نظریه خلق قرآن
نظریه خَلقِ قرآن نظریهای کلامی که قرآن را اصوات و حروفی میداند که خداوند آنها را خلق کرده و بر پیامبر(ص) نازل کرده است. این نظریه در تقابل با نظریه قدیم یا ازلی بودن قرآن است. معتزله از مدافعان اصلی نظریه خلق قرآناند اما اهل حدیث و اشاعره با آن مخالفند و قرآن را قدیم و غیرمخلوق میدانند. شیعیان امامیه به پیروی از امامان(ع) خود از دیدگاه خلق و حدوث قرآن دفاع کردهاند؛ اما به توصیه آنان از درگیر شدن در این مناقشات دوری کردهاند.
توضیح نظریه
براساس نظریهی خلق قرآن، قرآن مخلوق خداوند است و ازلی نیست.[۱] مدافعان این نظریه معتقدند قرآن همان اصوات و حروف منظمی است که به پیامبر(ص) وحی شده است.[۲] در مقابل، گروهی دیگر از متکلمان و اهل حدیث، قرآن را قدیم و از صفات ذاتی خداوند میدانند.[۳] این دیدگاه، قرآن را بهعنوان معنای ازلی و حقیقت واحد کتب آسمانی در نظر میگیرد[۴] و قرآنی که خوانده یا شنیده میشود را حادث و حکایتکننده از کلام قدیم خداوند میداند.[۵]
اختلاف نظر متکلمان
به گفته پژوهشگران، نظریه خلق قرآن ابتدا توسط جَعْد بن دِرهم و سپس جَهْم بن صَفْوان مطرح شد[۶] و معتزله با استناد به ادله قرآنی و عقلی از آن دفاع کردند.[۷] معتزله معتقد بودند قدیم دانستن قرآن، تشابهی با دیدگاه مسیحیان درباره ازلی بودن حضرت عیسی(ع) دارد.[۸] در مقابل، اهل حدیث، حشویه، کلابیه و برخی علمای اهل سنت مانند احمد بن حنبل و ابوالحسن اشعری، با این نظریه مخالفت کرده و بر قدیم و غیرمخلوق بودن کلام الهی تأکید داشتند.[۹] امامیه نیز با قدیم بودن قرآن مخالف است و از حادث بودن آن دفاع میکند، و به گفته شیخ مفید، برای پرهیز از سوءتفاهم، از اطلاق عنوان مخلوق بر قرآن خودداری مینماید.[۱۰]
دلایل خلق قرآن
برخی از ادلهای که مدافعان نظریه خلق و حدوث قرآن ارائه کردهاند، بدین شرح است:
دلایل عقلی:
- کلام، به دلیل ماهیت حادث آن، از جنس حروف و اصواتی است که ابتدا نبوده، سپس موجود شده و در نهایت معدوم میگردد. این حادث بودن به این دلیل است که کلام در بازه زمانی مشخصی شنیده میشود و قبل و بعد از آن درک نمیشود.[۱۱]
- تقدم و تأخر حروف در کلام، مانند تفاوت «الحمد» و «المدح»، نیازمند فاصله زمانی است که این خود نشاندهنده حادث بودن کل کلام است. مثلا در «الحمد» با پنج حرف روبرو هستیم که برخی از آنها مقدم بر برخی دیگر هستند.[۱۲]
دلایل نقلی:
- خداوند در چند آیه، قرآن را «ذکر» معرفی کرده[۱۳] و در آیات دیگر «ذکر» را «مُحدَث» خوانده است؛[۱۴] پس قرآن مخلوق و حادث است نه قدیم و قائم به ذات.[۱۵]
- خداوند در آیاتی، قرآن را «حدیث» خوانده است؛[۱۶] در نتیجه، قرآن نبوده و سپس به وجود آمده و حادث شده است.[۱۷]
- خداوند در آیاتی از قرآن، از نسخ و تغییر آیات خبر داده است[۱۸] و این با حدوث قرآن سازگار است نه با قدیم بودنش.[۱۹]
پیامدهای سیاسی نظریه خلق قرآن
اختلاف کلامی و عقیدتی درباره مخلوق بودن یا قدیم بودن قرآن، پیامدهای سیاسی قابل توجهی در میان مسلمانان داشت. بنا بر آنچه در کتابهای تاریخی گزارش شده، ابن ابی دؤاد (کسی که مذهب معتزله را مذهب رسمی خلافت عباسی قرار داد) [۲۰] بسیاری از خلفای عباسی، یعنی مأمون، معتصم و واثق را بر آن داشت تا مردم را درمورد اعتقاد به نظریه خلق قرآن بیازمایند.[۲۱] خلفای عباسی با تأیید و ترویج نظریه خلق قرآن، به تفتیش عقاید عالمان و قاضیان و اشخاص برجسته اقدام کردند و مخالفان را شکنجه و تبعید کردند و یا به قتل رساندند.[۲۲] این دوران، عصر محنت خوانده میشود.[۲۳] سرانجام متوکل عباسی به خلافت رسید و مانع از بحث و نظر در باب خلق قرآن شد و به دوره محنت پایان داد.[۲۴] وی ابن ابی دُؤاد(قاضی مشهور معتزلی) را از این مقام عزل و اموالش را مصادره نمود.[۲۵]
واکنش امامان شیعه
براساس نامهای از امام هادی(ع)، گفته شده امامان(ع) به صورت ضمنی با قدیم دانستن قرآن مخالفت نمودند اما در عین حال شیعیان را از بحث در این موضوع نهی کردند تا از این طریق، شیعیان را از مناقشات بیفایده و مُضرّ و خطرات احتمالی آن دور نمایند.[۲۶] امام دهم شیعیان در نامه مذکور، بحث درباره خلق قرآن را فتنهای دانسته که باید از آن دوری جُست.[۲۷] در همین زمینه به روایاتی از امام رضا(ع) نیز استناد شده است[۲۸] که در آنها، امام(ع) از خالق یا مخلوق خواندن قرآن دوری جُسته و قرآن را کلام الله خوانده که نه خالق است و نه مخلوق[۲۹] و از بحث در این باره نهی کرده است.[۳۰] بخش قابل توجهی از روایات امامان(ع) در باب «خلق قرآن»، در جلد۹۲ بحار الانوار به ثبت رسیده است.[۳۱]
پانویس
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۷، ص۵۶.
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷؛ قاضی عبدالجبار، المغنی، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۷، ص۵۶.
- ↑ جرجانی، شرح مواقف، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۹۲.
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷.
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷.
- ↑ ابن سهل، الاوائل، ۱۴۰۷ق، ص۲۵۱-۲۵۲.
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷-۳۵۸؛ جرجانی، شرح مواقف، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۹۲.
- ↑ ابوزهره، تاریخ المذاهب الاسلامیه، دار الفکر العربی، ص۱۴۸.
- ↑ قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة، ۱۴۲۲ق، ص۳۵۷؛ جرجانی، شرح مواقف، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۹۲.
- ↑ شیخ مفید، أوائل المقالات، ۱۴۱۳ق، ص۵۲-۵۳.
- ↑ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۱۵-۲۱۶.
- ↑ حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۱۵.
- ↑ سوره حجر، آیه۹؛ سوره انبیاء، آیه۵۰؛ سوره یس، آیه۶۹.
- ↑ سوره انبیاء، آیه۲؛ سوره شعراء، آیه۵.
- ↑ قاضی عبدالجبار، المغنی، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۷، ص۸۷.
- ↑ سوره مزمل، آیه۲۳؛ سوره اعراف، آیه۱۸۵.
- ↑ قاضی عبدالجبار، المغنی، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۷، ص۸۹.
- ↑ سوره بقره، آیه۱۰۶.
- ↑ قاضی عبدالجبار، المغنی، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م، ج۷، ص۸۹.
- ↑ ترمانینی، رویدادهای تاریخ اسلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۵۱۹.
- ↑ ترمانینی، رویدادهای تاریخ اسلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۵۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ۱۳۷۵ش، ج۱۳، ص۵۷۵۱-۵۷۵۸؛ خرم، «عصر محنت»، ۱۳۹۱ش، ص۸۰-۸۱؛ مشکور، سیر کلام در فرق اسلام، ۱۳۶۸ش، ص۲۷؛ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی، ج۳، ص۶۱۴-۶۲۳.
- ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی، ج۳، ص۶۱۴.
- ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی، ج۳، ص۶۲۴-۶۲۵؛ ابوزهره، تاریخ المذاهب الاسلامیة، دار الفکر العربی، ص۱۴۸.
- ↑ ترمانینی، رویدادهای تاریخ اسلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۵۱۹.
- ↑ نورمحمدی، «واکاوی تاریخی تفاوت مواجهه امام هادی(ع) و معتزله با مسئله خلق قرآن»، ص۱۲۴-۱۲۵
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۱۱۸؛ صدوق، الأمالی، مؤسسة البعثة، ج۱، ص۶۳۹-۶۴۰.
- ↑ نورمحمدی، «واکاوی تاریخی تفاوت مواجهه امام هادی(ع) و معتزله با مسئله خلق قرآن»، ص۱۲۴-۱۲۵.
- ↑ صدوق، الأمالی، مؤسسة البعثة، ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ صدوق، الأمالی، مؤسسة البعثة، ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۲، صص۱۱۷-۱۲۱.
منابع
- ابنسهل، حسن بن عبدالله، الاوائل، دار الکتب العلمیۀ، ۱۴۰۷ق.
- ابوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیۀ،دار الفکر العربی، بیتا.
- ترمانینی، عبدالسلام، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمه علیاکبر امامی حجتی و مصطفی شفیعی، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- جرجانی، میر سید شریف، شرح مواقف، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق.
- حمصی رازی، سدیدالدین، المنقذ من التقلید، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۲ق.
- خرم، فاطمه، «عصر محنت»، مجله فرهنگ پژوهش، ش۱۱، بهار۱۳۹۱ش.
- سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسة النشر الإسلامی، بیتا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- صدوق، محمد، الأمالی، مؤسسة البعثة، بیتا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۵ش.
- قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة،دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- قاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، الدار المصریة، ۱۹۶۲-۱۹۶۵م.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، انتشارات موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مشکور، محمدجواد، سیر کلام در فرق اسلام، انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.
- نورمحمدی، مهدی، «واکاوی تاریخی تفاوت مواجهه امام هادی(ع) و معتزله با مسئله خلق قرآن»، فصلنامه شیعهپژوهی، شماره۱۱، تابستان۱۳۹۶ش.