سوره لیل، نود و دومین سورهقرآن، از سوره‌های مکی و در جزء سی‌ام است. این سوره در ترتیب نزول، نهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است و نامش را از سوگند به شب در آغاز آن گرفته است. به گزارش پژوهشگران قرآنی، موضوع اصلی سوره لیل تفاوت تلاش‌ها و سرانجام انسان‌هاست: پرهیزکارانی که انفاق می‌کنند و وعده الهی را تصدیق می‌کنند، به رستگاری می‌رسند؛ اما بخیلانی که خود را بی‌نیاز می‌پندارند و وعده خدا را انکار می‌کنند، به شقاوت دچار می‌شوند.
در گزارش شأن نزول سوره بلد در تفسیر نمونه، آمده است که أَبُو الدَّحْدَاح، از صحابه پیامبر(ص)، نخلی را که صاحبش خرماهای آن را از کودکان خانواده‌ای فقیر می‌گرفت، در برابر چهل نخل خرید و به پیامبر(ص) بخشید تا به آن خانواده بدهد؛ بنابر این گزارش، سوره لیل پس از این ماجرا نازل شد.
در روایات، قرائت سوره لیل موجب رهایی از سختی‌ها، آسان‌شدن امور، گواهی اعضای بدن به اعمال نیک در قیامت و ورود به بهشت دانسته شده است. در تفسیر برهان نیز خواصی مانند ایمنی از حوادث ناخوشایند، خواب آسوده و درمان تب و به‌هوش‌آمدن بیمار مبتلا به صرع ذکر شده است.
به گزارش پژوهشگران قرآنی، سوره لیل به‌تفاوت تلاش‌ها و سرانجام انسان‌ها می‌پردازد و دو گروه را معرفی می‌کند: پرهیزکارانی که انفاق می‌کنند و وعده الهی را تصدیق می‌کنند و به رستگاری و سعادت می‌رسند؛ و کسانی که بخل می‌ورزند، خود را بی‌نیاز می‌پندارند و وعده الهی را انکار می‌کنند و به شقاوت دچار می‌شوند. همچنین، مال این گروه در روز جزا نجاتشان نخواهد داد.[۵]
نکات تفسیری
مفسران درباره عبارت «إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّىٰ؛ بی‌تردید، تلاش‌های شما گوناگون است» دیدگاه‌های متفاوتی دارند. طبرسی، از مفسران شیعه، «سعی» را به معنای اعمال انسان‌ها و تفاوت سرانجام آنان در بهشت یا دوزخ، یا تلاش در امور دنیا و آخرت دانسته است.[۶] آلوسی، از مفسران اهل سنت، این عبارت را پاسخ احتمالی به سوگندهای پیشین سوره به شب، روز و آفرینش نر و ماده می‌داند؛ احتمال دیگر آن است که پاسخ سوگندها در تقدیر باشد و آیه جمله‌ای مستقل به شمار رود. او همچنین «شَتَّىٰ» را ناظر به تفاوت پاداش و جزای انسان‌ها می‌داند.[۷]
علامه طباطبایی ذیل آیه ۱۲ سوره لیل، «هدایت» را به دو معنا، نشان‌دادن راه و رساندن هدایت‌جو به مقصد، تقسیم می‌کند. به گفته او، هدایت الهی به معنای نخست، راهنمایی انسان‌ها و جنیان به سوی عبادت است که هدف آفرینش آنان شمرده می‌شود؛ هدایت به معنای دوم نیز از شئون ربوبیت خداوند است و به رساندن بندگان به سعادت ابدی، حیات طیبه و بهشت در پرتو بندگی و اعمال صالح اشاره دارد.[۸]
شأن نزول
در تفسیر نمونه، شأن نزول سوره لیل به ماجرای مردی اشاره دارد که شاخه درخت خرمایش بر خانه خانواده‌ای فقیر قرار داشت و هنگام افتادن خرماها، آنها را از کودکان فقیر می‌گرفت. پس از شکایت آن خانواده به پیامبر(ص)، ایشان پیشنهاد داد در برابر واگذاری نخل، درختی در بهشت به او داده شود؛ اما مرد نپذیرفت. سپس أَبُو الدَّحْدَاح، از صحابه پیامبر اسلام(ص)، آن نخل را با چهل نخل خرید و به پیامبر(ص) واگذار کرد تا به خانواده فقیر ببخشد. بنابر این گزارش، در پی این ماجرا سوره لیل نازل شد.[۹]
در تفسیر مجمع البیان، از پیامبر(ص) روایت شده است که قرائت سوره لیل موجب برخورداری از نعمت‌های الهی، رهایی از سختی‌ها و آسان‌شدن امور می‌شود.[۱۰]شیخ صدوق نیز از امام صادق(ع) نقل می‌کند که قرائت این سوره در روز یا شب، موجب گواهی اعضای بدن به اعمال نیک فرد در قیامت و پذیرش این گواهی از سوی خداوند و ورود او به بهشت می‌شود.[۱۱] همچنین، در تفسیر برهان، خواصی مانند ایمنی از حوادث ناخوشایند، خواب آسوده[۱۲] و درمان تب و به‌هوش‌آمدن بیمار مبتلا به صرع در صورت قرائت سوره در گوش او ذکر شده است.[۱۳]
﴿و هیچ‌کس را به قصد پاداش‌یافتن نعمت نمی‌بخشد ١٩﴾
﴿إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى ٢٠﴾
﴿جز خواستن رضای پروردگارش که بسی برتر است [منظوری ندارد] ٢٠﴾
﴿وَلَسَوْفَ يَرْضَى ٢١﴾
﴿و قطعاً بزودی خشنود خواهد شد ٢١﴾
﴿سوگند به شب چون پرده افکند ١ سوگند به روز چون جلوه گری آغازد ٢ و [سوگند به] آنکه نر و ماده را آفرید ٣ که همانا تلاش شما پراکنده است ٤ اما آنکه [حق خدا را] داد و پروا داشت ٥ و [پاداش] نیکوتر را تصدیق کرد ٦ بزودی راه آسانی پیش پای او خواهیم گذاشت ٧ و اما آنکه بخل ورزید و خود را بی‌نیاز دید ٨ و [پاداش] نیکوتر را به دروغ گرفت ٩ بزودی راه دشواری به او خواهیم نمود ١٠ و چون هلاک شد [دیگر] مال او به کارش نمی‌آید ١١ همانا هدایت بر ماست ١٢ و در حقیقت دنیا و آخرت از آن ماست ١٣ پس شما را به آتشی که زبانه می‌کشد هشدار دادم ١٤ جز نگون‌بخت‌تر[ین مردم] در آن درنیاید ١٥ همان که تکذیب کرد و رخ برتافت ١٦ و پاک‌رفتارتر[ین مردم] از آن دور داشته خواهد شد ١٧ همان که مال خود را می‌دهد [برای آنکه] پاک شود ١٨ و هیچ‌کس را به قصد پاداش‌یافتن نعمت نمی‌بخشد ١٩ جز خواستن رضای پروردگارش که بسی برتر است [منظوری ندارد] ٢٠ و قطعاً بزودی خشنود خواهد شد ٢١﴾
آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، گردآوری ابراهیم شمس‌الدین و سناء بزیع شمس‌الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، تحقیق: صادق حسن زاده، تهران، ارمغان طوبی، ۱۳۸۲ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
