تاریخ طبری (کتاب)

تاریخ الرُسُل و الاُمَم و المُلوک

اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر	تاریخ الطبری
نویسنده	محمد بن جریر بن یزید طبری
تاریخ نگارش	سال ۳۰۳ق
موضوع	تاریخ جهان و اسلام
سبک	نقلی و روایی
زبان	عربی
به تصحیح	محمد ابوالفضل ابراهیم
تعداد جلد	۱۱
ترجمه به دیگر زبان‌ها	فارسی. ترکی
ترجمه فارسی
نام کتاب	تاریخ طبری
مترجم	ابوالقاسم پاینده

تاریخ الطبری یا تاریخُ الرُسُلِ و الاُمَمِ و المُلوک توسط محمد بن جریر طبری (درگذشت ۳۱۰ق)، به زبان عربی تألیف شده است. به گفته پژوهشگران، این کتاب یکی از منابع بنیادین در مطالعات تاریخ اسلام به شمار می‌رود که رویدادهای جهان را از ابتدای خلقت تا سال ۳۰۲ق پوشش می‌دهد.

ساختار این اثر شامل دو بخش اصلی است: یکی به تاریخ پیش از اسلام و زندگی پیامبران می‌پردازد و دیگری حوادث تاریخی اسلام را از بعثت پیامبر اکرم(ص) تا سال ۳۰۲ق به صورت سال‌به‌سال روایت می‌کند. گفته می‌شود که روش نگارش کتاب طبری، عمدتاً بر ثبت وقایع در سال وقوع آن‌ها استوار است، هرچند منتقدان بر اتکای او به نقل‌ها بدون ارزیابی دقیق راویان و فقدان تحلیل عقلانی تأکید کرده و ورود روایات خرافی و یهودی‌الاصل به این اثر را از پیامدهای این روش دانسته‌اند. در میان نقدهای وارد بر این کتاب، به تکیه بر گزارش‌های یک‌طرفه در موارد حساس، عدم ذکر صریح منابع در برخی مواقع، و درهم‌آمیختگی نقل‌ها به‌دلیل سبک روایی طبری اشاره شده است؛ همچنین پذیرش خرافات و روایات غیرمستند، به ویژه در جلد اول، و ضعف در گزارش وقایع معاصر نویسنده از دیگر انتقادات رایج است.

با وجود اینکه کتاب به واقعه غدیر خم اشاره‌ای نکرده است، رخدادهای مهمی چون سقیفه، رحلت پیامبر(ص) و ماجرای فدک را در سال ۱۱ق گزارش کرده و در خصوص بیعت با امام علی(ع) دو روایت متفاوت ارائه داده است. همچنین، روایتی منسوب به حضور امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در فتح ایران در این کتاب ذکر شده که اعتبار آن مورد تردید محققان است. گفته شده طبری نخستین منبع طرح ماجرای عبدالله بن سبأ با نقل‌های سیف بن عمر است که از نقاط ضعف اثر دانسته می‌شود. وقایع مهمی چون شهادت امام علی(ع)، صلح امام حسن(ع) با معاویه و قیام مختار نیز در تاریخ طبری ثبت شده‌اند.

واقعه عاشورا نیز براساس روایت ابی‌مخنف در این کتاب آمده که برخی از بخش‌های آن تنها از طریق تاریخ طبری در دسترس است. دربارهٔ ائمه شیعه، طبری توضیحات کوتاهی دربارهٔ امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام هادی(ع) ارائه داده و به امامان پس از ایشان نپرداخته است. در نهایت، این اثر قیام‌های مهمی علیه حکومت امویان، مانند واقعه عاشورا و قیام مختار، و همچنین علیه حکومت عباسیان، چون قیام محمد بن ابراهیم طباطبا و صاحب زنج را ثبت نموده است.

معرفی اجمالی کتاب و مذهب نویسنده

«تاریخ طبری»، با نام اصلی «تاریخ الرسل و الامم و الملوک»، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در مطالعات تاریخ اسلام شناخته می‌شود. مؤلف این اثر، ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید طبری، روایات موجود در کتاب‌های پیش از خود را در این مجموعه گرد آورده است. این کتاب به‌دلیل اهمیت فوق‌العاده‌اش، مورد استناد بسیاری از کتب مهم تاریخی پس از خود قرار گرفته و همچنان نیز مورخان پس از طبری به آن مراجعه می‌کنند.

«تاریخ طبری» به زبان عربی نوشته شده و کوشیده است تا حوادث تاریخی را از آغاز خلقت تا سال ۳۰۲ق روایت کند. فرایند تألیف این اثر در سال ۳۰۳ق به اتمام رسیده و در همان قرن چهارم هجری قمری، ترجمه‌هایی از آن به زبان فارسی و متعاقباً به زبان ترکی تهیه شده است.

به گفته پژوهشگران، محمد بن جریر طبری در زمان تألیف کتاب، پیرو مذهب اهل سنت بوده است. بااین‌حال، برخی از محققان با استناد به پاره‌ای گزارش‌ها و همچنین آثار وی در اواخر عمر، احتمال تشیع او را در سال‌های پایانی زندگی‌اش مطرح کرده‌اند.

ترتیب‌بندی کتاب

ساختار محتوایی «تاریخ طبری» به دو بخش کلی تقسیم شده است:

• بخش پیش از اسلام: تاریخ از آغاز خلقت شروع شده و بر اساس زندگی انبیای الهی مرتب شده است.

• بخش تاریخ اسلام: از بعثت تا هجرت گزارش شده و پس از آن، حوادث از هجرت تا سال ۳۰۲ق به ترتیب سال‌های هجری تنظیم گشته است.

روش‌شناسی در روایت وقایع

به گفته پژوهشگران، وقایع در همان سالِ وقوع ثبت شده‌اند؛ اگر رویدادی طولانی بوده، در هر سال به آن اشاره شده و در یک جای مشخص، به تفصیل شرح داده شده است. همچنین گفته شده مطالب فاقد ترتیب زمانی مانند شرح‌حال افراد، خاندان‌ها، خطبه‌ها و اشعار، در پایان گزارش زندگی هر خلیفه ذکر شده‌اند.

ارزیابی روش طبری در تاریخ

از دیدگاه برخی منتقدان، «تاریخ طبری» با اتکا صرف بر روایاتِ راویان و بدون نقد و بررسی اعتبار آنها، خالی از تحلیل عقلی است. این روش، منجر به ورود مطالب غیرواقعی و اسرائیلیات در کتاب شده است. طبری خود در مقدمه کتابش تصریح کرده که جز در موارد معدودی، صرفاً به منابع خود اعتماد کرده و تحلیل عقلی در ارزیابی نقل‌ها دخالت نداده است.

برخی از اشکالات مطرح شده:

• تکیه بر گزارش‌های یک‌طرفه: در مواردی مانند وقایع عراق، مخالفت خوارج، دعوت کوفیان از امام حسین(ع) و ماجرای کربلا، طبری تنها به روایت ابی‌مخنف که گرایش‌های ضد بنی‌امیه داشته، تکیه کرده است. همچنین در ماجرای بدر، به نقل ابن‌اسحاق (متمایل به بنی‌عباس) استناد کرده که منجر به تطهیر چهره عباس عموی پیامبر(ص) شده است.
• عدم ذکر نام کتاب‌ها: طبری در نقل تاریخ، تنها نام راویان را ذکر کرده و نام کتاب‌های مأخذ را نیاورده است.
• روش روایت متناقض: برای بیان اختلافات، طبری در موارد زیادی روایت را قطع کرده، روایت دیگری را آورده و سپس به روایت اصلی بازگشته است. این روش باعث مخلوط شدن و دشواری تفکیک روایات شده است.
• پذیرش اسرائیلیات و اوهام: زیاده‌روی در پذیرش مطالب غیرواقعی و اوهام خرافی، به ویژه در جلد اول (تاریخ جهان تا قبل از بعثت)، از دیگر موارد انتقاد است.

• ضعف در گزارش وقایع هم‌عصر: گزارش وقایع دوران معاصر طبری، خلاصه و غیردقیق بوده و تمرکز اصلی او بر وقایع گذشته بوده است.

دوران زندگی اهل‌بیت در تاریخ طبری

تاریخ طبری از بعثت پیامبر اسلام تا سال ۳۰۲ق را پوشش می‌دهد که شامل تمام دوران زندگی امامان شیعه تا میانه غیبت صغری می‌شود.

واقعه غدیر و درگذشت پیامبر، سقیفه و پیامدهای آن

طبری در کتاب تاریخ خود به واقعه غدیر و حدیث غدیر اشاره‌ای نکرده است، اما کتاب دیگری به نام «الولایة» در مورد طرق حدیث غدیر نوشته است. طبری وقایع سال ۱۱ق، شامل درگذشت پیامبر اسلام(ص)، ماجرای سقیفه بنی‌ساعده و شکل‌گیری خلافت را گزارش کرده است. او همچنین شهادت حضرت فاطمه(س) را در ماه رمضان و در ۲۹ سالگی ذکر کرده، اما به علت آن اشاره نکرده است. طبری نقل کرده که فاطمه(س) پس از امتناع ابوبکر از دادن فدک به وی و عباس، تا پایان عمر با ابوبکر سخن نگفت. در مورد بیعت امام علی(ع) با ابوبکر، طبری دو نقل متفاوت آورده است: یکی بیعت در همان روز اول و دیگری عدم بیعت علی(ع) و بنی‌هاشم تا شش ماه.

ادعای حضور امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در فتح ایران

طبری در حوادث سال ۳۰ق روایتی نقل کرده که براساس آن، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در سپاه سعید بن عاص در فتح ایران شرکت داشته‌اند. این گزارش توسط برخی محققان به‌دلیل وجود راویان مجهول، جاعل، کذاب و ضعیف، فاقد اعتبار دانسته شده است. همچنین اشاره شده که طبری همین روایت را با همین سند، اما بدون نام بردن از حسنین، نیز نقل کرده است.

ماجرای عبدالله بن سبأ

براساس یافته‌های سید مرتضی عسکری، متکلم شیعه، تاریخ طبری اولین منبعی است که حضور عبدالله بن سبا را در ماجرای قتل عثمان مطرح کرده است. منبع اصلی طبری در این نقل، سیف بن عمر تمیمی است که تکیه بر نقل‌های او یکی از نقاط ضعف کتاب طبری دانسته شده است.

شهادت امام علی، بیعت با امام حسن و صلح با معاویه

طبری در وقایع سال ۴۰ق، پس از نقل چگونگی شهادت امام علی(ع) در کوفه، به زندگی، همسران و فرزندان ایشان پرداخته است. او همچنین ماجرای بیعت مردم کوفه با امام حسن مجتبی(ع) و سپس صلح ایشان با معاویه را در رویدادهای سال‌های ۴۰ و ۴۱ق نقل کرده است. بنا به نقل طبری، حسن(ع) و حسین(ع) در سال ۴۱ق کوفه را ترک کرده و در مدینه ساکن شدند.

گزارش واقعه عاشورا در تاریخ طبری

واقعه عاشورا در تاریخ طبری در ذیل حوادث سال ۶۱ق آمده است. مهم‌ترین بخش از روایت طبری، نقل‌های او از کتاب «مقتل الحسین» ابی‌مخنف است که بخش‌هایی از آن تنها بر اساس نقل‌های طبری در دسترس است. گزارش طبری از واقعه کربلا به صورت مجزا با عنوان «مقتل ابی‌مخنف» منتشر شده است. محمدهادی یوسفی غروی، تاریخ‌پژوه شیعه، نیز گزارش‌های ابی‌مخنف از واقعه کربلا را از متن تاریخ طبری استخراج و منتشر کرده است. بخشی از گزارش طبری از واقعه عاشورا و قیام مختار، براساس ترجمه ابوعلی بَلْعَمی، مورخ و ادیب ایرانی، در کتاب «قیام سیدالشهداء حسین بن علی(ع) و خونخواهی مختار» منتشر شده است.

گزارش زندگی سایر امامان

• امام موسی کاظم(ع): طبری در حوادث سال ۱۸۳ق فقط نوشته است که موسی بن جعفر(ع) در بغداد از دنیا رفت و به علت مرگ یا زندانی بودن او اشاره نکرده است.
• امام رضا(ع): طبری به احضار ایشان توسط مأمون در سال ۲۰۰ق و انتصاب به ولایت‌عهدی در سال ۲۰۱ق اشاره کرده است. در وقایع سال ۲۰۳ق، علت از دنیا رفتن امام رضا(ع) را «زیاد خوردن انگور» نوشته است. این در حالی است که برخی مورخان اهل سنت تصریح کرده‌اند که ایشان مسموم و شهید شده‌اند.
• امام هادی(ع): طبری در وقایع سال ۲۵۴ق نوشته است که ایشان در چهار روز باقی‌مانده از جمادی الآخر در خانه خود درگذشت و همان‌جا دفن شد.

• امام حسن عسکری(ع) و امام مهدی(عج): مطلبی دربارهٔ این دو امام در تاریخ طبری نیامده است.

طبری و قیام‌های شیعیان

طبری در کتاب خود گزارش‌های متعددی از قیام‌ها و شورش‌ها علیه حکومت‌های اسلامی آورده است؛ از جمله نهضت‌هایی علیه امویان مانند واقعه عاشورا، جنبش خونخواهی امام حسین(ع) و قیام مختار، و نیز حرکت‌هایی علیه عباسیان همچون قیام محمد بن ابراهیم طباطبا، ابراهیم بن موسی و صاحب زنج و دیگر قیام‌ها. بااین‌حال او با نهضت‌ها و جنبش‌ها علیه حکومت مخالف بود و آنها را باعث تزلزل ارکان حکومت می‌دانست. طبق دیدگاه نویسنده مقاله «طبری و تاریخ نهضت‌های اسلامی»، او حکومت عباسیان را مشروع می‌دانست، صادق آئینه‌وند، تاریخ‌پژوه ایرانی، نیز معتقد است طبری براساس مشرب فقهی‌ـسیاسی‌اش همواره جانب حکومت را می‌گرفته است.

نقد روش‌شناسی «تاریخ طبری» از دیدگاه عالمان قرن چهاردهم

سید مرتضی عسکری متکلم و پژوهشگر تاریخ اسلام، معتقد است طبری ده نوع پنهان‌کاری در کتاب خود به کار برده و در ترویج مجعولات، پیشگام بوده است. او به‌طور خاص، اتکای بیش از حد طبری به نقل‌قول‌های سیف بن عمر را که به گفته عسکری، افسانه‌های جعلی ساخته، مورد نکوهش قرار داده است.

سید جعفر مرتضی عاملی، تاریخ‌پژوه، کتاب طبری را سرشار از روایات خرافی و یهودی‌الاصل معرفی می‌کند. وی به‌عنوان نمونه، به نقل طبری از کعب الاحبار دربارهٔ ذبح فرزند حضرت ابراهیم، احادیث مربوط به جسمیت خداوند و همچنین احادیث جبر اشاره می‌کند.

عبدالحسین امینی در کتاب الغدیر، طبری را به‌دلیل آنچه «جنایت در نقل تاریخ» می‌نامد، مورد ملامت قرار داده است. امینی اشاره می‌کند که طبری ۷۰۱ روایت تاریخی را تنها از یک طریق، یعنی «سری از شعیب از سیف بن عمر» نقل کرده است. به گفته امینی، «سری» فردی دروغگو و جاعل حدیث، «شعیب» فردی ناشناس و «سیف بن عمر» فردی متروک، ساقط و متهم به زندقه بوده است.