قزوین
(تغییرمسیر از قزوین)
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی و از مراکز مهم سیاسی، مذهبی و علمی ایران در دوره اسلامی |
| کشور | ایران |
| استان | قزوین |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | سنی تا پیش از صفویه؛ تشیع از دوره صفوی گسترش یافت. |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | قزوین؛ «کش وین» در گزارش مستوفی |
| قدمت | پیش از اسلام |
| پیشینه اسلام | پذیرش اسلام در دوره اسلامی و استقرار سپاهیان و قبایل عرب برای مقابله با دیلمیان |
| پیشینه تشیع | حضور اقلیت شیعه از دورههای نخست اسلامی؛ شواهد تشیع از قرن ششم هجری؛ گسترش تشیع در دوره صفوی |
| وقایع مهم | مخالفت مردم با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی؛ انتقال پایتخت صفویان به قزوین در دوره شاه طهماسب اول |
| مکانهای تاریخی | قلعه الموت، مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| اماکن | |
| زیارتگاه | امامزاده حسین (شازده حسین)، امامزاده علیاصغر زرآباد، بقعه پیغمبریه (چهار انبیا)، امامزاده اسماعیل(ع) |
| قبرستانها | قبرستان قتلگاه گازرخان؛ آرامگاهها و مقبرههای سلطان ویس، احمدیه، شهید ثالث، حمدالله مستوفی و رئیسالمجاهدین |
| حوزه علمیه | مدرسه صاحب بن عباد، مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی، مدرسه ابومحمد بن احمد نجار، مدرسه التفاتیه، مدرسه ملاوردیخانی، مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام، مدرسه صالحیه |
| مساجد | مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| مشاهیر | |
| مذهبی | حوزهها و مدارس علمیه، بقاع و زیارتگاهها |
| سیاسی | مرز نظامی خلافت اموی و عباسی در برابر دیلمیان؛ پایتخت صفویان در دوره شاه طهماسب اول |
قزوین شهری در مرکز ایران است[۱] که از شمال به گیلان و مازندران، از غرب به زنجان و همدان، از جنوب به اراک و از شرق به تهران محدود بوده[۲] و در ۱۵۳ کیلومتری پایتخت قرار دارد.[۳] درباره وجه تسمیه آن، مستوفی، از مورخانِ دوره ایلخانی، نام «قزوین» را برگرفته از تعبیر «کشوین؛ لشکر را منظم کن» در جریان نبرد ساسانیان و دیلمیان دانسته است.[۴]
بنابر گزارش منابع، موقعیت قزوین در مسیر مقابله با دیلمیان موجب شد این شهر در دوره اسلامی به پایگاه نظامی و محل استقرار سپاهیان و قبایل عرب تبدیل شود و مورد توجه خلافت اموی و عباسی قرار گیرد.[۵] جعفریان، از پژوهشگران در حوزه تاریخ اسلام و تشیع، نیز ساخت استحکامات، بخشودگی مالیاتی و نقل روایات در فضیلت قزوین را نشانه اهمیت این شهر برای خلافت دانسته است.[۶]
از نظر مذهبی، قزوین در سدههای نخستین اسلامی در منابع عمدتاً شهری سنینشین معرفی شده[۷] و در کنار آن، از حضور اقلیتی شیعه نیز گزارشهایی وجود دارد.[۸] همچنین مخالفت شماری از مردم شهر با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی و شواهد حضور شیعیان در قزوین و مناطق پیرامون آن در منابع قرن ششم گزارش شده است.[۹]
قزوین در دوره صفویه، پس از انتقال پایتخت از تبریز به این شهر در زمان شاه طهماسب، در منابع بهعنوان شهری با اهمیت سیاسی، تجاری و فرهنگی فزاینده توصیف شده است.[۱۰] مهاجرت شماری از هنرمندان به قزوین نیز به شکلگیری مکتب خوشنویسی قزوین در ادامه مکتب تبریز نسبت داده شده[۱۱] و از مالک دیلمی، میرعماد حسنی و عبدالرشید دیلمی بهعنوان هنرمندان مرتبط با این شهر یاد شده است.[۱۲] در این دوره، گزارشهایی از افزایش جمعیت و ساخت بناها و مساجد وجود دارد؛ بااینحال، پس از انتقال پایتخت به اصفهان، از کاهش رونق قزوین سخن گفته شده است.[۱۳] قلعه الموت[۱۴] نیز بنابر گزارش منابع، از مراکز مهم اسماعیلیان[۱۵] به رهبری حسن صباح بوده[۱۶] و درباره تداوم آبادانی آن تا دوره صفویه و کاهش اهمیتش پس از انتقال پایتخت، گزارشهایی وجود دارد.[۱۷]
مساجد
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| نخستین مسجد در قزوین | دوره اموی | محمد بن حجاج بن یوسف ثقفی | بنابر گزارشها، محمد بن حجاج بن یوسف پس از اعزام به قزوین برای مبارزه با دیلمیان، مسجدی در این شهر بنا کرد.[۱۸] مستوفی آن را «مسجد توت بابکنان»[۱۹] و یاقوت حموی «مسجد الثور» نامیدهاند[۲۰] و نخستین نماز جمعه قزوین در آن برگزار شده است.[۲۱] گفته شده شیعیان قزوین نیز به سبب احتمال وقوع سبّ علی(ع) در دوره بنیامیه، از رفتوآمد به آن خودداری میکردند.[۲۲] |
| مسجد جامع قزوین | ۱۹۲ق؛ دوره هارونالرشید | — | از قدیمیترین مساجد قزوین[۲۳] و از آثار ممتاز معماری اسلامی دانسته شده است.[۲۴] قدیمیترین بخش آن «طاق هارونی» است که در سال ۱۹۲ق ساخته شده و مقصوره، گنبد سلجوقی و کتیبههای گچبری به خط کوفی از ویژگیهای آن است؛ در یکی از این کتیبهها، سوره بقره بهطور کامل اجرا شده است.[۲۵] |
| دیگر مساجد | — | — | مسجد النبی، مسجد سوخته چنار، محمدیه، مسجد سبز، خواجه شهدا، پنجه علی.[۲۶] |
آرامگاهها و بقاع
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| آرامگاه شازده حسین | سدههای نخستین اسلامی | — | آرامگاه امامزاده شاهزاده حسین مشهور به «شازده حسین»[۲۷] واقع در محله دباغان است.[۲۸] درباره نسب وی اختلاف است؛ مستوفی او را فرزند امام رضا(ع)،[۲۹] کیا گیلانی از احفاد جعفر طیار[۳۰] و برخی منابع قاجاری او را فرزند امام موسی کاظم(ع) دانستهاند.[۳۱] |
| امامزاده علی اصغر | — | — | آرامگاه امامزاده علیاصغر در روستای زرآباد، در حدود ۸۱ کیلومتری قزوین، به یکی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) منسوب است؛ درباره صحت این انتساب اختلاف وجود دارد.[۳۲] در کنار این بقعه، درخت چناری مشهور به «چنار خونبار» قرار دارد که بنابر باور محلی، در روز عاشورا از آن خون جاری میشود.[۳۳] |
| بقعه پیغمبریه (چهار انبیا) و امامزاده اسماعیل(ع) | — | — | بقعه پیغمبریه یا چهار انبیا در جانب شرقی خیابان پیغمبریه و جنب مدرسه پیغمبریه، در غرب بنای چهلستون قزوین واقع شده است.[۳۴] بنابر شهرت، چهار تن از پیامبران یهود به نامهای سلام، سلوم، سهولی و القیا در این بقعه مدفوناند.[۳۵] امامزاده اسماعیل(ع)، از نوادگان امام صادق(ع) نیز در این بقعه مدفون است.[۳۶] |
| مقبره سلطان ویس | دوره سلجوقی | — | آرامگاه منسوب به اویس قرنی در ارتفاعات شمالی قزوین و روستای الولک که از بناهای تاریخی این منطقه است. |
| مقبره احمدیه | — | — | از آرامگاههای تاریخی قزوین که به سبب شخصیت مدفون در آن و قدمت بنا مورد توجه قرار گرفته است. |
| مقبره شهید ثالث | دوره قاجار | — | آرامگاه حاج ملا تقی برغانی، عالم شیعی مشهور به شهید ثالث، که پس از شهادت در مقبره خاندان بهشتی دفن شد و مقبره به نام او شهرت یافت. |
| آرامگاه حمدالله مستوفی | قرن هشتم هجری | — | آرامگاه حمدالله مستوفی، مورخ و جغرافیدان عصر ایلخانی، با بنایی آجری و گنبد مخروطی. |
| مقبره رئیسالمجاهدین | دوره قاجار | — | آرامگاه میرزا حسن شیخالاسلام، از رهبران مشروطهخواه، در مسیر قزوین–آبیک. |
| بقعه پیر تاکستان | دوره سلجوقی | — | بقعهای تاریخی در تاکستان با گنبد و آجرکاری به شیوه دوره سلجوقی.[۳۷] |
مدارس علمیه
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| مدرسه علمیه صاحب بن عباد | قرن چهارم هجری | صاحب بن عباد | بهعنوان یکی از کهنترین مدارس دینی ایران یاد شده است.[۳۸] |
| مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی | ۵۰۰–۵۵۶ق | خواجه ابواسماعیل حمدانی | از مدارس فعال در فاصله سالهای ۵۰۰ تا ۵۵۶ق.[۳۹] |
| مدرسه ابومحمد بن احمد نجار | — | ابومحمد بن احمد نجار | از مدارس فعال و منسوب به ابومحمد بن احمد نجار، از فقها و اصولیون قزوین.[۴۰] |
| مدرسه علمیه التفاتیه قزوین | قرن هفتم هجری | خواجه التفات | مدرسهای که در قرن هفتم هجری به دست خواجه التفات، از امرای حکومت ایلخانی، ساخته شد و به نام او شهرت یافت.[۴۱] |
| مدرسه ملاوردیخانی | دوره شاه عباس دوم صفوی | مولاوردیخان | مسجد در دوره شاه عباس دوم صفوی، همزمان با پلی بر رودخانه بازار ساخته شد.[۴۲] مدرسه نیز بهدست مولاوردیخان در ۱۱۷۷ق تأسیس و پس از تخریب، در ۱۲۵۰ق توسط مولاوردیخان دوم بازسازی شد.[۴۳] |
| مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام | ۱۳۲۱ق | میرزا مسعود شیخالاسلام قزوینی | این مدرسه در سال ۱۳۲۱ق بازسازی شد[۴۴] و پس از آن به نام مسعودیه یا شیخالاسلام شهرت یافت.[۴۵] |
| مدرسه صالحیه | ۱۲۴۸ق | محمدصالح برغانی | از مراکز مهم علمی قزوین که آن را بزرگترین مرکز فلسفی ایران در قرن سیزدهم هجری دانستهاند.[۴۶] این مدرسه به دست محمدصالح برغانی در سال ۱۲۴۸ق تأسیس شد.[۴۷] |
مشاهیر
| نام | دوره / زمینه | توضیحات |
|---|---|---|
| خاندانها و راویان | ||
| خاندان حمدانی | سدههای نخست اسلامی | از خاندانهای شیعه در قزوین، بنیانگذار آن حمدان بن محمد قزوینی بود و از حمدانیهای عراق و شام متمایز است.[۴۸] |
| احمد بن حمدان قزوینی | غیبت صغری | از راویان شیعه قزوین در دوره غیبت صغری و از چهرههای خاندان حمدانی.[۴۹] |
| داود بن سلیمان قزوینی | دوره امام رضا(ع) | راوی احادیث امام رضا(ع) و صاحب کتابی از روایات ایشان که با صحیفة الرضا(ع) مرتبط دانسته شده است.[۵۰] |
| عالمان و اندیشمندان | ||
| خلیل بن غازی قزوینی | قرن یازدهم هجری[۵۱] | عالم شیعه و متمایل به اخباریان؛[۵۲] از شاگردان میرداماد و شیخ بهایی[۵۳] و صاحب دو شرح بر کافی با نامهای الشافی و صافی. |
| عبدالجلیل قزوینی | قرن ششم هجری | فقیه و متکلم شیعه و نویسنده النقض.[۵۴] |
| سید ابوالحسن رفیعی قزوینی | قرن چهاردهم هجری[۵۵] | از عالمان شیعه و متخصص در فلسفه و عرفان[۵۶] و از شاگردان شیخ عبدالکریم حائری و میرزا هاشم اشکوری[۵۷] |
| سید موسی زرآبادی | ۱۲۹۴–۱۳۵۳ق | عالم شیعه و از ارکان مکتب تفکیک؛[۵۸] استاد مجتبی قزوینی[۵۹] و از شاگردان شیخ فضلالله نوری.[۶۰] |
| سید ابراهیم موسوی قزوینی | قرن سیزدهم هجری | فقیه و اصولی شیعه و از شاگردان سید علی طباطبایی و شریف العلماء؛ مخالف شیخیه در جریان حوادث کربلا.[۶۱] |
| مجتبی قزوینی | ۱۳۱۸ق به بعد | از پایهگذاران مکتب تفکیک[۶۲] و شاگرد سید موسی زرآبادی، سید محمدکاظم یزدی، محمدتقی شیرازی و میرزای نائینی.[۶۳] |
| هاشم قزوینی | ۱۲۷۰ش به بعد | فقیه و استاد حوزه علمیه مشهد، از استادان سید علی خامنهای و حسین وحید خراسانی و از شاگردان میرزا مهدی اصفهانی. |
| سید محمد ضیاءآبادی | ۱۳۰۷ش به بعد | استاد اخلاق و سخنران دینی و از شاگردان آیتالله بروجردی و امام خمینی. |
| هنرمندان و شخصیتهای معاصر | ||
| میر عماد حسنی قزوینی | ۹۶۱–۱۰۲۴ق | از خوشنویسان دوره صفوی و از مشاهیر خطاطی ایران، مشهور به «میرعماد» و «عمادالملک».[۶۴] |
| محمدعلی رجایی | ۱۳۱۲ش | سیاستمدار و دومین رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران[۶۵] |
| فرجالله سلحشور | معاصر | بازیگر، نویسنده و کارگردان قزوینی و از فعالان سینمای دینی؛[۶۶] کارگردان مجموعههایی مانند یوسف پیامبر و مردان آنجلس.[۶۷] |
نگارخانه
-
تصویر قلعه الموت از نمای دور -
امامزاده علی اصغر و چنار خونبار در روستای زرآباد قزوین -
ورودی مسجد جامع قزوین -
حیاط مدرسه صالحیه قزوین -
سید ابوالحسن رفیعی قزوینی -
مجتبی قزوینی -
محمدعلی رجایی -
فرجالله سلحشور -
شیخ هاشم قزوینی -
سید محمد ضیاءآبادی
1.jpg)
پانویس
- ↑ مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین
- ↑ مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین
- ↑ مسافت جغرافیایی
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۷۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۰.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۳.
- ↑ عادلفر، فراهانی فرد، «کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی»، ص۵۱.
- ↑ سعدآبادی، «سیر تحول هنر خوشنویسی و انواع خطوط آن در مکاتب هنری عصر صفوی»، ص۱۲۵.
- ↑ شکراللهی، «برگهایی از کتاب عمر «عماد الکتاب» (خوشنویسی برجسته عصر مشروطه) و نمونههایی از آثارش»، ص۵۵۵.
- ↑ عادلفر، فراهانی فرد، «کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی»، ص۵۱.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۶.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۷.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۰.
- ↑ ستوده، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، ص۱۶.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۲.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۴۵۲.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ «معروفترین و کهنترین امامزاده قزوین؛ امامزاده حسین(ع)»، سایت امامزادگان و بقاع متبرکه.
- ↑ بهرامی، «شاهزاده حسین، زیارتگاه»، سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۰.
- ↑ کیا گیلانی، سراج الانساب، ۱۴۰۹ق، ص۱۷۹.
- ↑ مدرسی طباطبایی، برگی از تاریخ قزوین، ۱۳۶۱ش، ص۱۲.
- ↑ مجیدی، عنایتالله، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، ص۹۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، دارالاضواء، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ جاذبههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ جاذبههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ آرامگاههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد، ۱۳۷۳ش، ص۵۰۸.
- ↑ علمیه قزوین حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شهیدی صالحی، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، ص۲۵.
- ↑ شهیدی صالحی، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، ص۲۴.
- ↑ دایرة المعارف تشیع، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۲۸.
- ↑ قزوینی، ضیافة الاخوان، ۱۳۹۷ق، ص۲۱۳.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۶.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۹.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۲۳.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۷۰.
- ↑ مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، ص۸۸.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۷.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، نشر دهاقانی، ج۱، ص۳۸.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ استاد خط، میرعماد، سایت تبیان.
- ↑ رجایی، «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، ص۷۱.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، قزوین، نشر معاونت تحقیقات و پژوهش حوزه علمیه قزوین، بیتا.
- حسن زاده آملی، حسن، مقام معلم (تجلیل از مقام شامخ علامه رفیعی قزوینی)، قم، نشر الف. لام. میم، ۱۳۸۷ش.
- حسین مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، در مجله معارف عقلی، شماره ۲، پاییز ۱۳۸۴ش.
- خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم، نشر اسماعیلیان، بیتا.
- ذکایی ساوجی، مرتضی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، درمجله کیهان اندیشه، شماره ۴۸، خرداد و تیر ۱۳۷۲ش.
- رافعی قزوینی، عبد الکریم، التدوین فی أخبار قزوین، محقق :عطاردی قوچانی، عزیزالله، بیروت، نشر دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیتا.
- رجایی، محمدعلی؛ «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، در مجله رشد معلم، شماره ۲۵۸، شهریور ۱۳۹۰ش.
- «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است» سید موسی زر آبادی قزوینی، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند ۱۳۷۱ش.
- ستوده، منوچهر، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، در مجله فرهنگ ایران زمین، شماره ۳، سال ۱۳۳۴ش.
- سعدآبادی، پریسا و دیگران، «سیر تحول هنر خوشنویسی و انواع خطوط آن در مکاتب هنری عصر صفوی»، در مجله تاریخنامه خوارزمی، سال چهارم، پاییز ۱۳۹۵ش.
- شکراللهی، احسان الله، برگهایی از کتاب عمر «عماد الکتاب» (خوشنویسی برجسته عصر مشروطه)، در مجله پیام بهارستان، سال دوم - شماره۲ بهار ۱۳۸۹ش.
- «شیخ مجتبی قزوینی»، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند ۱۳۷۱ش.
- شهیدی صالحی، عبدالحسین، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، در مجله بینات، شماره ۸، زمستان ۱۳۷۴ش.
- عادلفر، باقرعلی، فراهانیفرد، رقیه، کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی، در مجله تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره ۲، سال اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
- قزوینی، خلیل بن غازی، صافی در شرح کافی، محقق:احمدی جلفایی، حمید، محقق:درایتی، محمدحسین، قم، ناشر:موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض (النقض)، تصحیح میرجلال الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، تصحیح و تکمیل: محدث، هاشم، مترجم:جهانگیر میرزا، تهران، نشر امیر کبیر، ۱۳۷۳ش.
- قزوینی، محمد بن حسن، ضیافة الإخوان و هدیة الخلان، مصحح:حسینی اشکوری، احمد، قم، نشر مجمع الذخایر الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
- کاظمی هریکندی، مهری، سجادی، سمانه، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»،در مجله نقد سینما، شماره ۶۴ و ۶۵، بهار ۱۳۸۸ش.
- مجیدی، عنایت الله، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، در مجله میراث جاویدان، شماره ۱۱ و ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۷۴ش.
- مدرسی طباطبائی، حسین، برگی از تاریخ قزوین، قم، ناشر:کتابخانه عمومی مرعشی نجفی، ۱۳۶۱ش.
- مسافت جغرافیایی، سایت تیشینه، تاریخ بازدید: ۶ شهریور ۱۳۹۷.
- مستوفی، حمد الله، تاریخ گزیده، اهتمام :نوایی، عبد الحسین، تهران، ناشر:امیر کبیر، ۱۳۶۴ش.
- مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین، سایت شهرداری قزوین، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۳۹۷.
- میرعماد، استاد خط، سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۱، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۳۹۷.