خشم

از ویکی شیعه
اخلاق
آیات اخلاقی
آیات افکآیه اخوتآیه اطعامآیه نبأآیه نجواآیه مشیتآیه برآیه اصلاح ذات بینآیه ایثار
احادیث اخلاقی
حدیث قرب نوافلحدیث مکارم اخلاقحدیث معراجحدیث جنود عقل و جهل
فضایل اخلاقی
تواضعقناعتسخاوتکظم غیظاخلاصخشیتحلمزهدشجاعتعفتانصافاصلاح ذات البینعیب‌پوشی
رذایل اخلاقی
تکبرحرصحسددروغغیبتسخن‌چینیتهمتبخلعاق والدینحدیث نفسعجبعیب‌جوییسمعهقطع رحماشاعه فحشاءکفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفسنفس لوامهنفس امارهنفس مطمئنهمحاسبهمراقبهمشارطهگناهدرس اخلاقاستدراج
عالمان اخلاق
ملامهدی نراقیملا احمد نراقیمیرزا جواد ملکی تبریزیسید علی قاضیسید رضا بهاءالدینیسید عبدالحسین دستغیبعبدالکریم حق‌شناسعزیزالله خوشوقتمحمدتقی بهجتعلی‌اکبر مشکینیحسین مظاهریمحمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآننهج البلاغهمصباح الشریعةمکارم الاخلاقالمحجة البیضاءرساله لقاءالله (کتاب)مجموعه وَرّامجامع السعاداتمعراج السعادةالمراقبات

خشم یا غضب از رذائل اخلاقی که حسّ انتقام‌جویی در آن نهفته است. هيجان و جوشش خون قلب، سرخ‌شدن چشم‌ها و متورم‌شدن رگ‌هاى گردن و پرخاشگری از جمله نشانه‌های خشمگین شدن است. خشم و غضب را کلید ورود به هر شر و بدی دانسته‌اند. کلماتی همچون سَخَط، غَیظ، حَنَق، حِدَّۃ نیز در معنای غضب و خشم به‌کار برده شده است.

در مواردی همچون اثبات حکم خدا و یا مقابله با امر انحرافی و شیطانی، خشم جایز دانسته شده است. نمونه‌ای از خشم، خشم خداوند است که به گفته علامه طباطبایی، آیه ۸۱ سوره طه بدان اشاره دارد.

عواملی همچون حسادت، کینه‌توزی، حرص و طمع، کبر و غرور، حب جاه و مقام و مال از عوامل بروز خشم معرفی شده است. به گفته فقیهان شیعه، در حالت خشم، عقود اسلامی و ایقاعات اثرگذار نبوده و اگر شخصی در این حالت سخن کفرآمیزی به زبان جاری کند دلیل بر ارتداد او نخواهد بود. روایات اسلامی آسیب‌ها و پیامدهایی برای خشم بیان کرده است که تباهی ایمان، نفوذ شیطان بر انسان، آشکار شدن عیوب و از دست رفتن آبرو از جمله‌ی آن‌هاست.

برای کنترل خشم راهکارهایی سفارش شده که یاد خدا، تغییر حالت دادن و خواندن برخی از ادعیه و اذکار از جمله آن‌هاست.

مفهوم‌شناسی و جایگاه

خشم از رذائل اخلاقی[۱] که در آن فرد به دنبال آسیب رساندن و یا تخریب اموال دیگران است.[۲] هيجان و جوشش خون قلب،[۳] سرخ‌شدن چشم‌ها و متورم‌شدن رگ‌هاى گردن[۴] و پرخاشگری[۵] از نشانه‌های خشم معرفی شده است. کلماتی همچون سَخَط، غَیظ، حَنَق، حِدَّۃ نیز در معنای غضب و خشم به‌کار برده شده است.[۶] کلینی در کتاب الکافی با بیان روایتی از امام صادق(ع) کلید ورود به هر شر و بدی را خشم و غضب معرفی کرده است.[۷] خشم و غضب حالتی مخالف حالت رضایت است.[۸]

خشم مثبت

حالتی است که در آن فرد به دنبال اثبات حکم خدا و یا مقابله با یک امر انحرافی و یا شیطانی است.[۹] به‌طور کلی هر نوعی از خشم که بر اساس یک مبنای منطقی صادر شود خشم مثبت نامیده شده است.[۱۰]

علامه طباطبایی در ذیل آیه ۸۱ سوره طه نمونه‌ای از خشم و غضب را مربوط به خدا دانسته و آن را صفتی از صفات فعل او برشمرده است.[۱۱] در احوالات پیامبر اسلام(ص) آمده است: يَغْضَبُ لِرَبِّهِ وَ لَا يَغْضَبُ لِنَفْسِه‏ (به خاطر پروردگارش خشمگین می‌شد نه به خاطر خودش)[۱۲]

عوامل

در روایات اسلامی و کتب اخلاقی نسبت به بروز خشم و غضب عواملی ذکر شده است:

احکام فقهی

افعالى همچون عقود اسلامی (نکاح، بیع، مضاربه و ...) و ایقاعات (طلاق، قَسَم، نذر و ...) كه اثرگذاری آنها منوط به قصد و نیت است؛[۱۹] به‌ گفته فقیهان شیعه، اگر انجام‌دهنده آن در حال خشم و غضب باشد اثری بر آن عمل مترتب نخواهد شد.[۲۰] سخن کفرآمیزی که در حال خشم و غضب گفته شود، موجب ارتداد نمی‌شود.[۲۱] قضاوت کردن قاضی در حالت خشم و غضب مکروه دانسته شده است.[۲۲]

آسیب‌ها و پیامدها

در روایات اسلامی، تباهی ایمان،[۲۳] نفوذ شیطان بر انسان،[۲۴] آشکار شدن عیوب و از دست رفتن آبرو[۲۵]‏ از جمله آثار و پیامدهای مربوط به خشم معرفی شده است.

نمایان‌شدن خشم، آسیب‌های اجتماعی و روانی به همراه دارد.[۲۶] برخی از روایات اسلامی خشم را همچون جنون معرفی کرده[۲۷]‏ که در اثر آن قدرت تعقل از انسان گرفته می‌شود.[۲۸] علامه مجلسی با بیان روایتی از امام صادق(ع)، قتل عمد و تهمت زنا زدن به زن پاکدامن را از جمله آسیب‌های خشم برشمرده است.[۲۹] علت اصلی وقوع نزاع و درگیری در جامعه خشم و غضب دانسته شده است.[۳۰] بر اساس آمار منتشر شده از سوی سازمان پزشکی قانونی کشور ایران، در نه ماهه سال ۱۴۰۲ش، ۴۷۳۶۸۳ مورد نزاع و درگیری به ثبت رسیده است.[۳۱]

کنترل خشم

آن كس كه خشم خود را فرو ببرد با اينكه قدرت بر اعمال آن دارد خداوند دل او را از آرامش و ايمان پر می‌كند.[۳۲]

کنترل خشم به‌معنای خوددارى از اظهار خشم يا نگه‌داشتن آن در دل‏ است.[۳۳] به گفته مکارم شیرازی مرجع تقلید شیعه، کنترل خشم از چنان اهمیتی برخوردار است[۳۴] که در برخی از روایات اسلامی، ثواب شهید و هم‌نشینی با انبیاء به کنترل‌کننده خشم عطا شده است.[۳۵] به باور مفسران قرآن کریم، آیه ۱۳۴ سوره آل‌عمران به جایگاه و اهمیت کنترل خشم اشاره دارد. [۳۶]

راهکار

برای کنترل خشم در روایات اسلامی و کتب اخلاقی راهکارهایی بیان شده که برخی از آن‌ها عبارت است از:

جستارهای وابسته

پانویس

  1. طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش،‌ ج۲، ص۱۳۳.
  2. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
  3. راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن‏، ۱۴۱۲ق، ص۶۰۸.
  4. موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۵۹۹.
  5. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
  6. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۲۷.
  7. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۰۲.
  8. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۱۶.
  9. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۲۳۳.
  10. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۲۳۳.
  11. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۴، ص۱۸۷.
  12. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۶، ص۲۲۷.
  13. تميمى آمدى‏، غرر الحكم و درر الكلم، ۱۴۱۰ق، ص۶۸.
  14. تميمى آمدى‏، غرر الحكم و درر الكلم، ۱۴۱۰ق، ص۱۲۵.
  15. جمعی از نویسندگان، موسوعة نضرة النعیم في مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم، ۱۴۲۶ق، ج۱۱، ص۵۰۷۷.
  16. جمعی از نویسندگان، موسوعة نضرة النعیم في مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم، ۱۴۲۶ق، ج۱۱، ص۵۰۷۷.
  17. نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۸ش، ص۲۳۹.
  18. جمعی از نویسندگان، موسوعة نضرة النعیم في مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم، ۱۴۲۶ق، ج۱۱، ص۵۰۷۷.
  19. موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۵۹۹.
  20. موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۵۹۹.
  21. موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۵۹۹.
  22. موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۵۹۹.
  23. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۰۲.
  24. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۲۶۷.
  25. تميمى آمدى‏، غرر الحكم و درر الكلم، ۱۴۱۰ق، ص۳۱۰.
  26. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۸۸ و ۱۱۲.
  27. تميمى آمدى‏، غرر الحكم و درر الكلم، ۱۴۱۰ق، ص۱۱۴.
  28. تميمى آمدى‏، غرر الحكم و درر الكلم، ۱۴۱۰ق، ص۷۳.
  29. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۲۶۵.
  30. کیومرثی، مهار خشم، ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
  31. «سازمان پزشکی قانونی کشور ایران»
  32. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۹۷.
  33. راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن‏، ۱۴۱۲ق، ص۷۱۲.
  34. مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۳۹۱.
  35. مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۳۹۱.
  36. نگاه کنید به: طبرسی، مجمع‌البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۳۷؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۶۸۹؛ سیوطی، الدر المنثور فى التفسير بالماثور، ج۲، ص۷۲-۷۳.
  37. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۰۴.
  38. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۲، ص۳۳۹.
  39. مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۵ش، ص۳۹۴.
  40. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۲، ص۳۳۹.
  41. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۲، ص۳۳۸.
  42. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۲۷۲.
  43. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۲۷۲.
  44. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۰، ص۲۷۳.

منابع

  • «سازمان پزشکی قانونی کشور ایران»، تاریخ بازدید ۲۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • بحرانی، سید هاشم،‌ البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامية)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  • تميمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم، قم، دارالكتاب الإسلامی، ‏‏چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
  • جمعی از نویسندگان، موسوعة نضرة النعیم في مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم، جده، دار الوسیلة، ۱۴۲۶ق.
  • راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن‏، بیروت، دار الشامية، ۱۴۱۲ق.
  • سيوطى، عبدالرحمن بن ابی‌بكر، الدر المنثور فى التفسير بالماثور، قم، كتابخانه آيت‌الله مرعشى نجفى، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبائی، محمد‌حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن،‌ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • طريحى، فخرالدين، مجمع البحرین، تهران، كتاب‌فروشى مرتضوى، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
  • کیومرثی، محمدرضا، مهار خشم، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
  • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب(ع)، ۱۳۸۵ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
  • موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بيت (ع)، ۱۳۸۲ق.
  • نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعادة، قم، هجرت، ۱۳۷۸ش.