دارالاماره کوفه
 بقایای دارالاماره کوفه | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | سعد بن ابیوقاص یا زیاد بن ابیه |
| تأسیس | سال ۱۷ق |
| کاربری | حکومتی |
| مکان | کوفه |
| نامهای دیگر | قصر کوفه، قصر طماره، قصر الاماره |
| وقایع مرتبط | شهادت مسلم بن عقیل، ورود اسیران کربلا، قتل مختار ثقفی |
| معماری | |
| بازسازی | دوره های مختلف |
| وبگاه | |
دارالاماره کوفه از بناهای دوره اسلامی در شهر کوفه بود که در نزدیکی مسجد کوفه قرار داشت و محل اقامت والیان و اداره امور حکومتی شهر بود. برخی از رویدادهای تاریخ اسلام در دارالاماره کوفه رخ داد. از جمله مسلم بن عقیل در آنجا به شهادت رسید. پس از واقعه کربلا نیز اسیران کربلا را به دارالاماره بردند و حضرت زینب(س) در این مکان در مجلس ابنزیاد خطبه خواند.
از حاکمان مستقر در دارالاماره میتوان به سعد بن ابیوقاص، عبیدالله بن زیاد، مُختار ثَقَفی و مُصعَب بن زُبَیر و حَجَّاج بن یوسف اشاره کرد.
کاوشهای باستانشناختی، دارالاماره را مجموعهای حکومتی با فضاهای اداری و مسکونی نشان میدهد. این بنا در دوره عباسی بازسازی شد، اما بهتدریج ویران شد و بقایایی از آن باقی مانده است.
جایگاه و اهمیت
دارالاماره کوفه از قدیمیترین بناهای دوره اسلامی در عراق است.[۱] پس از تأسیس کوفه، سعد بن ابیوقاص، نخستین حاکم این شهر،[۲] در سال ۱۷ق قصری در کنار مسجد کوفه ساخت.[۳] برخی منابع ساخت دارالاماره را به زیاد بن ابیه، کارگزار امام علی(ع)، نسبت دادهاند؛[۴] اما گزارشهای تاریخی، وجود این بنا پیش از دوره حکومت زیاد را نشان میدهد.[۵] بر پایه برخی گزارشها، زیاد بن ابیه آن را توسعه داد و بر استحکام آن افزود.[۶] در دوره عباسیان نیز بنا تعمیر و تزیین شد.[۷]
دارالاماره از آغاز تأسیس کوفه، محل اقامت والیان[۸] و مرکز اداره شهر بود.[۹] این بنا در جنوب مسجد کوفه[۱۰] و در مجموعهای بزرگتر از مسجد قرار داشت.[۱۱] ابنبطوطه، جهانگرد مشهور که در سال ۷۲۶ق از کوفه دیدن کرد،[۱۲] گزارش داد که تنها پایههای آن باقی مانده بود.[۱۳] در قرن پانزدهم هجری نیز بقایای قصر در نزدیکی خانه منسوب به امام علی(ع) دیده میشد.[۱۴] در سال ۱۴۰۳ش طرح بازسازی آن با همکاری دبیرخانه مسجد کوفه و اداره آثار باستانی نجف آغاز شد.[۱۵]
دارالاماره کوفه در منابع تاریخی با نامهایی مانند «قصر کوفه»،[۱۶] «قصر سعد»، «قصر الاماره»،[۱۷] «قصر طِمار» بهمعنای جای بلند[۱۸] و «قصر خَبال»[۱۹] [یادداشت ۱] نیز شناخته شده است.
وقایع تاریخی
دارالاماره کوفه در دورههای مختلف شاهد برخی رویدادهای مهم تاریخ اسلام بود.[۲۰]
محل شهادت مسلم بن عقیل
پس از ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه در سال ۶۰ق، هانی بن عروه به سبب پناهدادن به مسلم بن عقیل نماینده امام حسین(ع) در کوفه، دستگیر و در دارالاماره زندانی شد.[۲۱] مسلم نیز پس از دستگیری به دارالاماره منتقل و به فرمان ابنزیاد به شهادت رسید[۲۲] و پیکرش از بالای قصر به پایین افکنده شد.[۲۳] مختار ثقفی نیز به دلیل حمایت از مسلم در دارالاماره بازداشت و زندانی شد و تا پس از واقعه کربلا در زندان ماند.[۲۴]
محل ورود اسیران کربلا
پس از واقعه کربلا در سال ۶۱ق، امام سجاد(ع)، حضرت زینب(س) و دیگر اسیران اهلبیت(ع) به مجلس عبیدالله بن زیاد در دارالاماره برده شدند.[۲۵] حضرت زینب(س) در آنجا خطبه خواند.[۲۶] همچنین سرهای شهدای کربلا در برابر ابنزیاد قرار داده شد.[۲۷] در برخی منابع، گزارشهایی درباره مشاهده خون بر دیوارهای دارالاماره هنگام ورود سر امام حسین(ع) نقل شده است.[۲۸]
مرکز حکومت مختار ثقفی
مختار ثقفی در سال ۶۶ق، به خونخواهی امام حسین(ع) قیام کرد.[۲۹] او پس از محاصره دارالاماره، عبدالله بن مُطیع، حاکم زبیری کوفه، را از آنجا بیرون راند و قصر را مرکز حکومت خود قرار داد.[۳۰] سال بعد، مُصْعَب بن زُبَیر دارالاماره را محاصره کرد و مختار و یارانش در جریان این درگیری کشته شدند.[۳۱]
گزارشهای مربوط به تخریب دارالاماره
برخی گزارشها، تخریب دارالاماره را به عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه اموی، در سال ۷۱ق نسبت دادهاند.[۳۲] بر اساس این گزارش، یادآوری سرنوشت امام حسین(ع)، عبیدالله بن زیاد، مختار و مصعب در این قصر، سبب شد عبدالملک دستور تخریب آن را صادر کند.[۳۳] با این حال، برخی پژوهشگران با توجه به نبود گزارشی درباره این تخریب در منابعی مانند تاریخ طبری و انسابالاشراف، در صحت این روایت تردید کردهاند.[۳۴]
حاکمان و امیران
به گفته برخی پژوهشگران، از زمان تأسیس کوفه تا دوره عباسیان، بیش از ۲۵۰ نفر حکومت این شهر را بر عهده داشتند[۳۵] و دارالاماره محل استقرار آنان بود.[۳۶] با این حال، امام علی(ع) پس از انتقال مرکز خلافت به کوفه در سال ۳۷ق،[۳۷] در دارالاماره اقامت نکرد و خانه امهانی[۳۸] را که در نزدیکی آن قرار داشت، برای سکونت برگزید.[۳۹]
دوره خلفای نخستین
در دوره خلفای نخستین، ۲۵ نفر بر کوفه حکومت کردند.[۴۰] از جمله سعد بن ابیوقاص،[۴۱] عمار یاسر،[۴۲] ابوموسی اشعری[۴۳] و سعید بن عاص.[۴۴]
دوره امویان و آلزبیر
در حکومت امویان و آلزبیر، حدود ۱۰۰ نفر بر کوفه حکومت کردند و در دارالاماره مستقر بودند.[۴۵] از جمله زیاد بن ابیه،[۴۶] نُعمان بن بشیر،[۴۷] عبیدالله بن زیاد،[۴۸] عبدالله بن مطیع عدوی،[۴۹] مختار ثقفی،[۵۰] مُصعَب بن زبیر،[۵۱] عبدالملک بن مروان[۵۲] و حجاج بن یوسف ثقفی.[۵۳]
دوره عباسیان
در دوره عباسیان بیش از ۱۲۵ نفر در دارالاماره کوفه حکومت میکرد.[۵۴] از جمله داود بن علی،[۵۵] عیسی بن موسی،[۵۶] منصور دوانیقی[۵۷] و طاهر بن حسین.[۵۸]
معماری
کاوشهای باستانشناختی، بقایای دارالاماره کوفه را مجموعهای مربعشکل به ابعاد حدود ۱۷۰ در ۱۷۰ متر نشان داده است.[۵۹] این مجموعه از آجر و گچ ساخته شده و در چهار گوشه آن برجهای بزرگ قرار داشت.[۶۰] دیوار بیرونی حدود چهار متر ضخامت داشت و با برجهای نیمدایرهای تقویت میشد؛ ارتفاع دیوار و برجها نیز به حدود ۲۰ متر میرسید.[۶۱]
در مرکز مجموعه، اقامتگاه امیر قرار داشت؛ بنایی مربعشکل به ابعاد حدود ۱۱۰ متر که با ۲۰ برج تقویت شده بود.[۶۲] دارالاماره دو دروازه داشت؛ یکی در شمال، نزدیک مسجد کوفه، و دیگری در غرب، در مجاورت ضلع جنوبی مسجد.[۶۳] همچنین راهی مخفی برای خروج اضطراری وجود داشت که در جریان محاصره دارالاماره توسط مسلم بن عقیل[۶۴] و نیز محاصره آن توسط مختار ثقفی[۶۵] مورد استفاده قرار گرفت و عبدالله بن مطیع، حاکم کوفه از آن گریخت.[۶۶] در کنار برخی دروازهها نیز زندانهایی قرار داشت.[۶۷]
در کاوشهای باستانشناختی، اتاقهای مسکونی یا انبارها،[۶۸] تالارها، حیاطها، رواقها، راهروها، ورودیهای متعدد،[۶۹] همچنین تأسیسات آب و فاضلاب[۷۰] نیز شناسایی شده است.
پانویس
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، همسفر، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۱۸-۲۲۲.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۲۰-۲۲۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۲.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۳۴.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۳۳۵.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰.
- ↑ ابنبطوطه، رحلة ابنبطوطة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، همسفر، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷.
- ↑ «آغاز بازسازی قصر دارالاماره در کوفه»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۷.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۳۶۳ش، ص۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۴۸-۵۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۱۳.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۱۴۰.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۳-۱۴۴؛ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۵۷۰.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۲۶۱-۲۶۲.
- ↑ محمدی ریشهری، زیارت عتبات عالیات...، ۱۳۹۷ش، ص۱۴۳.
- ↑ ابنعساکر، تاريخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص۲۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۳۰-۳۲.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۴.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۳، ص۹۴.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۱۹.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۷۴۱.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۷ش، ص۹۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۷۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۱۴۵.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۳۴.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۵۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۶۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۸۷.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۱۴۵-۴۶۵.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۱۸۶.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطفّ،۱۴۱۷ق، ص۹۲؛ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۰۶.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۱۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۷ و ۱۰.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۳۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۴۲.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، زیارتگاههای عراق، سازمان حج و زیارت، ج۱، ص۱۴۶؛ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۵۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۲۶۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۷۳-۷۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۷، ص۴۵۸.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۸۲.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۴۹۴.
- ↑ آلخلیفه، امراء الکوفة...، ۱۴۲۵ق، ص۵۶۳.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰-۸۱.
- ↑ حکیم، الکوفة بین العمق التاریخی...، ۱۴۳۲ق، ص۸۰-۸۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۱.
- ↑ صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱-۱۵۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۳۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۶، ص۳۱.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲.
- ↑ جعیط، نشاة المدینة العربیة...، ۲۰۰م، ص۲۲۰-۲۲۱.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲.
یاداشت
- ↑ بهمعنای قصری که به سبب تجملاتش، از روی دیوانگی ساخته شده یا موجب تباهی و نقصان میشود (صفری فروشانی، کوفه از پیدایش تا عاشورا، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۰.)
منابع
- «آغاز بازسازی قصر دارالاماره در کوفه»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
- آلخلیفه، محمدعلی، امراء الکوفة و حکامها، تهران، موسسة الصادق(ع)، ۱۴۲۵ق.
- ابنبطوطه، محمد بن عبد الله، رحلة ابن بطوطة: تحفه النظار فى غرائب الامصار و عجائب الاسفار، مغرب، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
- ابنمزاحم، نصر، وقعة صفین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۶۳ش.
- ابومخنف، لوط بن یحیى، وقعة الطف، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطفّ، تحقیق محمد هادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم،۱۴۱۷ق.
- براقی، حسین، تاریخ کوفه، مشهد، آستان قدس رضوی: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاريخ مدينة دمشق و ذكر فضلها و تسمية من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحيها من وارديها و أهلها، بیروت، دار الفكر، ۱۴۱۵ق.
- جعیط، هشام، نشاة المدینة العربیة الاسلامیة الکوفه، بیروت، دار الطلیعة للطباعة و النشر، ۲۰۰م.
- جمعی از نویسندگان، همسفر: رهتوشه زائران عتبات عالیات، تهران، مشعر، ۱۳۹۴ش.
- حکیم، حسن عیسی، الکوفة بین العمق التاریخی و التطور العلمی، کوفه، امانة مسجد الکوفة و المزارات الملحقة به، ۱۴۳۲ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله، کوفه از پیدایش تا عاشورا، تهران، مشعر، ۱۳۹۱ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی و احمد خامهیار، زیارتگاههای عراق (معرفی زیارتگاه های مشهور در کشور عراق)، تهران، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، بیتا.
- قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۱.
- محمدی ریشهری، محمد، زیارت عتبات عالیات بر پایه منابع معتبر، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۷ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۲۵ق.