سید هاشم بحرانی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
سید هاشم‌ بن‌ سلیمان‌ بن‌ اسماعیل‌ حسینى‌ توبِلی بحرانی

مرقد سید هاشم بحرانی
زادروز ۱۰۵۰ق/۱۰۱۹ش
زادگاه توبِل بحرین
درگذشت ۱۱۰۷ یا ۱۱۰۹ق/۱۰۷۴ یا ۱۰۷۶ش - توبِل بحرین
استادان عبدالعظیم‌ بن‌ عباس‌ استرآبادی‌ و شیخ‌ فخرالدین‌ طریحى‌ رمّاحى‌
شاگردان شیخ حر عاملی، محمود بن‌ عبدالسلام‌ مَعنى‌ بحرانى‌، على‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ راشد مَقابى‌ بحرانى‌، سلیمان‌ بن‌ عبدالله‌ ستراوی‌ ماحوزی، شیخ‌ حسن‌ بحرانى‌ و...
دین اسلام
مذهب امامیه
آثار البرهان فی تفسیر القرآن، ترتیب‌ التهذیب‌، حلیه الابرار فی احوال محمد و آله الاطهار، معالم‌ الزلفى‌ فى‌ معارف‌ النشأه الاولى‌ و الاخری، بهجه النظر و...
خویشاوندان از نوادگان سید مرتضی علم الهدی

سید هاشم بن سلیمان توبِلی بحرانی (حدود ۱۰۵۰-۱۱۰۷ یا ۱۱۰۹ق/۱۰۱۹-۱۰۷۴ یا ۱۰۷۶ش) مشهور به علامه بحرانی از فقها، محدثین و مفسرین شیعه در قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم قمری و اهل بحرین است. او مرجعیت دینی و اجتماعی اهالی بحرین را برعهده داشت. کتاب تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن از اوست. شیخ حر عاملی صاحب کتاب وسائل الشیعه شاگرد اوست.

ولادت و نسب

نام کامل او، هاشم بن سلیمان بن اسماعیل حسینی توبِلی، از نوادگان سیدمرتضی علم الهدی است و نسبش به واسطه او به امام موسی بن جعفر(ع) می‌رسد.[۱] بحرانی در خانواده‌ای روحانی در کتکان از قرای توبِلی، حاکم نشین آن روز بحرین زاده شد.[۲] ولادت او را در حدود سال ۱۰۵۰ق /۱۶۴۰م دانسته‌اند.[۳]

تحصیلات و اساتید وی

در منابع اطلاعی درباره دوران تحصیل او یافت نمی‌شود. درباره استادان او نیز آگاهی چندانی در دست نیست و از میان آنان تنها برخی از مشایخ اجازه او شناخته شده است. بحرانی ظاهراً بخش مهمی از تحصیل خود را در وطنش گذراند و آن‌گونه که از برخی شواهد برمی‌آید، سفرهایی نیز به نجف و مشهد داشته است. در مشهد از عبدالعظیم بن عباس استرآبادی، عالم اخباری از شاگردان شیخ بهایی، اجازه نقل حدیث دریافت کرد.[۴]، که زمان آن را پیش از ۱۰۷۴ق دانسته است و در سفرش به نجف، از شیخ فخرالدین طریحی رمّاحی نیز اجازه‌ای دریافت کرد.[۵] سلسله مشایخ روایی بحرانی، چنانکه در پایان البرهان آمده است، به کلینی و شیخ صدوق و شیخ طوسی می‌رسد.[۶]

موقعیت دینی و اجتماعی

او در بحرین از موقعیت ممتازی برخوردار بود و پس از درگذشت مرجع دینی بزرگ وقت، محمد بن ماجد ماحوزی، ریاست علمی و مسند فتوایی بحرین را برعهده گرفته و بجز تألیف و تدریس، زعامت فقهی و مرجعیت دینی - اجتماعی را نیز برعهده داشت.[۷] بحرانی مقام قضا و رسیدگی به امور حسبه را نیز برعهده داشت و به سامان دهی امور اجتماعی می‌پرداخت و به کار مظلومان و ستمدیدگان رسیدگی می‌کرد. برخورد پرصلابت او با سلاطین و حکام بحرین و مبارزه مجدانه او با ستم و چپاول، و پایداری در امر به معروف و نهی از منکر، محبوبیتی عمیق در میان مردم به او بخشیده بود.[۸]

جایگاه علمی

سید هاشم بحرانی، چنانکه از آثارش برمی‌آید، از علمای اخباری بوده است و تأکید او بر لزوم فراگیری همه دانش‌های دینی از اهل بیت پیامبر(ص) در مقدمه البرهان معرّف دیدگاه اوست. بحرانی تا پایان عمر به تدریس اشتغال داشت.[۹] وی گذشته از ریاست دینی در روزگار خود، در گردآوری نوادر کتب حدیث پیشینیان و تتبّع در این علم کم نظیر بوده است. یوسف بحرانی[۱۰] از این جهت فقط علاّمه مجلسی را برتر از او می‌شمارد، هر چند که او برخلاف مجلسی تنها به جمع و نقل روایات بی‌هیچ توضیح و تفسیری اهتمام داشته است. به دلیل کثرت تألیفات (۷۵ اثر به نوشته افندی اصفهانی[۱۱] و اطلاعات گسترده در زمینه‌های مختلف علوم دینی، به علاّمه بحرانی مشهور شده است.[۱۲]

به رغم تألیفات فراوانی که از او گزارش شده است و باوجود جایگاه اجتماعی او به عنوان مرجعی دینی، هیچ رساله فتوایی یا نظرات قاطع فقهی در لابه لای آثار او دیده نشده است.[۱۳] این نکته نظرها را به سمت کم بودن بضاعت فقهی او که در اکثر دوران‌ها از مهم‌ترین علوم اسلامی به شمار می‌آمده، برده است؛ اما برخی بر این عقیده‌اند که وی بر اثر تقوایی که داشته، از نوشتن رساله فتوایی خودداری کرده و به جای آن به گزارشی از مصادر فتوا در کتاب‌های خویش یا در جواب استفتائات پرداخته است؛ چنانکه این روش در تاریخ فقه امامیه سابقه دارد.[۱۴]
البرهان فی تفسیر القرآن

تالیفات

علامه بحرانی تالیفات بسیاری دارد که تعداد آن‌ها را بالغ بر ۷۵ اثر شمرده‌اند اما آثار چاپ شده وی عبارتند از:

شاگردان

مزار سید هاشم بحرانی در بحرین

از شاگردان و راویان او کسانی چون شیخ حر عاملی، [۱۶] محمود بن عبدالسلام مَعنی بحرانی، [۱۷] علی بن عبدالله بن راشد مَقابی بحرانی، [۱۸] سلیمان بن عبدالله ستراوی ماحوزی، [۱۹] محمدعطار بغدادی، [۲۰] هیکل بن عبدعلی اسدی جزایری، [۲۱] و شیخ حسن بحرانی، [۲۲] را نام برده‌اند. فرزندان او عیسی و محسن نیز اهل دانش بوده‌اند.[۲۳]

وفات

علامه بحرانی در ۱۱۰۷ یا ۱۱۰۹ق وفات یافت و پیکرش در توبَلی، در گورستان مشهور «‌ماتینی »، بحرین به خاک سپرده شد.[۲۴] مقبره او بعدها زیارتگاه شد.[۲۵]

پانویس

  1. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۹۸.
  2. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۳.
  3. نک: ایرانیکا.
  4. بحرانی، هاشم، البرهان، ج۴، ص۵۵۱؛ نیز نک: ایرانیکا.
  5. بحرانی، هاشم، مدینه المعاجز، ج۴، ص۳۱۱-۳۱۲.
  6. هاشم بحرانی، البرهان، ج۴، ص۵۵۱.
  7. امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۴۹؛ بلادی، علی، انوار البدرین، ص۱۳۹.
  8. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۳؛ نیز نک: امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۴۹.
  9. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۳۰۰.
  10. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۳.
  11. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۳۰۰.
  12. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۳؛ افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۹۸.
  13. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۳۰۰-۳۰۱.
  14. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۳.
  15. افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۹۹-۳۰۳؛ بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۴-۶۶.
  16. حر عاملی، امل الا¸مل، ج۲، ص۳۴۱.
  17. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۷۵؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۸، ص۱۸۳.
  18. آقابزرگ، الذریعه، ج۷، ص۸۰، ۸۵.
  19. بلادی، علی، انوار البدرین، ص۱۳۹.
  20. حرزالدین، محمد، معارف الرجال، ج۲، ص۳۲۹-۳۳۰.
  21. حسینی، احمد، تراجم الرجال، ج۲، ص۸۶۳.
  22. حسینی، احمد، تلامذه المجلسی، ص۲۲.
  23. افندی، ریاض العلما، ج۵، ص۳۰۰.
  24. بحرانی، یوسف، لؤلؤه البحرین، ص۶۴.
  25. امین، محسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۲۴۹.

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳؛
  • افندی اصفهانی، عبداللّه بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱؛
  • امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ محمودبن جعفر موسوی زرندی، تهران، ۱۳۳۴ش؛
  • بحرانی، هاشم، مدینه المعاجز، به کوشش عزت الله مولایی، قم، ۱۴۱۳ق؛
  • بحرانی، یوسف بن احمد، لؤلؤه البحرین، چاپ محمد صادق بحرالعلوم، قم، بی‌تا؛
  • بلادی بحرانی، علی، انوار البدرین، قم، ۱۴۰۷ق؛
  • حرز الدین، محمد، معارف الرجال، قم، ۱۴۰۵ق؛
  • حرّعاملی، محمدبن حسن، امل الا´مل، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۳۶۲ش؛
  • حسینی، احمد، تراجم الرجال، قم، ۱۴۱۴ق؛
  • حسینی، احمد، تلامذه المجلسی، قم، ۱۴۱۰ق؛
  • خوانساری، محمدباقربن زین العابدین، روضات الجنّات فی احوال العلماء و السادات، چاپ اسداللّه اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰-۱۳۹۲؛
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، ج۳، چاپ محمدرضا نوری نجفی، تهران، ۱۳۲۱.

پیوند به بیرون