کریمخان زند
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 تصویری از کریمخان زند که گفته میشود در زمان خود او کشیده شده است. | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| لقب | وکیل، وکیلالدوله، وکیلالسطنه، وکیل الرعایا |
| مرگ | ۱۱۹۳ق |
| دین | اسلام |
| محل دفن | موزه پارس شیراز |
| حکومت | |
| سلسله | زندیان |
| آغاز حکومت | ۱۱۶۳ق |
| پایان حکومت | ۱۱۹۳ق |
| اقدامات مهم | ایجاد ثبات سیاسی و آرامش و رضایت عمومی |
| آثار برجا مانده | مسجد وکیل، بازار وکیل، ارگ کریم خانی |
| پس از | نادرشاه افشار |
کریمخان زند (حکومت: ۱۱۶۳ تا ۱۱۹۳ق) حاکمِ شیعه در ایران که پس از مرگ نادرشاه افشار، با پیروزی بر مدعیان سلطنت، سلسله زندیه را بنیان نهاد. از کریمخان بهعنوان پادشاهی مدبر و مردمدار یاد میشود که توجه ویژهای به آبادانی کشور داشت و آثار ماندگاری چون بازار وکیل، ارگ کریمخانی و مسجد وکیل را در شیراز بنا نهاد.
به گزارش مورخان، کریمخان به عقاید و مناسک شیعی، بهویژه اهلبیت(ع)، ارادت میورزید و در مراسم مذهبی و سوگواریها شرکت میکرد و در حضورش تعزیه برگزار میشد. در دوره او، سکههایی به نام امام مهدی(عج) ضرب میشد و او خود را حامی تشیع و صاحب حکومت امام مهدی(عج) میدانست، هرچند ادعای جانشینی امامان شیعه را نداشت. وی همچنین به مرمت و نوسازی اماکن مذهبی و احترام به عالمان شیعه، با محدود کردن دخالت آنان در سیاست، اهمیت میداد.
کریمخان زند، علیرغم شهرت به عدالت و رفتار نیکو با مردم و خودداری از غارت شهرها، در دوره حکومت خود ناچار به استفاده از خشونت نیز بود. در منابع تاریخی ذکر شده است که او دستور به قتلعام افغانهای مقیم شیراز و مازندران و همچنین مردم مناطقی چون مازندران، دامغان و بصره را صادر کرده است. علاوهبر این، شواهدی مبنی بر برخورد شدید با نزدیکانش، از جمله کور کردن شیخعلیخان، نیز وجود دارد. بااینحال، تساهل مذهبی یکی از ویژگیهای برجسته حکومت او بود که به اقلیتهای دینی چون اسماعیلیان، صوفیان، ارمنیان و یهودیان، آزادی فعالیتهای مذهبی میداد و باعث رشد شیراز بهعنوان مرکز یهودینشین ایران شد.
در دوران کریمخان، محلهای به نام خراباتیان برای روسپیان شکل گرفت که هم منبع درآمدی برای دولت و بهسازی شهری بود و هم بهعنوان راهبردی برای مشغول نگه داشتن گروگانهای سیاسی و حفظ ثبات سیاسی به کار میرفت.
معرفی
کریمخان زند، بنیانگذار سلسله زندیه، (احتمالاً در سال ۱۱۱۳ق)[۱] در طایفه لَک، نزدیک ملایر، متولد شد.[۲] پس از مرگ نادرشاه در ۱۱۶۰ق، او با شکست دادن رقیبان در چندین جنگ خونین[۳] توانست در ۱۱۶۳ق به قدرت برسد و مدتی بعد شیراز را پایتخت خود قرار داد.[۴] کریمخان تا سال ۱۱۷۶ق بر سراسر ایران جز خراسان مسلط شد؛ خراسان را به رضایت خود در اختیار شاهرخ میرزا، نواده نادرشاه، گذاشته بود.[۵] با آغاز حکومت او، دوره ناامنی گسترده پایان یافت و آرامش و ثبات نسبی در ایران برقرار شد.[۶] حکومت او از معدود حکومتهای پس از اسلام دانسته میشود که از نظر قومی کاملاً ایرانی بوده است.[۷]
به گفته تاریخنویسان، کریمخان عنوان «شاه» را نپذیرفت[۸] و شاه اسماعیل سوم، نوه شاه سلطان حسین صفوی، را پادشاه قانونی ایران میدانست. پس از شکست دادن محمدخان قاجار، شاه اسماعیل را به شیراز آورد و خودش را با عنوانهایی چون وکیلالدوله، وکیلالسطنه و پس از مرگ اسماعیل، وکیلالرعایا معرفی کرد.[۹] این کار به دلیل نداشتن نسب شاهانه و برای کسب پذیرش عمومی انجام شد و همچنین به او امکان میداد مدعیان سلطنت را کنار بزند.[۱۰]
کریمخان در سال ۱۱۹۳ق در حدود ۸۰ سالگی[۱۱] درگذشت.[۱۲] پس از مرگ او جانشینانش با یکدیگر وارد جنگ شدند؛[۱۳] نبودِ تعیین جانشین از سوی کریمخان یکی از بزرگترین اشتباهاتش دانسته شده که موجب کشتار وسیعی شد.[۱۴]
تاثیر شخصیت کریمخان زند بر عمران و آبادانی
کریمخان زند را از زیرکترین پادشاهان ایران دانستهاند[۱۵] که به عمران و آبادانی و رفاه مردم توجه ویژه داشت.[۱۶] در دوران حکومت او، بناهای مهمی چون باروی شهر (که آقامحمدخان آن را خراب کرد)، ارگ کریمخانی. عمارت کلاه فرنگی (موزه پارس فعلی)، مسجد وکیل، بازار وکیل، آرامگاه سعدی و حافظ (که بعداً به کلی تجدید بنا شد) ساخته شد.[۱۷] همچنین، او به تعمیر مساجد، تکیهها و مقابر عارفان و صوفیان اهتمام ورزید.[۱۸]
او را پادشاهی عادل،[۱۹] مردمدوست[۲۰] و دارای فضایل اخلاقی[۲۱] معرفی کردهاند. زندگی شخصی، خوراک، پوشاک و دربارش ساده توصیف شده[۲۲] و دربار او از سادهترین دربارهای تاریخ ایران به شمار آمده است.[۲۳]
او فردی مسلمان و معتقد معرفی شده،[۲۴] اما درباره میزان پایبندیاش به اصول شرعی دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۲۵] برخی او را چندان مقید ندانسته و به نوشیدن شراب و زندوستی[۲۶] و ایجاد محله روسپیها در شیراز اشاره کردهاند،[۲۷] درحالیکه گزارشهایی دیگر بر تعصب و تدین او تأکید دارند.[۲۸]
باورهای شیعی کریمخان زند
به گفته تاریخپژوهان، کریمخان شیعه بود[۲۹] و به مناسک و عقاید شیعی احترام میگذاشت[۳۰] و ماهیت شیعی ایران در دوران او حفظ شد.[۳۱] تأکید بر مهدویت از مهمترین شعائر مذهبی زمان او قلمداد میشد.[۳۲] چون از نظر مذهبی حق حکمرانی نداشت، حکومتش را بر اتحاد طوایف استوار کرد[۳۳] و تلاش داشت نشان دهد صاحب اصلی حکومت حضرت مهدی(عج) است.[۳۴] در دوره کریمخان، ضربِ شعائر شیعی،[۳۵] به ویژه با تأکید بر مهدویت و باور به حضور امام مهدی(عج)،[۳۶] بر سکهها رونق گرفت.[۳۷]
کریمخان و جانشینانش خود را حامیان تشیع و متوسلان به پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) معرفی میکردند،[۳۸] اما ادعای جانشینی امامان شیعه نداشتند.[۳۹] در دوره او، شیراز به ۱۲ محله به نام امامان شیعه تقسیم شد و باور داشت هر امام، سرپرست یکی از این محلهها است.[۴۰]
شد آفتاب و ماه زر و سیم در جهان
از سکه امام به حق صاحبالزمان
گفته شده کریمخان زند، احترام ویژهای برای شعائر و اماکن مذهبی قائل بود.[۴۱] او به زیارت قبور ائمه(ع) و امامزادگان میرفت[۴۲] و در دوره حکومت او، مساجد، بقعه امامزادگان مانند شاهچراغ و قبور عالمان شیعه بازسازی و نوسازی شد.[۴۳] کریمخان در مراسم مذهبی و عزاداری شرکت میکرد[۴۴] و در حضور وی تعزیه برگزار میشد..[۴۵]
روابط کریمخان با عالمان دینی
گفته شده که کریمخان زند با وجود احترام و تکریم عالمان دینی و روحانیون،[۴۶] سعی در محدود کردن نفوذ سیاسی آنان داشت[۴۷] و در جهت احیای ساختار دینی دوره صفویه تلاشی نکرد.[۴۸] او تنها مقامهای اجتماعی و قضایی را به روحانیون میسپرد[۴۹] اما به لحاظ مالی آنها را مورد حمایت قرار نمیداد[۵۰] هرچند برای برخی مناصب خاص مانند امام جمعه، قاضی و شیخالسلام مستمری تعیین میکرد.[۵۱]
عدالت و محبوبیت کریمخان زند
کریمخان زند، بهعنوان یکی از شاهان محبوب و عادل ایران شناخته میشود.[۵۲] به گزارش تاریخنگاران، او با مردم رفتار نیکو داشت،[۵۳] مالیات کم میگرفت[۵۴] و از غارت شهرها پس از فتح خودداری میکرد،[۵۵] بااینحال، برخی معتقدند که در دوره حکومت او نیز ظلم و بیعدالتیهایی رخ داده است.[۵۶] این دیدگاه اشاره دارد که کریمخان برای تثبیت حکومت خود ناچار به استفاده از خشونت بوده است،[۵۷] از جمله دستور به قتلعام افغانهای مقیم شیراز و مازندران در سال ۱۱۷۲ق،[۵۸] و همچنین دستور به قتلعام مردم مازندران، دامغان و بصره.[۵۹] علاوهبر این، کریمخان از دادن امکان قدرتنمایی به نزدیکانش خودداری میکرد،[۶۰] که نمونه آن میتوان به دستور کور کردن شیخعلیخان، یکی از فرماندهان برجسته سپاه او، و بریدن گوش و بینی برخی افراد اشاره کرد.[۶۱]
تبدیل شیراز به بزرگترین مرکز یهودینشین در حکومت کریمخان
از ویژگیهای برجسته حکومت کریمخان زند، تسامح مذهبی نسبت به اقلیتهای دینی دانسته شده است.[۶۲] در این دوره، پیروان ادیان دیگر از آزادی فعالیتهای مذهبی برخوردار بودند.[۶۳] بهعنوان نمونه:
- انتصاب سید ابوالحسن خان کهکی، رهبر اسماعیلیان، به حکومت کرمان[۶۴]
- بازگشت فرقههای صوفی مانند نعمتاللهیها به ایران[۶۵]
- بازسازی مقابر دراویش معروف به هفتتن و چهلتن[۶۶]
به گزارش مورخان، در بستر این آزادی مذهبی، ارمنیان در ایران با آرامش زندگی میکردند.[۶۷] این آزادی شامل حال یهودیان نیز میشد؛ سیاست مذهبی کریمخان باعث بازگشت بسیاری از یهودیان به ایران و تبدیل شیراز به بزرگترین مرکز یهودینشین ایران گردید[۶۸]. علاوهبر این، افراد بیدین مانند بردگان آفریقایی نیز از این آزادی مذهبی بهرهمند بودند.[۶۹]
شکلگیری و گسترش محلهٔ خراباتیان
به گفته پژوهشگران تاریخی، در دوران حکومت کریمخان زند، «محلهٔ خراباتیان»، که به فعالیت زنان روسپی اختصاص داشت، با اهداف چندگانهای شکل گرفت.[۷۰] این محله هم بهعنوان منبع درآمدی برای دولت عمل میکرد که مالیات آن صرف بهسازی شهری و رونق اقتصادی میشد، و هم بهعنوان یک راهبرد هوشمندانه برای سرگرم کردن و مشغول نگه داشتن گروگانهای سیاسی از طایفههای شورشی ساکن در شیراز به کار میرفت.[۷۱] این رویکرد به کریمخان کمک میکرد تا با کاهش تحرکات احتمالی آنان، امنیت و ثبات سیاسی را حفظ کند[۷۲]
پانویس
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۳۳.
- ↑ نوائی، کریمخان زند، ۱۳۴۸ش، ص۳۵؛ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ۱۴۰۲ش، ص۱۱.
- ↑ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ص۱۲.
- ↑ اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ۱۳۹۲ش، ص۴۵۱ تا ص۴۵۳؛ کشمیری، «پژوهشی دربارهٔ روی کارآمدن زندیه»، ص۲۵۶؛ فرامرزی، کریم خان زند و خلیج فارس، ۱۳۴۶ش، ص۲۵.
- ↑ اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ص۴۵۳؛ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ص۱۳.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۱؛ بهزادی، «کریم خان زند، تصویری مستند و جامع از وکیل الرعایا»، ص۱۰.
- ↑ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۱.
- ↑ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۲.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۰؛ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۳؛ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۵۹.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹ و ۲۰۰.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ۱۳۹۲ش، ص۴۵۶؛ هرن، تاریخ مختصر ایران، از اول اسلام تا انقراض زندیان، ص۱۰۸.
- ↑ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ۱۴۰۲ش، ص۱۲.
- ↑ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ص۱۳؛ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۴.
- ↑ ناروند، «مرگ کریم خان»، ص۴۵؛ فرامرزی، کریم خان زند و خلیج فارس، ۱۳۴۶ش، ص۴۱.
- ↑ بهروزی، «شیرازه شیراز»، ص۴۰۲؛ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۲۱ و ۲۲۲؛ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۲.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۷ تا ص۱۳۸؛ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۹.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۹.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۸.
- ↑ هرن، تاریخ مختصر ایران، از اول اسلام تا انقراض زندیان، ۱۳۱۴ش، ص۱۰۸؛ اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ۱۳۹۲ش، ص۴۵۶؛ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۸.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۹؛ نوائی، کریمخان زند، ۱۳۴۸ش، ص۲۲۴؛ هدایتی، تاریخ زندیه، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۸؛ نوائی، کریمخان زند، ۱۳۴۸ش، ص۲۲۶ و ص۲۲۷.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹.
- ↑ پهلوانپور، و ایزدی، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم خان زند»، ص۲۱.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۷.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۷ و ص۱۲۵؛ پهلوانپور، و ایزدی، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم خان زند»، ص۲۱.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۶۰ و ص۶۸.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۱.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۷.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۰.
- ↑ الگار، دین و دولت در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۶۴.
- ↑ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۶۰.
- ↑ الگار، دین و دولت در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۶۴.
- ↑ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۶۶؛ کاکاوند، «مطالعه تطبیقی شعائر، قاببندی و نقوش مسکوکات ادوار حکومت نادرشاه افشار و کریم خان زند»، ص۱۱۲.
- ↑ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۶۰؛ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۹.
- ↑ کاکاوند، «مطالعه تطبیقی شعائر، قاببندی و نقوش مسکوکات ادوار حکومت نادرشاه افشار و کریم خان زند»، ص۱۱۲.
- ↑ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۵۹ و ص۶۰.
- ↑ ثواقب، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، ص۷۱.
- ↑ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۳.
- ↑ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۳؛ الگار، دین و دولت در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۶۴.
- ↑ اعرابی هاشمی و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۵.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۹.
- ↑ الگار، دین و دولت در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۶۴؛ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۵.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۸.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۸.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۳ و ص۱۴۵.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۶۷.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۸.
- ↑ الگار، دین و دولت در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۶۴.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۳.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۶۷.
- ↑ مورگان، ایران در قرون وسطی، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۲؛ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۲۵؛ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۵؛ اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ۱۳۹۲ش، ص۴۵۶؛ هرن، تاریخ مختصر ایران، ۱۳۱۴ش، ص۱۰۸.
- ↑ ساکی، «مقدمه»، کریم خان زند، ص۱۳؛ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۵ و ص۱۲۶.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۳.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۵.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۲؛ پناهی سمنانی، کریمخان زند: نیکوترین زمامدار تاریخ ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۵۸.
- ↑ کشمیری، «پژوهشی دربارهٔ روی کارآمدن زندیه»، ص۲۵۷.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۲؛ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۰.
- ↑ ناروند، «مرگ کریم خان»، ص۴۶.
- ↑ ناروند، «مرگ کریم خان»، ص۴۵.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۴؛ ناروند، «مرگ کریم خان»، ص۴۵؛ پناهی سمنانی، کریمخان زند: نیکوترین زمامدار تاریخ ایران، ۱۳۷۵ش، ص۱۵۸.
- ↑ هدایتی، تاریخ زندیه، تهران، ج۱، ص۲۰۱؛ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۳۵ و ص۱۴۰.
- ↑ رجبی، کریمخان زند و زمان او، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۷.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ اعرابی هاشمی، و دیگران، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، ص۱۴۱.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۵۹ و ص۶۰.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۶۹.
- ↑ الهیاری، و دیگران، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، ص۶۵.
منابع
- اعرابی هاشمی، شکوه السادات و سیده صفیه مرتضوی و فیضالله بوشاسب گوشه، «سیاست مذهبی کریم خان زند»، پژوهشنامه تاریخ، شماره ۵۶، پاییز ۱۳۹۸ش.
- اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، تهران، دبیر، ۱۳۹۲ش.
- الگار، حامد، دین و دولت در ایران، ترجمه ابوالقاسم سری تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
- الهیاری، حسن و پژمان افخمی و امیرحسین حاتمی، «علل و پیامدهای اجتماعی شکلگیری محلهٔ خراباتیان شیراز در عصر زندیه»، جامعهشناسی تاریخی، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- بهزادی، ناهید، «کریم خان زند، تصویری مستند و جامع از وکیل الرعایا»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۴ و ۵، اسفند ۱۳۷۶ش.
- بهروزی، علینقی، «شیرازه شیراز»، ارمغان، شماره ۹، آذر ۱۳۴۳ش.
- پری، جان، کریم خان زند، تاریخ ایران بین سالهای ۱۷۴۷ تا ۱۷۷۹م، ترجمه و مقدمه علیمحمد ساکی، تهران، نشر نو، ۱۴۰۲ش.
- پناهی سمنانی، احمد، کریمخان زند نیکوترین زمامدار تاریخ ایران، تهران، ندا، ۱۳۷۵ش.
- پهلوانپور، فاطمه، و حسین ایزدی، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم خان زند»، تاریخ اسلام، شماره ۴۵ و ۴۶، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش.
- ثواقب، جهانبخش، «ترویج شعائر شیعی بر روی سکههای دوره زندیه»، شیعهشناسی، شماره ۷۶، زمستان ۱۴۰۰ش.
- رجبی، پرویز، کریمخان زند و زمان او، تهران، کتاب آمه، ۱۳۸۹ش.
- فرامرزی، احمد، کریم خان زند و خلیج فارس، تهران، بینا، ۱۳۴۶ش.
- کاکاوند، سمانه، «مطالعه تطبیقی شعائر، قاببندی و نقوش مسکوکات ادوار حکومت نادرشاه افشار و کریم خان زند»، مبانی نظری هنرهای تجسمی، شماره ۱۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- کشمیری، محمد، «پژوهشی دربارهٔ روی کارآمدن زندیه»، بررسیهای تاریخی، شماره ۱، فروردین و اردیبهشت ۱۳۴۸ش.
- مورگان، دیوید، ایران در قرون وسطی، ترجمه عباس مخبر، تهران، طرح نو، ۱۳۷۳ش.
- ناروند، رضا، «مرگ کریم خان»، وحید، شماره ۲۱۰، خرداد ۱۳۵۶ش.
- نوائی، عبدالحسین، کریمخان زند، تهران، کتابخانه ابن سینا، ۱۳۴۸ش.
- هدایتی، هادی، تاریخ زندیه، تهران، دانشگاه تهران، بیتا.
- هرن، پاول، تاریخ مختصر ایران، از اول اسلام تا انقراض زندیان، ترجمه صادق رضازاده شفق، تهران، بینا، ۱۳۱۴ش.