مقاله متوسط
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده

زکات فطره

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

زَکات فِطره یا زکات فطرو یا فِطریه پرداخت حدود سه کیلوگرم از خوراکِ غالب مانند گندم، جو، خرما، برنج، کشمش و یا قیمت آن به ازاری هر نان‌خور به فقیر به مناسبت عید فطر. زمان پرداخت زکات فطره، قبل از نماز عید فطر یا قبل از ظهر عید فطر است. موارد مصرف آن نیز همانند زکات مال است البته بنا بر نظر برخی مراجع تقلید، احتیاط واجب است که به فقیر پرداخت گردد. بر اساس روایات، پرداخت زکات فطره تکمیل‌کننده روزه، باعث قبولی آن و تکمیل‌کننده زکات مال است.

معنای فطره

فطره به معنای افطار، مقابل روزه است از این‌رو زکات فطره، زکات افطار از روزه خواهد بود.[۱] البته فطره به معنای خلقت و اسلام نیز آمده است.

در روایات

  • بر پایه روایتی از امام صادق(ع) «‌قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکیٰ؛ رستگار شد کسی که زکات داد»[۲] «کسی است که فطریه را بپردازد».[۳] همچنین پرداخت زکات (فطریه) را از کمال روزه دانسته است همان‌گونه که صلوات بر پیامبر(ص) از کمال نماز است.[۴]
  • امام علی(ع) می‌فرماید: «هر کس زکات فطره را بپردازد، خداوند به سبب آن، آنچه را از زکات مالش کاسته است، کامل می‌سازد».[۵]
  • امام صادق(ع) فرمود: هر کس روزه‌داری خود را با سخن شایسته یا کار شایسته به پایان برساند، خداوند روزه او را قبول می‌کند» او «شهادت‌دادن به این که جز خداوند، معبودی نیست» را سخن شایسته و پرداخت زکات فطره را کار شایسته معرفی کرد.[۶]
  • امام صادق(ع) به وکیل خود متعب فرمود: «برو و برای تمام کسانی که هزینه آنان برعهده ماست، فطره بده و هیچ کدام را ترک مکن؛ زیرا اگر کسی را ترک و فراموش کنی، می‌‏ترسم فوت شود». معتب پرسید: فوت چیست؟ امام(ع)فرمود: «مرگ».[۷]

حکم تکلیفی

زکات فطره از واجبات عبادی است؛ از این‌رو، هنگام ادای آن قصد قربت شرط صحت آن است.[۸]

شرایط وجوب

  1. تکلیف: زکات فطره از غیر مکلّف (نابالغ و دیوانه) ساقط است.[۹]
  2. هوشیاری: بر کسی که هنگام غروب آفتاب روز آخر ماه رمضان بی‌هوش باشد، زکات واجب نیست.[۱۰]
  3. بی‌نیازی: بر فقیر زکات واجب نیست. بنابر قول مشهور، فقیر کسی است که بالفعل یا بالقوه هزینه زندگی خود و خانواده‌اش را به مدت یک سال نداشته باشد.[۱۱] از برخی دیگر نقل شده که زکات فطره بر فقیری که مالک خوراک یک شبانه روز خویش باشد واجب است.[۱۲] البته پرداخت زکات فطره بر فقیر مستحب است و کمترین آن، این است که مقدار یک صاع (حدود سه کیلو) را با اعضای خانواده خود دستگردان کند و سپس آن را به عنوان زکات فطره به فقیر دیگری بپردازد.[۱۳]
  • در اینکه وجوب زکات مشروط به این است که شخص، افزون بر مخارج سال، مالک مقدار زکات باشد یا نه، اختلاف است. بنابر قول نخست، بر کسی که مالک مخارج سال است، لیکن افزون بر آن به مقدار زکات مالک نیست، زکات واجب نخواهد بود.
  • برخی بین غنی بالفعل و غنی بالقوه فرق گذاشته‌اند و در دومی، وجوب زکات را مشروط به این کرده‌اند که افزون بر مخارج سال، مقدار زکات را داشته باشد.[۱۴]
  • ملاک در وجوب فطره بر شخص، داشتن شرایط وجوب قبل از غروب آفتاب شب عید فطر تا زمان غروب است. البته بر کسی که پیش از غروب آفتاب واجد شرایط بوده، لیکن هنگام غروب فاقد آنها گشته، فطره واجب نیست؛ البته در صورت برخورداری از شرایط در فاصله زمانی بین غروب آفتاب شب عید و اقامه نماز عید (زوال روز عید)، مانند آنکه در این فاصله نابالغ بالغ گردد، پرداخت فطره مستحب است.[۱۵] برخی نیز گفته‌اند: چنانچه در فاصله زمانی بین غروب و نماز عید، شرایط محقق شود، احتیاط وجوبی در پرداخت زکات فطره است.[۱۶] برخی نیز قائلند: داشتن شرایط هنگام غروب نیز موجب وجوب زکات است؛ هرچند قبل از آن فاقد شرایط بوده است.[۱۷]

کسانی که بر آنها فطره واجب می‌شود

هرکس عیال (نان‌خور) شخص به شمار رود، بالغ باشد یا نابالغ، آزاد باشد یا برده، مسلمان باشد یا کافر، زکاتش بر آن شخص (مُعیل) با فراهم‌بودن شرایط، واجب است.[۱۸]

آیا زکات فطره زوجه بر شوهر و برده بر مولا، مطلقا واجب است، هرچند نان‌خور آنان به شمار نیایند یا تنها در صورتی که نان‌خور شوهر و مولا باشند و یا در صورتی که نفقه ایشان بر آن دو واجب باشد، هرچند نان خور محسوب نشوند، مسئله اختلافی است.[۱۹] اختلاف در صورتی است که زوجه و برده نان‌خور دیگری نباشند؛ و گرنه اختلافی در سقوط زکات از عهده شوهر و مولا نیست.[۲۰]

زکات از کسی که فطره او بر عهده دیگری است، ساقط می‌شود؛[۲۱] هرچند وی زکات را نپردازد. البته در فرضی که شخصِ مُعیل فقیر باشد و عیال غنی باشد آیا بر عیال، پرداخت زکات از طرف خود واجب است یا نه؟ اختلاف است.[۲۲]

زکات فطره مهمان

زکات فطرهٔ مهمان بر میزبان واجب است. هرچند در این مسئله اختلاف نظر وجود دارد که با یک مرتبه افطاری‌خوردن در شب عید فطر، زکات بر میزبان واجب می‌شود یا نه. برخی معتقدند همینکه عنوان مهمان تحقق یابد، هرچند یک لحظه قبل از رسیدن به زمان افطار شب عید باشد، زکات بر میزبان واجب است، اما برخی دیگر برآنند که در این مسئله میهمانی که از نظر عرف، گفته شود نان‌خور صاحب خانه است، زکاتش بر میزبان واجب است. اقوال دیگری نیز در این مسئله ذکر شده، از جمله: شرط بودن مهمانی در طول ماه؛ نیمه دوم ماه؛ دهه آخر ماه؛ دو شب آخر ماه و شب آخر ماه.[۲۳]

جنس و مقدار

کلمات فقیهان در بیان جنس زکات فطره مختلف است. برخی تنها گندم، جو، خرما و کشمش را ذکر کرده‌اند. برخی دیگر، ذرت یا کشک را نیز به آنها افزوده‌اند. گروه سوم، آن پنج چیز را به اضافه شیر ذکر کرده و گروه چهارم، برنج را نیز بر شش چیز یاد شده افزوده‌اند.

مشهور متأخران، جنس زکات فطره را قوت غالب بیشتر مردم دانسته‌اند.[۲۴] در زکات فطره، پرداخت قیمت اجناس یاد شده نیز کفایت می‌کند.[۲۵]

مقدار زکات فطره برای هر نفر در غیر شیر، یک صاع (حدود سه کیلوگرم) است. در شیر، گروهی مقدار آن را چهار رطل ذکر کرده‌اند؛ هرچند مشهور مقدار آن را نیز یک صاع دانسته‌اند.[۲۶]

زمان وجوب

  • زمان وجوب زکات فطره بنابر قول مشهور میان متأخران، غروب روز آخر ماه رمضان است. برخی، زمان وجوب را طلوع فجر روز عید دانسته‌اند.[۲۷] پایان وقت وجوب پرداخت آن نیز اختلافی است. برخی آن را هنگام گزاردن نماز عید، برخی دیگر زوال روز عید و گروه سوم، غروب آن روز دانسته‌اند.[۲۸]
  • در اینکه پرداخت زکات فطره در ماه رمضان، پیش از فرارسیدن زمان وجوب آن، جایز است یا نه، اختلافی است. بنابر قول به جواز، پرداخت زکات فطره از اول ماه رمضان جایز است.[۲۹]
  • هرگاه فرد در طول وقت وجوب، فطره را پرداخت نکند، در صورتی که آن را به قصد قربت از مال خود جدا کرده و کنار گذاشته باشد، همان را به عنوان زکات فطره خارج می‌سازد، اما اگر جدا نکرده باشد در اینکه زکات از ذمّه او ساقط می‌شود یا نه و در فرض عدم سقوط در اینکه باید زکات را به نیت ادا بپردازد یا قضا، اقوال مختلف است.[۳۰]
  • هر‌گاه پس از کنار گذاشتن زکات، با امکان پرداخت، آن را نپردازد، ضامن است.[۳۱]

مصرف زکات فطره

  • بنابر قول مشهور و معروف میان فقها، مصرف زکات فطره، همان مصرف زکات مال است.[۳۲]
  • ظاهر کلام برخی قدما، اختصاص مصرف زکات فطره به فقرا است.[۳۳] برخی معاصران نیز احتیاط وجوبی را در پرداخت زکات فطره به آنان دانسته‌اند.[۳۴]
  • بنابر قول گروهی، دادن زکات فطره به مخالفِ مستضعف در صورت عدم وجود فقیر مؤمن (شیعه دوازده امامی) جایز است.[۳۵]
  • مالک می‌تواند زکات فطره‌اش را مستقیم به مستحق بپردازد؛ هرچند تحویل آن به امام(ع) یا نایب او افضل است.[۳۶]
  • بنابر قول مشهور، پرداخت کمتر از یک صاع از زکات فطره به فقیر جایز نیست؛ مگر آنکه فقرا زیاد باشند؛ به گونه‌ای که دادن یک صاع به همه آنان امکان پذیر نباشد.[۳۷]
  • مستحب است زکات فطره به فقرای خویشاوند و سپس همسایگان اختصاص داده شود؛ چنان که ترجیح فقرای اهل علم و فضیلت بر غیر آنان در دادن زکات فطره مستحب است.[۳۸]
  • سید نمی‌تواند از غیر سید زکات‏ [زکات مال و فطره] دریافت کند، ولی اگر خمس و سایر وجوهات کفایت مخارج او را نکند و از گرفتن زکات‏ ناچار باشد، می‌تواند از غیر سید زکات‏ بگیرد.[۳۹]

پانویس

  1. عاملی، مدارک الأحکام، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۳۰۷؛ انصاری، کتاب الزکاة، ۱۴۱۵ق، ص۳۹۷.
  2. سوره اعلی، آیه ۱۴.
  3. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۱۰.
  4. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۳.
  5. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۳.
  6. صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۲۲.
  7. کلینی، الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۷، ص۶۶۸.
  8. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۰۴.
  9. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۷۹.
  10. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۴۸۵.
  11. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۴۸۸ـ۴۹۰.
  12. حلی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۶۱.
  13. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۴۹۲.
  14. حکیم، مستمسک العروة، ۱۴۱۶ق، ج۹، ص۳۹۰ـ۳۹۲.
  15. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۴۹۹.
  16. خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۲۰.
  17. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۰۵ـ۲۰۶.
  18. حکیم، مستمسک العروة، ۱۴۱۶ق، ج۹، ص۳۹۶ـ۳۹۷.
  19. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۰۲ـ۵۰۴.
  20. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۰۴.
  21. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۰۵.
  22. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۰۹.
  23. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۰۷ـ۲۰۸؛ خویی، موسوعة الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۴، ص۳۹۳ـ۳۹۴.
  24. بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۲، ص۲۷۹؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۴۰۵ـ۴۰۶؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۱۴ـ۵۱۸.
  25. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۱۸.
  26. خویی، موسوعة الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۴، ص۴۵۳.
  27. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۲۷؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۲.
  28. بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۲، ص۳۰۱.
  29. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۲۹.
  30. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۳۴ـ۵۳۶.
  31. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۳۸.
  32. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۳۸.
  33. مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۵۲.
  34. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۵.
  35. طوسی، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۱۹۲؛ حلی، الجامع للشرائع، ۱۴۰۵ق، ص۱۴۰.
  36. حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۲۲۱ـ۲۲۰.
  37. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۴۱ـ۵۴۲؛ حکیم، مستمسک العروة، ۱۴۱۶ق، ج۹، ص۴۳۸ـ۴۳۹.
  38. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۵۴۲ـ۵۴۳.
  39. خمینی، توضیح المسائل، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۸؛ ر.ک: خمینی، تحریرالوسیله(ترجمه فارسی)، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۸۶؛ یزدی، العروه الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۳۷ـ۱۳۶.

منابع

  • خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله(ترجمه فارسی)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
  • خمینی، روح‌الله، توضیح المسائل، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
  • انصاری، مرتضی، کتاب الزکاة، قم، کنگره شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناظره فی احکام العتره الطاهره، قم، جامعة المدرسین، ۱۴۰۵ق.
  • حائری، علی بن محمد، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۱۸ق.
  • حکیم، محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، موسسه دارالتفسیر