ناشئ اصغر
| متکلم و شاعر امامیه | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن عبدالله بن وصیف بن یوسف |
| لقب | ابوالحسین، ابوالحسن، الحلاء |
| تاریخ تولد | ۲۷۱ق |
| تاریخ وفات | ۵ صفر سال ۳۶۵ق یا ۳۶۶ق |
| محل دفن | مقابر قریش |
| شهر وفات | بغداد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوسهل نوبختی |
| تألیفات | متعدد |
ناشئ اصغر علی بن عبدالله بن وصیف، شاعر و متکلم شیعه در سده چهارم قمری بود. او علم کلام را نزد ابوسهل نوبختی آموخت و در دفاع از باورهای شیعه، به‌ویژه امامت، مناظره می‌کرد. ناشئ آثاری از جمله کتابی درباره امامت داشت و با وجود گرایش عقل‌گرایانه در مباحث اعتقادی، در فقه با اجتهاد و قیاس مخالف بود.
شهرت اصلی ناشئ اصغر به سرودن اشعار فراوان در مدح و سوگ اهل‌بیت(ع) بود و از شاعرانی شمرده می‌شد که آشکارا از آنان ستایش می‌کردند. بخشی از اشعار او درباره غدیر و مرثیه‌های امام حسین(ع)، در کتاب‌های «الغدیر» و «ادب الطف» گردآوری شده است. وفات او را در سال ۳۶۵ق یا ۳۶۶ق در بغداد گزارش کرده‌اند و بنا بر برخی نقل‌ها، مخالفان شیعه او را در محله باب‌الطاق بغداد سوزاندند.
زیست‌نامه ناشئ اصغر
بر اساس منابع تاریخی، علی بن عبدالله بن وُصِیف بن یوسف[۱] ملقب به «ابوالحسین»[۲] یا «ابوالحسن»[۳] در سال ۲۷۱ قمری در بغداد متولد شد.[۴] وی به لقب الناشئ الأصغر[۵] یا الناشئ الصغیر[۶] شهرت یافته بود. عبدالحسین امینی نویسنده کتاب الغدیر به نقل از سمعانی در الأنساب، دلیل شهرت او به «ناشئ» را مهارت‌یافتن در یکی از شاخه‌های شعر دانسته است.[۷] گفته شده است ناشئ اصغر در دوران کودکی در دکان عطاری پدرش در بغداد با ابن‌رومی شاعر دیدار کرده است.[۸] بر اساس نقل منابع تاریخی، شغل وی مسگری و ساخت ظروف مسی بوده است و از این‌رو به او «الحلاء» گفته شده است.[۹] گزارش شده است که ناشئ اصغر چندان در بغداد ماندگار نبود و ظاهرا به دلیل شخصیت ادبی و شاعرانه‌اش مورد استقبال حاکمانی مانند سیف الدوله حمدانی در حلب، کافور اخشیدی در مصر، عضدالدوله دیلمی در فارس، بریدی در بصره و ابن‌عمید در ارجان قرار گرفته بود.[۱۰]
تاریخ وفات او در منابع، سال ۳۶۶ قمری و همچنین دوشنبه ۵ صفر سال ۳۶۵ قمری در بغداد گزارش شده است.[۱۱] بر اساس گزارش ابن‌شهرآشوب و شیخ حر عاملی، وی توسط مخالفانش در محله باب الطاق بغداد در آتش سوزانده شد.[۱۲]
جایگاه علمی و مذهبی
فهرست‌نگاران علی بن عبدالله بن وصیف را در شمار متکلمان شیعه برشمرده‌اند.[۱۳] به گفته پژوهشگران او علم کلام را نزد ابوسهل نوبختی فرا گرفت؛[۱۴] و از همین‌رو گمان می‌رود مانند مشایخ نوبختی خود، تمایلات اعتزالی داشته باشد[۱۵] که بدین جهت از سوی حدیث گرایان قمی در بغداد به حاشیه رفته و مجالی برای گسترش و نشر اندیشه‌های کلامی نوبختیان در بغداد پیدا نکرده است.[۱۶] مارتین مکدرموت محقق انگلیسی، او را از انتقال دهندگان تعالیم نوبختیان به شیخ مفید دانسته است؛[۱۷] اما به گفته برخی پژوهشگران، هیچ دلیلی بر شاگردی شیخ مفید از ناشئ اصغر وجود ندارد.[۱۸]
نقل شده است که وی در دفاع از عقاید امامیه مناظرات قدرتمندی داشت[۱۹] و بیشتر مناظرات او با مخالفان، در مسأله امامت بوده است.[۲۰] نجاشی گزارش کرده است که ناشی اصغر کتابی در موضوع «امامت» تألیف کرده بود[۲۱] و شاید از این جهت بود که عالمان سنی با تعبیر «شیعه سرسخت» از او نام برده‌اند.[۲۲] همچنین شیخ طوسی و ابن‌خلکان نیز تصریح کرده‌اند که او دارای تصانیف و تألیفات متعددی بوده است.[۲۳]
با این وجود و بر اساس نقل شیخ طوسی،[۲۴] ناشئ اصغر(متکلم عقل‌گرای امامیه) در عرصه فقه، ظاهرگرا بوده و در بحث و فتوا، با اجتهاد و قیاس مخالفت داشته است.[۲۵]
میراث ادبی
گزارش شده است هنر شعر مورد توجه ائمه(ع) بوده است و شعر یکی از تأثیرگذارترین روش‌ها در انتقال و گسترش آموزه‌های اعتقادی در جامعه محسوب می‌شده است.[۲۶] گفته شده است پس از دوران حضور اصحاب امامیه در دفاع و تبیین آموزه‌های اعتقادی از عنصر شعر و بیان منظوم بهره می‌گرفتند. در این زمینه می‌توان به ابوالحسین علی بن عبدالله بن وصیف از متکلمان سده چهارم هجری اشاره کرد که با تعابیری همچون الشاعر المتکلم[۲۷] و فحول الشعراء[۲۸] وصف شده است.[۲۹] ابن‌شهرآشوب او را در زمره «شعراء أهل البيت المجاهرين» (شاعرانی که تقیه نکرده و آشکارا به مدح اهل‌بیت می‌پرداختند) دسته‌بندی کرده است.[۳۰]
به گفته ابن‌خلکان اشعار او در مدح اهل‌بیت بی‌شمار بوده است.[۳۱] همچنین یاقوت حموی نیز نقل می‌کند که وی تمام عمر خود را صرف مدح اهل‌بیت کرد و عمده شهرت وی به واسطه همین اشعار است.[۳۲] عبدالحسین امینی اشعار غدیریه ناشئ اصغر را الغدیر ذکر کرده است.[۳۳] همچنین جواد شبر اشعار و مرثیه‌های حسینی وی را در کتاب ادب الطف جمع آوری نموده است.[۳۴]
پانویس
- ↑ ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، بی‌تا، ص۱۴۸.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست کتب الشیعة، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۸؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص ۲۷۱.
- ↑ حلی، رجال العلامة الحلی، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۳؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۷۸۴؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۷۱.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ امینی، الشعر و الشعراء، ۱۴۳۱ق، ص۱۸۳.
- ↑ امینی، الشعر و الشعراء، ۱۴۳۱ق، ص۱۸۳.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۷۸۴.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰؛ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۷۸۴.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۷۸۴؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۷۱.
- ↑ ابن شهرآشوب، معالم العلماء، بی‌تا، ص۱۴۸؛ حر عاملی، أمل الآمل، بی‌تا، ج۲، ص۲۰۸؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۵، ص۳۳۰.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست کتب الشیعة، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۸؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۲۷۱؛ حلی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۲۵۳.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۹۹؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۹۹.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.
- ↑ مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ۱۳۷۲ش، ص۱۵-۱۶.
- ↑ جعفری، الکلام عندالإمامیة، ص۲۵۱-۲۵۲؛ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج ۴، ص ۱۷۸۴.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۹۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص ۲۷۱.
- ↑ ابن‌حجر، لسان المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست کتب الشیعة، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۸؛ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست کتب الشیعة، ۱۴۲۰ق، ص۲۶۸؛ حلی، رجال العلامة الحلی، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۳.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۳۹۶-۳۹۷.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۳۳۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۲۷۱.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ج۱۶، ص۲۲۲.
- ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت، ۱۳۹۸ش، ص۳۴۲.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، بی‌تا، ص۱۴۸.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الأعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۷۸۴.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۳۹-۵۱.
- ↑ شبر، ادب الطف، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۰۲.
منابع
- ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
- ابن‌حجر، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۳۹۰ق.
- ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان، قم، شریف رضی، ۱۳۶۴ش.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، بیروت، دارالأضواء، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین، الشعر و الشعراء، محقق محمدحسن شفیعی، قم، مؤسسة ميراث النبوة، ۱۴۳۱ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدير في الكتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدير للدراسات الإسلامية، ۱۴۱۶ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، بغداد، مكتبة الأندلس، بی‌تا.
- حلی، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
- حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلی، مصحح: محمدصادق بحرالعلوم، نجف، دار الذخائر، ۱۴۱۱ق.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء إرشاد الأريب الی معرفة الادیب، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الارنوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق.
- شبر، جواد، أدب الطف، أو، شعراء الحسین علیه السلام من القرن الأول الهجري حتی القرن الرابع عشر، بیروت، دار المرتضی، ۱۴۰۹ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، فهرست كتب الشيعة و أصولهم و أسماء المصنّفين و أصحاب الأصول، قم، مكتبة المحقق الطباطبائي، ۱۴۲۰ ق.
- مکدرموت، مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش.
- موسوی تنیانی، سید اکبر، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت (میانه مدرسه کوفه و بغداد)، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشي، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۶۵ش.