شد و قاتل و مقتول بخشیده شدند.[۶۸] این واقعه در تورات نیز ذکر شده است.[۶۹]
پانویس
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۳۵.
- ↑ ابیاری، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۰۵ق، ج۹، ص۸۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۲.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۹۱.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۷۰.
- ↑ رشیدرضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۱۹.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸ق، ج۳، ص۱۹۲.
- ↑ شبر، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۱۲ق، ص۱۸۳.
- ↑ القشیری، المعراج، ۱۳۸۴ق، ص۱۶۱.
- ↑ ملکی میانجی، مناهج البیان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۳۳.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۵۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۴۲.
- ↑ ملاحویش، بیانالمعانی، ۱۳۸۲ق، ج۱، ص۴۳۱.
- ↑ ر.ک: سرشار، «میقات موسی (ع) در قرآن، عهد عتیق و تفاسیر اسلامی».
- ↑ «توصیههای یک استاد اخلاق برای چله کلیمیه»، وبگاه عقیق.
- ↑ منصوری لاریجانی، در محضر حافظ، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۳۳.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چلهنشینی»، ص۲۱.
- ↑ «آیت الله جوادی آملی: اربعین گیری از بهترین راههای دریافت فیوضات است...»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ صافی گلپایگانی، معارف دین، قم، ج۳، ص۳۵۰.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۰، ص۲۳۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۳، ص۲۸۳.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۵، ص۴۴۷.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۳۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۳۹؛ ابیاری، الموسوعة القرآنیة، ۱۴۰۵ق، ج۹، ص۸۰.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۳۶.
- ↑ مراغی، تفسیر المراغی، بیروت، ج۹، ص۵۶.
- ↑ تورات، خروج، باب ۳۴؛ آیه۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲، ج۴، ص۷۳۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۴۰.
- ↑ مدبرپور، «میقات موسی در قرآن»، ص۱۴۹.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۱۴، ص۳۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۴۰.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۴۴.
- ↑ مدبرپور، «میقات موسی در قرآن»، ص۱۶۷.
- ↑ سوره اعراف، آیه۱۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۵۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲، ج۴، ص۷۳۰.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۹۱.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۹۱.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۳۲.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۵، ص۴۴۹ -۴۵۰.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۱.
- ↑ سهروردی، عوارف المعارف، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۳۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۶۲.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۷.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۳۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۲۵۰.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۷، ص۲۸۹.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج ۹، ص.۱۶۴.
- ↑ میبدی، کشف الأسرار و عدة الأبرار، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۷۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۶، ص۳۷۱.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۴۵۰.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۳۹.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۳۱۵.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۴، ص۱۹۲.
- ↑ مغنیه، التفسیر المنیر، بنیاد بعثت، ج۱۶، ص۲۶۰.
- ↑ سوره طه، آیه ۸۵.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۸۸.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم،۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۵۵.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۴۷.
- ↑ حسینی شیرازی، تبیین القرآن، ۱۴۲۳ق، ص۱۸.
- ↑ تورات، خروج، باب ۳۲، آیات۲۷- ۲۸.
منابع
- «آیت الله جوادی آملی: اربعین گیری از بهترین راههای دریافت فیوضات است/ هیچ دشمنی بدتر از هوس وجود ندارد»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، تبیین القرآن، بیروت، دار العلوم، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سرشار، «میقات موسی (ع) در قرآن، عهد عتیق و تفاسیر اسلامی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، دوره ۱۸، شماره ۵۲، اسفند ۱۳۹۱ش.
- سهروردی، عمر بن محمد، عوارف المعارف، محقق: توفیق علی وهبه، احمد عبدالرحیم سایح، مصر، ۱۳۷۴ش.
- شبر، سید عبدالله، تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دار البلاغة للطباعة و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابیاری، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة، قاهره، موسسة سجل العرب، ۱۴۰۵ق.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، معارف دین (ج۳)، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیتالله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۱ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر، اردن، دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- القشیری، عبدالکریم بن هوازن، المعراج، بیروت، دار و مکتبة بیبلیون، ۱۳۸۴ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کاشانی بیدخی، حسینعلی، «چلهنشینی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۲، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مدبرپور، موسی، مهدی مطیع، محمدرضا حاجی اسماعیلی، «میقات موسی در قرآن»، شماره ۳۷، مطالعات قرآنی بهار ۱۳۹۸ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بیتا.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر المبین، قم، بنیاد بعثت، بیتا.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ملاحویش آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- ملکی میانجی، محمدباقر، مناهج البیان فی تفسیر القرآن، مصحح: عزیز آلطالب، تنظیم: محمد بیابانی اسکویی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ۱۴۱۷ق.
- منصوری لاریجانی، اسماعیل، در محضر حافظ، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- رشیدالدین میبدی، احمد بن ابیسعد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق: علیاصغر حکمت، تهران، انتشارات امیر کبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.