نام معارج از واژه‌ای در آیه ۳ و وصف «ذی‌المعارج» (صاحب درجات) برای خداوند گرفته شده است. معارج به مدارج و مقامات ملکوتی اشاره دارد که فرشتگان هنگام عروج به سوی خداوند از آنها می‌گذرند. پژوهشگران قرآنی، محتوای سوره معارج را در چهار محورِ عذاب منکران، ویژگی‌های قیامت و حالات کافران، صفات نیک و بد انسان و سرانجام آنان، و انذار مشرکان و تأکید بر رستاخیز بیان کرده‌اند.
سوره معارج به مناسبت واژه «معارج» در آیه ۳ و معرفی خداوند به‌عنوان «ذی‌المعارج» (صاحب درجات)، معارج نامیده شده است.[۱] منظور از معارج، به قرینه آیه بعد، مدارج و مقامات واقعی ملکوت است که فرشتگان متناسب با میزان قرب خود به خداوند، هنگام عروج به سوی او از آنها می‌گذرند.[۲] این سوره «سَأَلَ» یا «واقع» نیز نامیده شده است؛ زیرا این دو واژه در آیه نخست آن آمده‌اند: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ».[۳]
سوره معارج در ترتیب نزول، هفتادونهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) و در چینش کنونی مصحف، هفتادمین سوره قرآن است.[۴] این سوره در جزء ۲۹ قرآن قرار دارد و مکی دانسته شده است؛ بااین‌حال، برخی مفسران شیعه مکی بودن همه آیات آن را نپذیرفته‌اند.[۵] سوره معارج ۴۴ آیه، ۲۱۷ کلمه و ۹۷۲ حرف دارد.[۶]
علامه طباطبایی، مفسر و فیلسوف شیعه، با استناد به سیاق و مضمون آیات، معتقد است دست‌کم بخشی از این سوره در مدینه نازل شده است.[۷] به گفته او، آیه ۲۴ که به زکات اشاره دارد، از نشانه‌های مدنی بودن آیات است؛ زیرا زکات در مدینه تشریع شده و آیات مرتبط از نظر معنایی به یکدیگر پیوسته‌اند. همچنین، آیات ۳۶ تا ۴۴ درباره منافقانی است که پیامبر(ص) را احاطه کرده بودند؛ موضوعی که با شرایط مدینه، محل پیدایش نفاق، تناسب بیشتری دارد.[۸]
محتوا
به گزارش پژوهشگران قرآنی، سوره معارج از نظر موضوعی چهار بخش دارد: بخش نخست به عذاب سریع منکران برخی سخنان پیامبر(ص) می‌پردازد. بخش دوم ویژگی‌های قیامت و حالات کافران در آن روز را بیان می‌کند؛ بخش سوم به صفات نیک و بد انسان و سرانجام آنان در بهشت یا جهنم اختصاص دارد؛ و بخش چهارم با انذار مشرکان و منکران، بار دیگر به رستاخیز می‌پردازد و سوره را به پایان می‌رساند.[۹]
آیات مشهور
از آیات مشهور سوره معارج می‌توان به آیات ۱ و ۲، ۱۹ تا ۲۲، ۲۴ و ۲۵ و ۳۲ تا ۳۴ اشاره کرد که به‌ترتیب به موضوعاتی چون شأن نزول مرتبط با واقعه غدیر، ویژگی حرص در انسان، رسیدگی به محرومان و نیازمندان و ویژگی‌های نمازگزاران، از جمله پایبندی به عهدها و امانتها و مراقبت بر نماز، می‌پردازند:
آیات ۱ و ۲: بنابر برخی تفاسیر شیعه و اهل سنت، این آیات درباره واقعه غدیر و ولایت امام علی(ع) نازل شده‌اند. براساس روایتی در این منابع، پس از اعلام ولایت امام علی(ع) از سوی پیامبر(ص)، شخصی به نام نعمان بن حارث فهری اعتراض کرد و از خداوند خواست در صورت الهی بودن این حکم، سنگی بر سرش فرود آید. بنابر این روایت، سنگی از آسمان فرود آمد و او را کشت.[۱۰]
آیات ۱۹ تا ۲۲: این آیات به سرشت حریص انسان و گرایش او به بی‌تابی هنگام سختی و بخل هنگام آسایش اشاره دارند. علامه طباطبایی این ویژگی را از مقتضیات حب ذات می‌داند که با تدبیر درست می‌تواند مایه فضیلت باشد، اما با سوءتدبیر و خروج از اعتدال به رذیلت تبدیل می‌شود.[۱۱]
آیات ۲۴ و ۲۵: این آیات بر اختصاص سهمی از اموال به محرومان و نیازمندان، افزون‌بر زکات واجب، تأکید دارند. در روایتی از امام صادق(ع)، «حَقٌّ مَعْلُومٌ» حقی غیر از زکات واجب دانسته شده که بخشی از اموال انسان را برای حوادث ناگوار و صله رحم در بر می‌گیرد.[۱۲] انفاق به نیازمندان افزون‌بر زکات واجب، از آیه ۲۷۴ سوره بقره نیز برداشت شده است.[۱۳]
آیات ۳۲ تا ۳۴: این آیات که مشابه آنها در سوره مؤمنون نیز آمده است، به پایبندی به عهدها و امانتها، حمایت از حقوق مردم و مراقبت بر نماز اشاره دارند. قرائتی معتقد است آیات ۲۲ تا ۳۵ سوره معارج سیمای امت اسلامی و جامعه آرمانی را ترسیم می‌کنند و بر ارتباط مستمر با خداوند از طریق نماز، وفای به تعهدات و ادای حقوق مردم تأکید دارند.[۱۴] تکرار تأکید بر نماز در آیه ۲۳، با عبارت «الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ»، و در آیه ۳۴، با عبارت «وَ الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ»، بیانگر اهمیت نماز در آغاز و پایان ویژگی‌های نمازگزاران است.[۱۵] عبارت نخست به ترک نکردن نماز و عبارت دوم به مراقبت و اهتمام جدی به آن، از جمله رعایت شرایط صحت و کمال نماز، تفسیر شده است.[۱۶] همچنین کلینی از امام باقر(ع) نقل کرده است که «عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ» به نمازهای واجب و «عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ» به نمازهای نافله اشاره دارد.[۱۷]
از پیامبر اسلام نقل شده است که هر کس سوره معارج را قرائت کند، خداوند ثواب کسانی را به او عطا می‌کند که امانتها و عهدهای خود را رعایت می‌کنند و بر نمازهایشان مواظبت دارند.[۱۸] از امام باقر(ع) نیز روایت شده است که مداومت بر قرائت این سوره موجب می‌شود خداوند در روز قیامت از گناه فرد نپرسد و او را در بهشت با پیامبر و اهل‌بیت(ع) ساکن کند.[۱۹] در تفسیر البرهان، گشایش کار اسیران و زندانیان و برآورده شدن حاجات از خواص قرائت این سوره شمرده شده است.[۲۰]
﴿دیدگانشان فرو افتاده [غبار] مذلت آنان را فرو گرفته است این است همان روزی که به ایشان وعده داده می‌شد ٤٤﴾
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
الگو:قرآن جدید: آیه اول از حدود سوره خارج است معارج (44)
﴿پرسنده‌ای از عذاب واقع‌شونده‌ای پرسید ١ که اختصاص به کافران دارد [و] آن را بازدارنده‌ای نیست ٢ [و] از جانب خداوند صاحب درجات [و مراتب] است ٣ فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است به سوی او بالا می‌روند ٤ پس صبر کن صبری نیکو ٥ زیرا آنان [عذاب] را دور می‌بینند ٦ و [ما] نزدیکش می‌بینیم ٧ روزی که آسمانها چون فلز گداخته شود ٨ و کوه‌ها چون پشم زده گردد ٩ و هیچ دوست صمیمی از دوست صمیمی [حال] نپرسد ١٠ آنان را به ایشان نشان می‌دهند گناهکار آرزو می‌کند که کاش برای رهایی از عذاب آن روز می‌توانست پسران خود را عوض دهد ١١ و [نیز] همسرش و برادرش را ١٢ و قبیله‌اش را که به او پناه می‌دهد ١٣ و هر که را که در روی زمین است همه را [عوض می‌داد] و آنگاه خود را رها می‌کرد ١٤ نه چنین است [آتش] زبانه می‌کشد ١٥ پوست‌سر و اندام را برکننده است ١٦ هر که را پشت کرده و روی برتافته ١٧ و گرد آورده و انباشته [و حسابش را نگاه داشته] فرا می‌خواند ١٨ به راستی که انسان سخت آزمند [و بی‌تاب] خلق شده است ١٩ چون صدمه‌ای به او رسد عجز و لابه کند ٢٠ و چون خیری به او رسد بخل ورزد ٢١ غیر از نمازگزاران ٢٢ همان کسانی که بر نمازشان پایداری می‌کنند ٢٣ و همانان که در اموالشان حقی معلوم است ٢٤ برای سائل و محروم ٢٥ و کسانی که روز جزا را باور دارند ٢٦ و آنان که از عذاب پروردگارشان بیمناکند ٢٧ چرا که از عذاب پروردگارشان ایمن نمی‌توانند بود ٢٨ و کسانی که دامن خود را حفظ می‌کنند ٢٩ مگر بر همسران خود یا کنیزانشان که [در این صورت] مورد نکوهش نیستند ٣٠ و هر کس پا از این [حد] فراتر نهد آنان همان از حد درگذرندگانند ٣١ و کسانی که امانتها و پیمان خود را مراعات می‌کنند ٣٢ و آنان که بر شهادت‌های خود ایستاده‌اند ٣٣ و کسانی که بر نمازشان مداومت می‌ورزند ٣٤ آنها هستند که در باغهایی [از بهشت] گرامی خواهند بود ٣٥ چه شده است که آنان که کفر ورزیده‌اند به سوی تو شتابان ٣٦ گروه گروه از راست و از چپ [هجوم می‌آورند] ٣٧ آیا هر یک از آنان طمع می‌بندد که در بهشت پر نعمت درآورده شود ٣٨ نه چنین است ما آنان را از آنچه [خود] می‌دانند آفریدیم ٣٩ [هرگز] به پروردگار خاوران و باختران سوگند یاد می‌کنم که ما تواناییم ٤٠ که به جای آنان بهتر از ایشان را بیاوریم و بر ما پیشی نتوانند جست ٤١ پس بگذارشان یاوه گویند و بازی کنند تا روزی را که وعده داده شده‌اند ملاقات نمایند ٤٢ روزی که از گورها[ی خود] شتابان برآیند گویی که آنان به سوی پرچمهای افراشته می‌دوند ٤٣ دیدگانشان فرو افتاده [غبار] مذلت آنان را فرو گرفته است این است همان روزی که به ایشان وعده داده می‌شد ٤٤﴾
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، تحقیق: صادق حسن زاده، تهران، ارمغان طوبی، ۱۳۸۲ش.
طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: تحقیق وتعلیق: لجنة من العلماء والمحققین الأخصائیین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۹۵م/۱۴۱۵ق.
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ناصرخسرو، تهران، ۱۳۶۴ش.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
