قیامت

قیامت، نام روزی است که تمام انسان‌ها برای محاسبه اعمالی که در دنیا انجام داده‌اند در کنار هم جمع می‌شوند. قبل از این روز که زمان آن در آیات و روایات، هزار یا پنجاه هزار سال معرفی شده است، وقایعی چند روی می‌دهد که به اشراط الساعه معروف است. برخی از آنها عبارتند از:متلاشی شدن کوه‌ها، تاریکی خورشید و ماه و ستارگان، شکافته شدن آسمان و زلزله‌ای بزرگ و ویرانگر. از زمان و مکان آنرا جز خدا و کسی که او بخواهد، اطلاع ندارد. نحوه محاسبه، برخورد خداوند با مستضعفان، کودکان و دیوانگان از مباحث مهم و مطرح در مورد این مسئله است.

برای محاسبه اعمال انسان، علاوه بر اعمالی که به صورت مجسم و عینی در پیش چشم او قرار دارد، نامه اعمال انسان که تمام اعمال انسان در آن ضبط شده به او داده می‌شود. کسی که نامه اعمالش به دست چپش داده شود، اهل دوزخ است و آنکه نامه اعمالش به دست راستش داده می‌شود، یعنی نیکوکار بوده و اهل بهشت و رستگاری است. گواهانی نیز که شاهد اعمال انسان بوده‌اند برای شهادت دادن وجود دارند.

اعمال انسان در آن روز با پیشوایان دینی(پیامبر اکرم(ص)، امامان و صالحان) سنجیده می‌شود و کسی که اعمال و اعتقاداتش شباهت بیشتری با اعمال و اعتقادات ایشان داشته باشد، سعادتمندتر خواهد بود.

نام‌های قیامت

در قرآن، حدود هفتاد نام و وصف درباره قيامت آمده است که معروف‌ترین آنها عبارتند از: «يوم الساعة، يوم القيامة، اليوم الاخر، يوم الحساب، يوم الدين، يوم الجمع، يوم الفصل، يوم الخروج، يوم الموعود، يوم الخلود، يوم الحسرة، يوم التغابن، يوم البعث.

مقدمات و نشانه‌های قیامت

مقالهٔ اصلی: نشانه‌های قیامت

یک سری اتفاقات قبل از روز قیامت روی می‌دهد که به آنها أشراط الساعة نیز گفته می‌شود. قرآن کریم به برخی از این نشانه‌ اشاره دارد که عبارتند از:

• متلاشى شدن كوه‏‌ها
• روان شدن درياها
• زلزله‌هاى عظيم و ويرانگر
• تاريک شدن خورشيد
• تاريک شدن ماه
• تاريک شدن ستارگان
• شكافتن آسمان
• دمیده شدن صور اسرافیل

زمان قیامت

کسی اطلاع از زمان فرارسیدن قیامت را ندارد و فقط خداوند از زمان آن خبر دارد. به همین جهت، فرارسیدن قیامت امری است ناگهانی و زمانی فرا می‌رسد که بسیاری در غفلت به سر می‌برند.

يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ‏ (ترجمه:درباره قيامت از تو مى‏‌پرسند كه در چه وقت واقع مى‌‏شود؟ بگو: «واقعه‌‏اى بس عظيم در آسمان‌ها و زمين است و فقط پروردگار مى‌‏داند و جز او كسى وقتش را نمى‌‏داند و به طور ناگهان مى‌‏آيد،» چنان از تو مى‏‌پرسند كه گويى از وقوع آن خبر دارى، بگو: «علم آن نزد خداست، ولى بيشتر مردم نمى‌‏دانند.».)^{[اعراف–187]}

البته عدم آگاهى از وقوع رستاخيز، در کنار ناگهانى بودن و با توجه به عظمت ابعاد آن سبب مى‏‌شود كه هيچگاه مردم قيامت را دور ندانند و همواره در انتظار آن باشند، به اين ترتيب خود را براى نجات در آن آماده سازند، و اين عدم آگاهى اثر مثبت و روشنى در تربيت نفوس و توجه آنها به مسئوليت‌ها و پرهيز از گناه خواهد داشت.

مکان قیامت

بر اساس آیات قرآن کریم، در روز قيامت، همه مردگان، به طور ناگهانى و به يك‏باره، با قدرت پروردگار دوباره زنده و از قبرها بيرون آمده و در صحراى محشر جمع شده و به حساب آنها رسيدگى مى‏‌شود. مكان حضور و حساب‏رسى آنها غير از اين زمينى است كه ما در اين دنيا بر روى آن زندگى مى‌‏كنيم:

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّموَتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ‏ (ترجمه:در آن روز كه اين زمين به زمين ديگر و آسمان‌‏ها [به آسمان‌‏هاى ديگر] تبديل مى‌‏شوند و آنها در پيشگاه خداوند واحد قهار ظاهر مى‏‌گردند.)^{[ابراهیم–48]}

مقدار قیامت

در قرآن کریم در مورد مقدار روز قیامت دو آیه وجود دارد: هزار سال و پنجاه هزار سال که بر اساس روایتی از امام صادق(ع) قیامت، پنجاه موقف و ایستگاه دارد که عبور از هر موقف، هزار سال طول می‌کشد.

رخدادهای قیامت

زنده شدن انسان‌ها

قرآن مجيد در آيات زيادى، چگونگى زنده شدن انسان در روز قيامت را بيان كرده است. در آیه 68 سوره زمر بیان می‌کند که با یک بار دمیده شدن در صور اسرافیل، تمام بندگان می‌میرند مگر کسانی که خدا بخواهد. آنگاه، بار دیگر در صور دمیده می‌شود و ناگهان همگی برخواسته و در انتظار محاسبه می‌مانند.

وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فيهِ أُخْرى‏ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُون‏ (ترجمه:در صور كه دميده شود، آسمانيان و زمينيان بيهوش مى‌‏شوند مگر آنها كه خدا بخواهد و چون بار ديگر در آن دميده شود ناگهان به پا خيزند و درنگرند.)^{[الزمر–68]}

حسابرسی

مهمترین کاری که در قیامت صورت می‌گیرد، بررسی اعمال بندگان و محاسبه آنها است. این بررسی بر اساس قوانینی است که در قالب آموزه‌های اعتقادی و عملی(احکام) توسط پیامبران به مردم ابلاغ شده است. هر کسی مسئول عملکرد خود است و هیچ کس، نمی‌تواند بار گناه کسی را به دوش بکشد و به هیچ کس ظلمی نخواهد شد.

یک سری امور در حسابرسی اعمال مطرح است که عبارتند از:

• سوال‌های قیامت: در قیامت از یک سری چیزها سوال می‌شود که قرآن کریم به برخی آنها اشاره دارد:

• • نعمت‌‏هاى مادى و معنوی خداوند
  • از مجرمان درباره گناهان اعتقادی، عملی و اخلاقی؛
  • از مشرکان درباره رفتارشان با پیامبران
  • در مورد دختران زنده به‌گور شده
  • در مورد عُمر
  • در مورد مال
  • در مورد اعمال و رفتار
  • در مورد محبت اهل‌‏بيت

پيامبراكرم در این زمینه می‌فرماید:

در قيامت هيچ بنده‌‏اى قدم از قدم بر نمى‌‏دارد تا از چهار چيز سؤال شود: از عمرش كه در چه راهى تمام كرده؟ و از مالش كه از كجا جمع‌‏آورى نموده و در چه راه مصرف كرده است؟ و از عملش كه چه كارى انجام داده؟ و از محبت ما اهل‏بيت!

• اعمال نیک غیر مسلمانان: اعمال افرادی که به خداو آخرت ایمان دارند و با انگیزه تقرب و نزدیکی به خداوند آنرا انجام داده‌اند، مورد قبول قرار می‌گیرد و ثواب و پاداش به آن عطا می‌شود. اما غیر مسلمانانی که به خدا و آخرت ایمان دارند و عمل خیری را به قسد تقرب انجام می‌دهند، در صورتی که در ایمان نیاوردن تقصیری نداشته باشند، از اعمال خیر خود که ربطی به ایمان ندارد، بهره‌مند می‌شوند. ولی اگر در ایمان نیاوردند تقصیر داشته باشند؛ یعنی با اسلام و آموزه‌های آن آشنا بوده ولی بدون دلیل و تنها به جهت تعصب و لجاجت از قبول آن سرباز زده باشد، تمام آن اعمال خير به هدر خواهد رفت.

• وضعیت مستضعفان: منظور از مستضعفان، افرادى هستند كه از نظر فكرى يا بدنى يا اقتصادى آن چنان ضعيف‏‌اند كه قادر به شناسايى حق از باطل نشوند و يا اين‏كه با تشخيص عقيده صحيح، بر اثر ناتوانى جسمى يا ضعف مالى و يا محدوديت‏‌هايى كه محيط بر آنها تحميل كرده، قادر به انجام دادن وظايف خود به طور كامل نباشند و نتوانند مهاجرت كنند. به عنوان مثال، کسی که در سرزمينى قرار دارد كه اكثريت آنان كافرند و قدرت به دست آنان است و عالم دينى هم وجود ندارد كه معارف دين را به آنها برساند و يا محيط كفر و ترس اجازه نمى‌‏دهد به آن معارف عمل كنند و از سوى ديگر قدرت بيرون آمدن از آن‏جا و رفتن به محيط اسلام را هم ندارند و يا اين‏كه اصلًا به ذهنش خطور نكرده كه دينِ حقّى وجود دارد. چنین کسانی، مشمول عفو و بخشش خداوند قرار می‌گیرند و به دوزخ نمی‌روند.

إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرّجَالِ وَالنّسَآءِ وَالْوِلْدَ نِ لَايَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا‏ (ترجمه:مگر آن مردان و زنان و كودكان فرودستى كه چاره‏جويى نتوانند و راهى نيابند.)^{[نساء–99]}

• وضعیت دیوانگان: ديوانگان نیز تا زمانی‌که در این دنیا عقل ندارند و توان تشخیص حق را ندارند، تكليف ندارند و در آخرت مورد بازخواست قرار نخواهند گرفت، زيرا يكى از شرايط تكليف، عقل است. امام صادق(ع) در روایتی بیان می‌کند:

خداوند در قيامت در حساب بندگان به اندازه عقلى كه در دنيا به آنها داده است، دقت و سخت‏گيرى مى‏‌كند.

• وضعیت بچه ها و خردسالان: کسانی که در کودکی و زمانی که هنوز توان تشخیص حق از باطل را نیافته‌اند و پدر و مادرشان مسلمان بوده‌اند، به والدین خود ملحق شده و به بهشت می‌روند:

وَ الَّذينَ ءامَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذرّيّتُهُمْ بإِيمن أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرّيّتُهُمْ‏ (ترجمه:و آنها كه ايمان آوردند و فرزندانشان به پيروى از آنان ايمان اختيار كردند، فرزندان‏شان را [در بهشت‏] به آنها ملحق مى‌‏كنيم.)^{[طور–21]}

نحوه برخورد خداوند با فرزندانی که والدین آنها کافر هستند، مشخص نیست، هرچند به اعتقاد شیعیان و بر اساس آیات قرآن کریم، قطعا عذاب نخواهند شد؛ زیرا عذاب در صورتی است که پیام خداوند به شخص رسیده باشد و او در حالی که به سن تکلیف رسیده و عقل دارد، با اختیار خود با دستور خداوند مخالفت کند. بنابراین، کسی که در کودکی از دنیا می‌رود، تکلیفی نداشته تا به جهنم برود.

رستاخیز حیوانات

از برخی آیات و روایات استفاده می‌شود که حیوانات نیز مانند انسان‌ها در روز قیامت برانگیخته می‌شود و به اندازه آگاهی و مسئولیتشان، حسابرسی می‌شوند. البته برخلاف انسان‌ها که بعد از حسابرسی به بهشت یا جهنم می‌روند، حیوانات پس از حسابرسی و اجرای عدالت در حق آنها، دوباره می‌میرند و خاک می‌شوند؛ یعنی اگر ستمی کرده باشند، در صحنه قیامت قصاص می‌شوند.

در حدیثی از ابوذر غفاری نقل شده روزی در محضر پیامبر بودند و در پیش روی آنان، دو بز به یکدیگر شاخ می‌زدند. حضرت از آنان پرسید: مى‌‏دانيد چرا اينها به يك‏ديگر شاخ زدند؟ حاضران گفتند: نه حضرت فرمود: اما خدا مى‌‏داند چرا؟ و به زودى در ميان آنها داورى خواهد كرد.

نامه اعمال

مقالهٔ اصلی: نامه اعمال

تمام اعمالی که هر انسان در طول زندگی خود انجام داده، در کتابی غیر مادی ثبت می‌شود که به نامه اعمال معروف است. این کتاب، مادی نیست و خط و نقش های آن به صورتی است که قابل انکار نیست.

وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فيهِ أُخْرى‏ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُون‏ (ترجمه:و كارنامه عمل شما در ميان نهاده مى‌‏شود، آن گاه بزه‏كاران را از آن‏چه در آن است بيمناك مى‌‏بينى و مى‌‏گويند: اى واى بر ما، اين چه نامه‌‏اى است كه هيچ كار كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته، جز اين كه همه را به حساب آورده است.)^{[الکهف–49]}

ظاهر آيات قرآن اين است كه نامه اعمال افراد نيكوكار به دست راستشان داده مى‌‏شود و نامه اعمال افراد بدكار به دست چپ‏شان.

تجسم اعمال

مقالهٔ اصلی: تجسم اعمال

منظور از تجسم اعمال اين است كه آن چه انسان در اين جهان انجام داده است، در جهان ديگر، به صورتى متناسب با آن جهان نمایان می‌شود. به عبارت ديگر: پاداش‌‏ها وكيفرها، نعمت‌‏ها و سختی‌ها، واقعیت اعمالی است که انسان در دنیا انجام داده است و در زندگانی اخروی، حقیقت آن نمایان شده است. بر این اساس، عملی که انسان انجام می‌دهد دو صورت دارد. یک شکل دنیایی كه ما آن را مشاهده مى‌‏كنيم و يك صورت اخروى كه هم اكنون نمایان نیست. در روز رستاخيز پس از تحولاتی که صورت می‌گیرد، واقعیت اخروی اعمال نمایان می‌شود شکل دنیای از بین می‌رود و باعث لذت و شادی صاحب عمل يا آزار و اندوه وى مى‏‌گردد. بنابراين، بر اساس این دیدگاه، جزاى اعمال هر انسانى عين اعمال او خواهد بود.

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ‏ (ترجمه:روزى كه هر انسانى هر كار نيكى كه انجام داده است، نزد خود حاضر مى‌‏يابد و هر كار بدى را كه انجام داده است نيز، حاضر و آماده مى‌‏يابد.)^{[آل عمران–30]}

گواهان

مقالهٔ اصلی: شاهدان قیامت

در روز قیامت که انسان‌ها برای حسابرسی اعمال و پاداش و جزای متناسب جمع می‌شوند، به غیر از نامه اعمال، گواهانی وجود دارند که شاهد اعمال ما بوده‌ و در صحرای محشر شهادت می‌دهند. بر اساس متون دینی، اعمال ما شاهدانی دارد که عبارتند از:

• خداوند متعال
• پیامبران و به‌خصوص پیامبر اکرم(ص)
• امامان معصوم(ع)
• فرستگان
• زمین
• اعضاو جوارح بدن
• زمان.

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ  (ترجمه:بگو: «عمل كنيد كه خدا و رسولش و مؤمنان ناظر اعمال شما خواهند بود و به زودى به سوى كسى باز مى‌‏گرديد كه داناى پنهان و آشكار است و شما را از كردارتان خبر مى‏‌دهد.)^{[توبه–105]}

میزان اعمال

در روز رستاخيز اعمال انسان با وسيله خاصى سنجيده مى‌‏شود، نه با وسیله‌ای شبیه ترازوهای دنیایی. این سنجش نیز به معنای سنجیدن و مقایسه اعمال هر فرد با یک الگو و میزان است. بر اساس روایات، مراد از ميزان، اعمال پيامبران، امامان و افراد صالح مى‌‏باشند که در روز قیامت، اعمال بقیه بندگان با اعمال این بزرگان سنجیده و مقایسه می‌شود و به هر اندازه اعمال انسان‏‌ها شباهت و نزديكى به عقايد و ویژگی‌ها و اعمال آنان داشته باشد ميزان عمل‏شان سنگين‏تر است. امام صادق(ع) در توضیح و بیان میزان‌های قیامت فرموده است:

ميزان سنجش در آن روز پيامبران و اوصياى آنها هستند.

در روایتی دیگر، میزان قیامت را امیر مومنان و امامان بعد از ایشان معرفی کرده است.

احباط و تكفير

مقاله‌های اصلی: احباط و تکفیر

در اصطلاح علم كلام، احباط به معنای آن است که گناه موجب از میان رفتن عبادات و ثواب شود. تکفیر نیز به معنای آن است که عباداتی که انسان انجام می‌دهد، گناهان قبلی‌اش را بپوشاند و از بین ببرد. بيشتر متكلمان معتزلى، طرفدار مسئله «احباط» و «تكفير» هستند، ولى اماميه آنرا با ادله نقلی و عقلی باطل می‌داند. بر اساس دیدگاه شیعیان، انسان زمانی مستحق پاداش و یا مجازات می‌شود که با انجام کاری دیگر، اثر آنرا از بین نبرد. بنابراین، اگر مثلا انسان به فقیری کمک کرد اما بر او منت بگذارد، اثر این کار خوبش را از بین برده است. یا اگر کافر یا مشرک باشد ولی قبل از مرگ، ایمان بیاورد، او اثر این کفر خود را از بین برده است و به واسطه کفر قبلی، عذاب نمی‌شود. اما خود آن عمل خوب یا بد اولی از بین نمی‌رود بلکه تنها اثر آن است که از بین می‌رود. دلیل بطلان احباط و تکفیر در این است که هم از نظر عقلی، این کار مصداق ظلم است، علاوه بر اینکه، بر اساس آیات قرآن کریم، هیچ کار خیر و شر انسان از بین نمی‌رود، هرچند به اندازه ذره‌ای باشد:

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‏ (ترجمه:پس هر كس هم وزن ذرّه‏‌اى كار خير انجام دهد آن را مى‏‌بيند و هر كس هم وزن ذرّه‌‏اى كار بد كرده آن را مى‏‌بيند.)^{[زلزال–7-8]}

بنابراین بر خلاف نظر معتزله، هیچ کار انسان از بین نمی‌رود و انسان در روز قیامت، تمام اعمال خود را به‌عینه می‌بیند، به‌خصوص بر اساس دیدگاه تجسم اعمال، آنچه به شخص نشان داده می‌شود خود اعمال اوست نه پرونده اعمالش.

پل صراط

مقالهٔ اصلی: پل صراط

بر اساس متون و منابع اسلامی، صراط، نام پلی است بر دوزخ و در مسیر بهشت که همه انسان‌ها از روی آن عبور می‌کنند؛ افراد نیکوکار و درست‌کاران از آن به سرعت می‌گذرند و بدکاران از پل سقوط کرده و به جهنم سرازیر می‌شوند. در برخی روایات، سرعت عبور مردم از این پل وابسته به میزان ایمان، اخلاص و اعمال صالح آنان دانسته شده است. پیامبر اکرم(ص) در وصف این پل فرمود:

بر دوزخ پلى است، باريك‏تر از مو و تيزتر از شمشير!

در روایتی دیگر از ایشان نقل شده:

در قيامت، هنگامى كه صراط، روى جهنم قرار داده شود، تنها كسانى از آن عبور مى‌‏كنند كه اجازه‏‌ داشته باشند و آن اجازه، ولايت على بن ابى‌‏طالب باشد.

جستارهای وابسته

• معاد
• برزخ
• بهشت
• جهنم
• نامه اعمال
• تجسم اعمال
• میزان اعمال
• پل صراط
• احباط
• تکفیر
• اشراط الساعه
• گواهان قیامت

منابع

اين مقاله، اقتباسی آزاد از مقاله قیامت پرسمان قرآنی معاد، تالیف علی هاشمی است.

• تهرانی، محمد حسین، معاد شناسی، مشهد، نور ملکوت، 1423ق؛
• حلی، کشف المراد، تعلیقه: جعفر سبحانی، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1382ش، چاپ دوم؛
• صدوق، محمد بن علی، الامالى، تهران، کتابچی، 1376ش، چاپ ششم؛
• طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر اسلامی، 1417ق، چاپ پنجم؛
• طبرسى، ، مجمع‌‏البيان، تحقیق:محمد جواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، 1375، چاپ سوم؛
• طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافه، 1414ق؛
• طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فیم یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دار الاضواء، 1406ق، چاپ دوم؛
• قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، تصحیح: موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، 1404ق، چاپ سوم؛
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407ق، چاپ چهارم؛
• مجلسی، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق، چاپ دوم؛
• محمدى رى شهرى، میزان الحكمة، قم، دارالحدیث، 1384ش؛
• مكارم شيرازى، ناصر، معاد در قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1375ش؛
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374ش؛
• هاشمی، علی، پرسمان قرآنی معاد، قم، بوستان کتاب، 1384ش، چاپ چهارم؛