مثلهکردن
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
مُثلهکردن بهمعنای بریدن یا جداکردن اعضای بدن انسان، و از گناهان بزرگ است. این حکم در ابواب مختلف فقه اسلامی مطرح گردیده و مثله دشمنان در جنگ نیز ممنوع شمرده شده است. فقیهان حفظ احترام بدن انسان، حتی پس از مرگ را از دلایل این حکم میدانند. با این حال در برخی موارد مانند کالبدشکافی و پیوند اعضا، قطع عضو جایز شمرده شده است.
با وجود نهی پیامبر(ص) از مثلهکردن، این عمل در دورههای بعد در برخی درگیریها رخ داد. منابع تاریخی از وقوع مثلهکردن در دوره معاویه و همچنین در واقعه کربلا در زمان یزید بن معاویه گزارش دادهاند. بعدها گروههای تکفیری مانند داعش نیز این عمل را ادامه دادند.
حرمت مثلهکردن در فقه اسلامی
مثلهکردن اصطلاحی فقهی بهمعنای قطعکردن عضو یا اعضای بدن انسان یا حیوان، در حال حیات یا پس از مرگ است.[۱] فقیهان آن را حرام و از گناهان کبیره دانستهاند[۲] و این حکم را حتی در جنگ و درباره دشمنانی که مسلمانی را مثله کردهاند نیز لازمالاجرا میدانند.[۳] از مشهورترین نمونههای تاریخی، مثلهشدن حمزة بن عبدالمطلب، عموی پیامبر(ص)، در جنگ اُحُد توسط هند همسر ابوسفیان است.[۴]
برخی مفسران، آیات قرآن درباره نهی از اسراف در قتل[۵] و تجاوز در جنگ[۶] را شامل ممنوعیت مثلهکردن نیز دانستهاند. در روایات اسلامی نیز مثلهکردن انسان و حیوان منع شده است.[۷] افزون بر روایات، حفظ حرمت بدن انسان، حتی پس از مرگ نیز از دلایل حرمت این عمل به شمار میآید.[۸]
بحث مثلهکردن در ابواب مختلف فقه از جمله جهاد،[۹] قصاص[۱۰] و فقه پزشکی درباره پیوند اعضا[۱۱] مطرح شده است. مثلهکردن در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران[۱۲] و قانون حقوق بشر اسلامی نیز جرم شناخته میشود.[۱۳]
نمونههای از نقض حکم مثله
با وجود نهی پیامبر(ص) از مثله، نمونههایی از نقض آن در تاریخ اسلام گزارش شده است،[۱۴] از جمله:
- در ماجرای قتل مالک بن نویره: خالد بن ولید پس از قتل مالک سر او و یارانش را به اتهام ارتداد قطع کرد؛ این کار او با اعتراض مسلمانان همراه شد. از این مورد بهعنوان این نخستین نقض حکم مثله در تاریخ اسلام یاد شده است.[۱۵]
- در دوره معاویة بن ابیسفیان: گزارشهایی از مثلهکردن وجود دارد، هرچند اعتراضی به آن گزارش نشده است.[۱۶]از جمله کارگزار معاویه سر عمرو بن حمق خزاعی (از یاران امام علی(ع)) را از بدن جدا کرد و آن را به شام فرستاد. این نخستین بار بود که سر یک مسلمان به شهری دیگر منتقل میشد.[۱۷]
- در دوره یزید بن معاویه: در واقعه کربلا سرِ شماری از شهدای کربلا، از جمله امام حسین(ع) جدا و به شام ارسال شد.[۱۸]
- در قرن ۱۴ و۱۵ شمسی توسط گروههای تکفیری: گزارشهایی از مثلهکردن اجساد کشتهشدگان توسط داعش ثبت شده است.[۱۹]
- در حوادث دی ۱۴۰۴ ایران: در برخی گزارشها به مواردی از مثلهکردن نیروهای حکومتی توسط افراد یا گروههای آشوبگر اشاره شده است.[۲۰]
موارد جواز مثلهکردن
در برخی آثار فقهی مواردی از مثله جایز شمرده شده است:
- قطع اعضای مُحارِب؛ بر اساس آیه ۳۳ سوره مائده در مجازات محارب یک دست و یک پا در خلاف جهت یکدیگر قطع میشود.[۲۱]
- قصاص عضو؛ در مواردی که فردی عضوی از بدن دیگری را عمداً قطع کرده باشد، بر اساس آیه ۴۵ سوره مائده، امکان اجرای قصاص همان عضو وجود دارد. اما در قتل عمد، قصاص فقط به قتل محدود میشود و مثلهکردن انجام نمیگیرد.[۲۲]
- کالبدشکافی برای آموزش پزشکی: در صورتی که آموزش پزشکی و حفظ جان بیماران متوقف بر تشریح بدن باشد، برخی فقها آن را بهعنوان ضرورت و واجب کفایی جایز دانستهاند.[۲۳]
- کالبدشکافی برای کشف جرم: برای تشخیص علت مرگ یا کشف جرمهای مهم و جلوگیری از تضییع حقوق افراد، کالبدشکافی با رعایت ضوابط شرعی مجاز شمرده شده است.[۲۴]
- ضرورت حفظ جان مسلمان: قطع عضو میت مسلمان و پیوند آن به بدن مسلمان دیگر، بر اساس قاعده اضطرار و اهمیت حفظ جان مسلمان، جایز است.[۲۵]
بااینحال، به گفته برخی فقیهان، این موارد در صورتی مجاز است که قصد اهانت یا هتک حرمت وجود نداشته باشد؛ زیرا مثلهکردن ذاتاً بهعنوان یک عمل هتکآمیز، ممنوع شناخته میشود.[۲۶]
پانویس
- ↑ ابنادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷-۷۸.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابنادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۷۷-۷۸.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، بیتا، ج۳، ص۲۶.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۸۶.
- ↑ مکارم، تفسیر نمونه، ۱۳۷۳ش، ج۱۲، ص۱۰۹.
- ↑ ابوالفتوح رازى، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۷۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۹، ص۱۲۶-۱۲۸.
- ↑ محمدی، «مثلهکردن اسرا توسط جریانهای تکفیری؛ بدعت یا سنت، از دیدگاه فریقین»، ص۹-۱۱.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۹؛ ابن ادریس حلی، کتاب السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱.
- ↑ مرعشی نجفی، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، ۱۴۱۵ق، ج، ص۳۵۲.
- ↑ قائنی، المبسوط فی الفقه المسائل المعاصرة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۲۹۹.
- ↑ «متن کامل اعلامیه حقوق بشر اسلامی»، شبکه اجتهاد.
- ↑ شمسالدين، أنصار الحسين، بیتا، ج۱، ص۲۲۵.
- ↑ شمسالدين، أنصار الحسين، بیتا، ج۱، ص۲۲۵-۲۲۶.
- ↑ شمسالدين، أنصار الحسين، بیتا، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ اصفهانی، الاغانی، ۱۳۸۹ق، ج۱۷، ص۱۴۴؛ ابنعبد البر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸.
- ↑ شمسالدين، أنصار الحسين، بیتا، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ «جنایات داعش»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «چرا وقایع دی شبیه کودتا بود؟»]، مشرقنیوز،
- ↑ قائنی، المبسوط فی الفقه المسائل المعاصرة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۵۹.
- ↑ قائنی، المبسوط فی الفقه المسائل المعاصرة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.
- ↑ روحانی، المسائل المستحدثه، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۱۶.
- ↑ خرازی، «انواع تشریح و احکام آن»، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۳۴۴؛ محمدی گیلانی، «کالبد شکافی»، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۷۴.
- ↑ قائنی، المبسوط فی الفقه المسائل المعاصرة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۶۴.
منابع
- ابوالفتوح رازى، حسين بن على، روض الجنان و روح الجنان فى تفسير القرآن، تحقيق: محمدجعفر ياحقى و محمدمهدى ناصح، مشهد، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، ۱۴۰۸ق.
- ابنادريس حلی، السرائر الحاوی لتحرير الفتاوی، قم، مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ۱۴۱۰ق.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، درالکتب العلمیه، بیروت ۱۹۹۵م.
- اصفهانی، أبوالفرج، الاغانی، تحقيق : محمد علي البجاوي بإشراف محمد أبو الفضل إبراهيم، قاهره، طبعة الهيئة المصرية العامة للتأليف والنشر، ١٣٨٩ق.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۸ش.
- «جنایات داعش»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- حرّ عاملی، محمد بن الحسن، تفصیل وسائل الشيعة فی تحصیل مسائل الشیعة، قم، مؤسسة آلالبيت(ع)، ۱۴۱۶ق.
- خرازی، محسن، «انواع تشریح و احکام آن»، ج۱، ص۳۴۴، در مجموعه مقالات سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی: برگزار شده در دانشگاه علوم پزشکی مشهد، اسفندماه ۱۳۶۸، گردآوری و تنظیم حسین فتاحی معصوم، مشهد ۱۳۷۱ش.
- «چرا وقایع دی شبیه کودتا بود؟»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- روحانی، محمدصادق، المسائل المستحدثه، قم، بینا، ۱۴۱۴ق.
- شمس الدين، محمدمهدی، أنصار الحسين، بیجا، الدار الإسلاميّة، بیتا.
- شهيد ثانی، زین الدین بن علی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، بیجا، مؤسسة المعارف الاسلامية، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۷۸ق.
- قائنی، محمد، المبسوط فی الفقه المسائل المعاصرة، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۴۲۴ق.
- مرعشی نجفی، سید شهابالدین، القصاص علی ضوء القرآن و السنة، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۱۵ق.
- «متن کامل اعلامیه حقوق بشر اسلامی»، شبکه اجتهاد. تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- محمدی گیلانی، محمد، «کالبد شکافی»، در مجله فقه اهل بیت، سال ۱، شماره ۳، پاییز ۱۳۷۴.
- محمدی، «مثله کردن اسراء توسط جریانهای تکفیری؛ بدعت یا سنت، از دیدگاه فریقین»، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، شماره۱، بهار ۱۳۹۹ش.
- کشّی، محمد بن عمر، اختیار معرفةالرجال المعروف به رجالالکشّی، تحقیق حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
- كلينی، محمد بن یعقوب، الكافی، مصحح: علی اکبر غفاری، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- نجفی جواهری، شيخ محمد حسن، جواهر الكلام، محقق عباس قوچانی، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۳۶۲ش.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدنس جونز، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۰۹ق.