دارالاماره کوفه
دارُالاِمَاره کوفه از قدیمیترین بناهای شناختهشده دوره اسلامی در عراق بود که در کنار مسجد جامع کوفه قرار داشت. این قصر در سال ۱۷ق، پس از تأسیس شهر کوفه، به دستور سعد بن ابیوقاص ساخته شد و از آن پس محل اقامت و مرکز حکومت والیان کوفه بود. برخی منابع نیز توسعه و استحکامبخشی آن را به زیاد بن ابیه، از کارگزاران امام علی(ع)، نسبت دادهاند.
برخی از رویدادهای تاریخ اسلام در دارالاماره رخ داده است. در حادثه کربلا، هانی بن عروه، و مسلم بن عقیل پس از دستگیری در کوفه به این قصر منتقل شدند و مسلم بن عقیل در آنجا به شهادت رسید. پس از واقعه کربلا نیز اسیران کربلا به دارالاماره آورده شدند و حضرت زینب(س) در مجلس عبیدالله بن زیاد در این مکان خطبه خواند.
از حاکمان مشهور مستقر در دارالاماره میتوان به سعد بن ابیوقاص، عبیدالله بن زیاد، مُختار ثَقَفی و مُصعَب بن زُبَیر و حَجَّاج بن یوسف ثَقَفی اشاره کرد. این بنا با نامهایی چون قصر کوفه، قصر سعد، قصرالاماره، قصر طِمار و قصر خَبال نیز شناخته میشد.
کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد دارالاماره مجموعهای بزرگ با برجها، دیوارهای دفاعی، دروازهها، تالارها و فضاهای متعدد اداری و مسکونی بوده است. این بنا در دورههای مختلف، از جمله عصر عباسیان، بازسازی شده است؛ اما به مرور ویران شد و امروزه تنها بقایایی از آن در نزدیکی مسجد کوفه برجای مانده است.
جایگاه و اهمیت
قصر دارالاماره کوفه از قدیمیترین بناهای شناختهشده دوره اسلامی در عراق است.[۱] پس از تأسیس کوفه، سعد بن ابیوقاص، نخستین حاکم این شهر،[۲] در سال ۱۷ق و پس از فتح مدائن،[۳] قصری در کنار مسجد کوفه بنا کرد.[۴] هرچند برخی منابع ساخت دارالاماره را به زیاد بن ابیه، کارگزار امام علی(ع)، نسبت دادهاند؛[۵] با این حال، این دیدگاه با گزارشهای موجود در منابع کهن سازگار دانسته نشده است؛ زیرا در رویدادهای مربوط به دوره پیش از زیاد بن ابیه نیز از دارالاماره یاد شده است.[۶]
دارالاماره از زمان تأسیس کوفه، محل اقامت[۷] و مرکز حکومت والیان این شهر بود.[۸] این بنا در جنوب مسجد جامع کوفه قرار داشت[۹] و از آن بزرگتر بود.[۱۰] در قرن پانزدهم هجری بقایای قصر در نزدیکی خانه منسوب به امام علی(ع) دیده میشود.[۱۱]
بر پایه برخی گزارشها، زیاد بن ابیه بنای اولیه قصر دارالاماره را توسعه داد و با افزودن دیوارهای دفاعی، برجها و ساختمانهای جدید، آن را به مجموعهای مستحکم تبدیل کرد.[۱۲] در زمان عباسیان نیز، قصر، تعمیر و تزیین شده بود.[۱۳] ابنبطوطه، جهانگرد مشهور مسلمان، هنگام سفر به کوفه در سال ۷۲۶ق،[۱۴] گزارش کرد که از دارالاماره تنها پایههای آن باقی مانده است.[۱۵] در سال ۱۴۰۳ش نیز دبیرخانه مسجد کوفه با همکاری اداره آثار باستانی نجف، طرح بازسازی دارالاماره را آغاز کرد.[۱۶]
دارالاماره کوفه در منابع تاریخی با نامهای «قصر کوفه»،[۱۷] «قصر سعد»، «قصر الاماره»،[۱۸] «قصر طِمار» به معنای (جای بلند)[۱۹] و «قصر خَبال»[۲۰] به معنای (قصری که به سبب تجملاتی که در آن به کار رفته بود یا از روی دیوانگی ساخته شده است و یا انسان را به تباهی و نقصان می کشاند)[۲۱] شناخته میشد.
وقایع مهم
بر پایه منابع تاریخی، دارالاماره کوفه محل وقوع بسیاری از رخدادهای مهم تاریخ اسلام بوده است.[۲۲]
حادثه کربلا
در جریان واقعه کربلا پس از آنکه امام حسین(ع) در سال ۶۰ق،[۲۳] مسلم بن عقیل را به عنوان نماینده خود به کوفه فرستاد،[۲۴] او ابتدا به خانه مختار ثقفی رفت و شیعیان در آنجا با او بیعت میکردند.[۲۵] با ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه، مسلم بن عقیل به خانه هانی بن عروه، از بزرگان کوفه، رفت و در آنجا مستقر شد.[۲۶] هانی بن عروه در همان سال، به دلیل پناهدادن به مسلم بن عقیل،[۲۷] به دستور عبیدالله بن زیاد در دارالاماره مورد ضرب و شتم قرار گرفت و سپس در یکی از اتاقهای آن زندانی شد.[۲۸] مدتی بعد، مسلم بن عقیل نیز دستگیر و به دارالاماره منتقل شد و به فرمان عبیدالله بن زیاد به شهادت رسید؛[۲۹] سپس پیکر او را از بالای قصر به پایین افکندند.[۳۰] پس از شهادت مسلم و هانی، عبیدالله بن زیاد، مختار ثقفی را نیز به اتهام پناهدادن به مسلم و حمایت از او احضار کرد. او مختار را مورد ضرب و شتم قرار داد و در زندان دارالاماره محبوس ساخت. مختار تا پس از شهادت امام حسین(ع) در زندان باقی ماند و پس از آن آزاد شد.[۳۱]
اسیران اهلبیت امام حسین(ع) پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق، از جمله امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س)، به مجلس عبیدالله بن زیاد در دارالاماره برده شدند[۳۲] و حضرت زینب(س) در آنجا خطبهای خواند.[۳۳] همچنین سر امام حسین(ع)[۳۴] و دیگر شهدای کربلا در برابر ابن زیاد قرار داده شد[۳۵] و او با چوب بر لب و دندان امام حسین(ع) میزد.[۳۶] به گزارش ابنعساکر، تاریخنگار قرن ششم هجری، هنگامی که سر امام حسین(ع) را به دارالاماره کوفه آوردند و در برابر عبیدالله بن زیاد نهادند، دربان ابنزیاد مشاهده کرد که خون از دیوارهای دارالاماره جاری شده است.[۳۷]
پس از شهادت امام حسین(ع)، مختار ثقفی در سال ۶۶ق، به خونخواهی و انتقام از قاتلین امام حسین(ع) قیام کرد.[۳۸] او پس از محاصره قصر دارالاماره، قصر را از دست عبدالله بن مُطیع، حاکم زبیریان، خارج ساخت و آن را مرکز حکومت خود قرار داد؛[۳۹] اما یک سال بعد، مُصْعَب بن زُبَیر، دارالاماره را محاصره کرد و مختار و یارانش را در آنجا کشت.[۴۰]
تخریب دارالاماره
بر اساس برخی گزارشها، عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه اموی، در سال ۷۱ق دستور ویرانی دارالاماره را صادر کرد.[۴۱] گفته شده است پس از کشته شدن مصعب بن زبیر، سر او را نزد عبدالملک در دارالاماره آوردند. در این هنگام عبدالملک بن عُمَیر به او یادآور شد که پیشتر نیز سر امام حسین(ع) در برابر عبیدالله بن زیاد و سر عبیدالله بن زیاد در برابر مختار و سر مختار در برابر مُصعب در همین مکان قرار گرفته بود. عبدالملک پس از شنیدن این سخن، دستور تخریب قصر[۴۲] و ساخت بنایی دیگر را صادر کرد.[۴۳] با این حال، برخی پژوهشگران در درستی این گزارش تردید کردهاند؛ زیرا در آثار طبری و بَلاذُری اشارهای به ویرانی دارالاماره دیده نمیشود.[۴۴]
حاکمان و امیران
بر اساس گزارش برخی پژوهشگران، از زمان تأسیس کوفه تا دوره عباسیان، بیش از ۲۵۰ نفر حکومت این شهر را بر عهده داشتهاند[۴۵] و در دارالاماره مستقر بودهاند.[۴۶] با این حال، امام علی(ع) پس از جنگ جمل و انتقال مرکز خلافت به کوفه در سال ۳۷ق،[۴۷] در دارالاماره اقامت نکرد. ایشان خانه امهانی[۴۸] را که در نزدیکی دارالاماره قرار داشت، برای سکونت برگزید.[۴۹]
دوره خلفای نخستین
در دوره خلفای سهگانه نخستین و نیز دوران خلافت امام علی(ع)، ۲۵ نفر بر کوفه حکومت کردند.[۵۰] عمر بن خطاب افرادی مانند سعد بن ابیوقاص، نخستین حاکم کوفه،[۵۱] عمار یاسر در سال ۲۱ق[۵۲] و ابوموسی اشعری در سال ۲۲ق[۵۳] را به حکومت این شهر منصوب کرد. ابوموسی اشعری در سال ۳۴ق نیز از سوی عثمان بار دیگر به این منصب گمارده شد و تا آغاز خلافت امام علی(ع) در سِمَت خود باقی ماند. امام علی(ع) سرانجام در سال ۳۶ق او را از حکومت کوفه برکنار کرد.[۵۴] در دوره زمامداری عثمان نیز سعید بن عاص در سال ۳۰ق به حکومت کوفه منصوب شد.[۵۵]
دوره امویان و آلزبیر
در دوره حکومت امویان و آلزبیر، حدود ۱۰۰ نفر بر کوفه حکومت کردند و در دارالاماره سکونت داشتند.[۵۶] از جمله این حاکمان میتوان به زیاد بن ابیه (۴۹ یا ۵۰ق)،[۵۷] نُعمان بن بشیر (۵۹ق)،[۵۸] عبیدالله بن زیاد (۶۰ق)،[۵۹] عبدالله بن مطیع عدوی (۶۵ق)،[۶۰] مختار ثقفی (۶۶ق)،[۶۱] مُصعَب بن زبیر (۶۷ق)،[۶۲] عبدالملک بن مروان (۷۲ق)[۶۳] و حجاج بن یوسف ثقفی (۷۵ق)[۶۴] اشاره کرد.
دوره عباسیان
در دوره عباسیان بیش از ۱۲۵ نفر در دارالاماره کوفه حکومت میکرد.[۶۵] از آن جمله آنان میتوان، داود بن علی (۱۳۲ق)،[۶۶] عیسی بن موسی (۱۳۲ق)،[۶۷] منصور دوانیقی (۱۵۵ق)،[۶۸] طاهر بن حسین (۲۰۵ق)[۶۹] را ذکر کرد.
معماری
حفاریهای باستانشناسی دارالاماره کوفه در بخشهای شرقی و شمالی قصر، بقایای بنایی مربعشکل با ابعاد حدود ۱۷۰×۱۷۰ متر را آشکار کرد.[۷۰] این بنا از آجر و گچ ساخته شده و در چهار گوشه آن برجهای بزرگی قرار داشت.[۷۱] دیوار بیرونی قصر با ضخامت متوسط چهار متر و برجهای نیمدایرهای متعدد استحکام یافته بود و ارتفاع آن همراه برجها به حدود ۲۰ متر میرسید.[۷۲]
در مرکز مجموعه، اقامتگاه امیر قرار داشت؛ ساختمانی مربعشکل با ابعاد حدود ۱۱۰ متر که با بیست برج تقویت شده بود.[۷۳] دارالاماره دو دروازه داشت؛ یکی در شمال، نزدیک مسجد جامع و روبهروی آرامگاه مختار ثقفی، و دیگری در غرب، در مجاورت ضلع جنوبی مسجد.[۷۴] همچنین یک راه مخفی داشته که در مواقع اضطراری استفاده میشد؛ از جمله زمانی که عبیدالله بن زیاد در سال ۶۰ق توسط مسلم و یارانش محاصره شد، اشراف کوفه را از این راه بیرون فرستاد[۷۵] و هنگامی که دارالاماره توسط مختار محاصره شد، عبدالله بن مطیع (حاکم کوفه) از همین راه گریخت.[۷۶] گفته شده، در کنار برخی از این درها، زندانهایی وجود داشت.[۷۷]
به گفته کاوشگران، در بخشهای مختلف قصر اتاقهایی شناسایی شد که احتمالاً برای سکونت یا انبارداری به کار میرفتند.[۷۸] همچنین مجاری آب، چاههای فاضلاب و تأسیسات مرتبط با انتقال آب و دفع فاضلاب،[۷۹] تالارها، حیاطها، رواقها، راهروها، ورودیها و اتاقهای متعددی در این مجموعه کشف شده است.[۸۰]
پانویس
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، همسفر، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۱۸-۲۲۲.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۳۴.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۳۳۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، همسفر، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۲۰-۲۲۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۲.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰.
- ↑ ابنبطوطه، رحلة ابنبطوطة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ «آغاز بازسازی قصر دارالاماره در کوفه»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۷.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۳۶۳ش، ص۵.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۶.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۳۹.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۱.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۸.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۹-۵۰؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳۴۹.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۱۳.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۱۴۰.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۳-۱۴۴؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۲۶۱-۲۶۲.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۴.
- ↑ محمدی ریشهری، زیارت عتبات عالیات...، ۱۳۹۷ش، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۱۴.
- ↑ ابنعساکر، تاريخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص۲۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۳۰-۳۲.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۴.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۴.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۱۹.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۱۹.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۱۴۵.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۴.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۵۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۶۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۶۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۸۷.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۱۴۵-۴۶۵.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۱۸۶.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۹۲؛ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۰۶.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۱۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۷ و ۱۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۳۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۴۲.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶؛ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۵۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۶۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۷۳-۷۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۷، ص۴۵۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۸۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۹۴.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۵۶۳.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰-۸۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰-۸۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱-۱۵۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۳۱.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۲۰-۲۲۱.
منابع
- «آغاز بازسازی قصر دارالاماره در کوفه»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
- آلخلیفه، محمدعلی، امراء الکوفة و حکامها، تهران، موسسة الصادق(ع)، ۱۴۲۵ق.
- ابنبطوطه، محمد بن عبد الله، رحلة ابن بطوطة: تحفه النظار فى غرائب الامصار و عجائب الاسفار، مغرب، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
- ابنمزاحم، نصر، وقعة صفین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۶۳ش.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، وقعة الطف، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطفّ، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم،۱۴۱۷ق.
- براقی، حسین، تاریخ کوفه، مشهد، آستان قدس رضوی: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاريخ مدينة دمشق و ذكر فضلها و تسمية من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحيها من وارديها و أهلها، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۵ق.
- جعیط، هشام، نشاة المدینة العربیة الاسلامیة الکوفه، بیروت، دار الطلیعة للطباعة و النشر، ۲۰۰م.
- جمعی از نویسندگان، همسفر: رهتوشه زائران عتبات عالیات، تهران، مشعر، ۱۳۹۴ش.
- حکیم، حسن عیسی، الکوفة بین العمق التاریخی و التطور العلمی، کوفه، امانة مسجد الکوفة و المزارات الملحقة به، ۱۴۳۲ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله، کوفه از پیدایش تا عاشورا، تهران، مشعر، ۱۳۹۱ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و احمد خامهیار، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بیتا.
- قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- محمدی ریشهری، محمد، زیارت عتبات عالیات بر پایه منابع معتبر، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۷ش.
- مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۲۵ق.