مثله‌کردن

مُثله‌کردن، به‌معنای بریدن یا جداکردن اعضای بدن انسان یا حیوان، اصطلاحی فقهی و از گناهان بزرگ در اسلام است که در احادیث از آن نهی شده است. این حکم در ابواب مختلف فقه مطرح گردیده و حتی در جنگ نیز نسبت به دشمن ممنوع شمرده شده است. علاوه بر روایات، لزوم رعایت حفظ احترام بدن انسان، حتی بعد از مرگ، را از دلایل این حکم فقهی دانسته‌اند؛ ازاین‌رو گفته شده، تشریح بدن نیز حکم مثله‌کردن را دارد و جز در موارد ضروری، جایز نیست.

تعریف و جایگاه

مثله‌کردن اصطلاحی فقهی است و به معنای قطع‌کردن عضو یا اعضاء بدن انسان یا حیوان است.^[۱] در فقه اسلامی مثله‌کردن به اتفاق نظر فقیهان حرام دانسته شده و از گناهان کبیره به‌شمار رفته است.^[۲] فقیهان این حکم را در جنگ و حتی در مورد دشمنان اسلام نیز لازم‌الاجرا می‌دانند.^[۳]

از مثله‌کردن در ابواب مختلف فقه از جمله جهاد، قصاص، دیات سخن گفته شده است.^[۴] به گفته حقوقدانان، مثله‌کردن در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران^[۵] و قانون حقوق بشر اسلامی ماده سوم نیز جرم انگاری شده است.^[۶] در جنگ اُحُد، حضرت حمزه عموی پیامبر اسلام توسط مشرکین مثله شد.^[۷]

دلایل منع شرعی مثله کردن

در احادیثی که از پیامبر اسلام (ص) و امامان(ع) نقل شده، مثله‌کردن کاملا ممنوع اعلام شده و این ممنوعیت شامل حیوانات نیز شده است.^[۸] برخی نیز مدعی شده‌اند علاوه بر روایات، دلایل دیگری نظیر حفظ حرمت بدن انسان، حتی پس از مرگ و حرمت هتک کردن انسان نیز از دلایل ممنوعیت مثله‌کردن به شمار می‌رود.^[۹]

رابطه میان مثله کردن و تشریح بدن

در آثار فقهی رابطه‌ی میان مثله‌کردن و تشریح بدن میّت نیز بررسی شده است.^[۱۰] چنین نقل شده است که به طور کلی، اصل حکم در فقه اسلامی حرمت تشریح است، زیرا این کار به نوعی مثله‌کردن بدن انسان محسوب می‌شود، چه فرد زنده باشد و چه مرده.^[۱۱] با این حال، فقها برای موارد ضروری، استثنائاتی قائل شده‌اند.

مهم‌ترین استثنائات و فتاوای مطرح شده توسط عالمان عبارتند از:

ضرورت حفظ جان مسلمان: اگر تشریح تنها راه برای نجات جان یک مسلمان باشد، بر اساس قاعده اضطرار و اهمیت حفظ جان، تشریح جایز شمرده می‌شود.^[۱۲]

تعلم و کارآموزی پزشکی: اگر یادگیری علم پزشکی و کسب مهارت‌های لازم برای درمان بیماران متوقف بر تشریح باشد، این کار در حد ضرورت جایز است، زیرا این امر مقدمه واجب کفایی (حفظ جان دیگران) تلقی می‌شود.^[۱۳]

کشف جرم: در مواردی که برای اثبات یک جرم مهم و جلوگیری از تضییع حق، نیاز به تشخیص علت مرگ از طریق تشریح باشد، این کار با رعایت موازین شرعی جایز دانسته شده است.^[۱۴]

پانویس

↑ ابن‌ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابن‌ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸.
↑ «کتاب امر به معروف و نهی از منکر، احکام دفاع، مثله کردن جنازه‏ های دشمن»، پرتال امام خمینی(ره)؛ شهید ثانی، مسالک‌الافهام، بی‌تا، ج۳، ص۲۶.
↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابن ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب۱۱.
↑ جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۲۹۹.
↑ «متن کامل اعلامیه حقوق بشر اسلامی»، شبکه اجتهاد.
↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۸۶.
↑ کلینی، كافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۱-۵۱؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۸۹-۱۹۱؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب۱۱؛ همان، باب ۳۴؛ طبری، تاريخ، ۱۸۷۹م، ج۶، ص۳۴۶۱؛ ابن الأثير، الكامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۹۱.
↑ محمدی، «مثله‌کردن اسراء توسط جریانهای تکفیری؛ بدعت یا سنت، از دیدگاه فریقین»، ص۹-۱۱.
↑ خمینی، استفتائات، ج۱۰، ص۳۸۶، سؤال ۱۲۰۱۳؛ خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲ ص۶۶۵، مساله ۱.
↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۲۹، ص۳۲۸-۳۲۹؛ حسین مؤید، مسائل من الفقه الاستدلالی، ۱۴۱۷ق، الحلقة الثانیه، ج۱، ص۱۵ـ۱۷.
↑ خمینی، استفتائات، ج۱۰، ص۳۸۶، سؤال ۱۲۰۱۳؛ خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲ ص۶۶۵، مساله ۱؛ خرازی، «انواع تشریح و احکام آن»، ج۱، ص۳۴۴، ۱۳۶۸ش؛ محمدی گیلانی، «کالبد شکافی»، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۴.
↑ «احکام و سوالات شرعی / موضوعات و احکام پزشکی/ تشریح و پیوند»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه؛ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.
↑ «احکام و سوالات شرعی/ موضوعات و احکام پزشکی/ تشریح و پیوند»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه؛ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.

منابع

ابن إدريس حلی، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ۱۴۱۰ق.
ابن الأثير، ابوالحسن على بن محمد بن محمد بن عبدالكريم، الكامل في التاريخ، بیروت، دار صادر، دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
ابن منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب‏، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق‏.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش،۱۳۸۸ش.
حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشيعة، محقق:مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث،۱۴۱۶ق.
حسین مؤید، مسائل من الفقه الاستدلالی،قم، بی‌نا، ۱۴۱۷ق.
خرازی، محسن، «انواع تشریح و احکام آن»، ج۱، ص۳۴۴، در مجموعه مقالات سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی: برگزار شده در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اسفندماه ۱۳۶۸، گردآوری و تنظیم حسین فتاحی معصوم، مشهد ۱۳۷۱ ش.
خمينى، روح‌الله، استفتائات امام خمينى( س)، محقق: موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)- دفتر قم، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، ۱۳۹۲ش.
روحانی، محمدصادق، المسائل المستحدثه، قم، بی‌نا، ۱۴۱۴ق.
شهيد ثانی، زین الدین بن علی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، بی‌جا، مؤسسة المعارف الاسلامية، بی‌تا.
شیخ صدوق، محمد بن على‌، من لا يحضره الفقيه‌، مصحح: علی اکبر غفارى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‌، ۱۴۱۳ق‌.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۷۸ق.
طبری، أبى جعفر محمد بن جرير، تاريخ الامم والملوك، ليدن، بریل، ۱۸۷۹م.
كلينی، محمدبن یعقوب، الكافی، مصحح: علی اکبر غفاری، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
محمد محمدی گیلانی، «کالبد شکافی»، ج۱، ص۲۷۴، (تقریرات امام خمینی)، فقه اهل بیت، سال ۱، ش ۳ ((پاییز ۱۳۷۴)).
محمدی، «مثله کردن اسراء توسط جریانهای تکفیری؛ بدعت یا سنت، از دیدگاه فریقین»، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، شماره۱، بهار ۱۳۹۹ش.
معین، فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر. ۱۳۸۸ش.
نجفی جواهری، شيخ محمد حسن، جواهر الكلام، محقق عباس قوچانی، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۳۶۲ش.
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدنس جونز، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.
«احکام و سوالات شرعی/ موضوعات و احکام پزشکی/ تشریح و پیوند»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بازدید از سایت: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
«کتاب امر به معروف و نهی از منکر، احکام دفاع، مثله کردن جنازه‏ های دشمن»، پرتال امام خمینی(ره). تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
«متن کامل اعلامیه حقوق بشر اسلامی»، شبکه اجتهاد. تاریخ درج

[1] ابن‌ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸.

[2] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابن‌ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸.

[3] «کتاب امر به معروف و نهی از منکر، احکام دفاع، مثله کردن جنازه‏ های دشمن»، پرتال امام خمینی(ره)؛ شهید ثانی، مسالک‌الافهام، بی‌تا، ج۳، ص۲۶.

[4] شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابن ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷ - ۷۸؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب۱۱.

[5] جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۲۹۹.

[6] «متن کامل اعلامیه حقوق بشر اسلامی»، شبکه اجتهاد.

[7] واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۸۶.

[8] کلینی، كافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۱-۵۱؛ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۸۹-۱۹۱؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب۱۱؛ همان، باب ۳۴؛ طبری، تاريخ، ۱۸۷۹م، ج۶، ص۳۴۶۱؛ ابن الأثير، الكامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۹۱.

[9] محمدی، «مثله‌کردن اسراء توسط جریانهای تکفیری؛ بدعت یا سنت، از دیدگاه فریقین»، ص۹-۱۱.

[10] خمینی، استفتائات، ج۱۰، ص۳۸۶، سؤال ۱۲۰۱۳؛ خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲ ص۶۶۵، مساله ۱.

[11] حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۶ق، ج۲۹، ص۳۲۸-۳۲۹؛ حسین مؤید، مسائل من الفقه الاستدلالی، ۱۴۱۷ق، الحلقة الثانیه، ج۱، ص۱۵ـ۱۷.

[12] خمینی، استفتائات، ج۱۰، ص۳۸۶، سؤال ۱۲۰۱۳؛ خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲ ص۶۶۵، مساله ۱؛ خرازی، «انواع تشریح و احکام آن»، ج۱، ص۳۴۴، ۱۳۶۸ش؛ محمدی گیلانی، «کالبد شکافی»، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۴.

[13] «احکام و سوالات شرعی / موضوعات و احکام پزشکی/ تشریح و پیوند»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه؛ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.

[14] «احکام و سوالات شرعی/ موضوعات و احکام پزشکی/ تشریح و پیوند»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه؛ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]