اطعام
اِطْعام بهمعنای خوراندن و غذا دادن، از آداب اسلامی و سنتهای مسلمانان است. برای اطعام، ثواب فراوانی در روایات بیان شده و پیامبر(ص) آنرا از بهترین اعمال معرفی کرده است. ولیمه، مهمانی، عقیقه، افطاری و نذری از انواع اطعام است. شیعیان بیشتر در ماه رمضان، ایام مُحرّم، فاطمیّه، اربعین و دیگر مناسبتهای مرتبط با اهلبیت(ع) اطعام میدهند. پیشینه این رفتار را به سیره اهلبیت(ع) و اطعام زائران کعبه حتی قبل از اسلام برگرداندهاند.
اخلاص، پرهیز از اسراف و تبذیر، حلال بودن مالی که از آن اطعام داده میشود و مقدم کردن کسانی که احتیاج بیشتری دارند را از آداب اطعام گفتهاند. همچنین رفع نیازمندیها، جلبِ محبّت و تحکیمِ پیوندهای دوستی را از نتایج آن دانستهاند. اطعامدادن در فقه نیز کفاره برخی از محرمات یا کفاره انجام ندادن پارهای از واجبات در نظر گرفته شده است از اینرو در بابهای مختلف فقه از آن سخن به میان میآید.
مفهومشناسی و اهمیت
اطعام به معنای خوراندن و غذا دادن است.[۱] قرآن آن را از مصادیق احسان و انفاق[۲] معرفی کرده است؛ بهطوریکه بیتوجهی به آن را نشانه انکار معاد، همردیفِ بیایمانی[۳] و از ویژگیهای کافران دانسته است.[۴] واژه «اطعام» ۱۴ مرتبه در قرآن ذکر شده[۵] و در مواردی این عمل به خداوند نسبت داده شده است.[۶] پذیرایی حضرت ابراهیم(ع) از مهمانانش، که در قرآن نیز به آن اشاره شده است، نشاندهنده اهمیت این عمل است.[۷] او بهدلیل غذادادن به نیازمندان، لقب «خلیلالله» (دوست خدا) را دریافت کرد.[۸]
در روایات اسلامی نیز اطعام از برترین اعمال و نشانه ایمان معرفی شده است که سبب نجات از آتش دوزخ و دستیابی به بهشت میشود.[۹] در کتابهای حدیثی نظیر الکافی[۱۰] و وسائل الشیعة[۱۱] بخش مستقلی به این موضوع اختصاص یافته است. همچنین، در ادعیه وارده از امامان، درخواست توفیق برای انجام این عمل دیده میشود.[۱۲]
... اگر بندهای مقداری از مالش را بهخاطر محبّت فرزند دختر پیامبر(ص)، غذا یا غیر آن انفاق نماید، خداوند در دنیا در مقابل هر درهمی به هفتاد درهم به او برکت میدهد و در بهشت خواهد بود و گناهانش را میآمرزد.
فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۴۰۶.
حکم فقهی اطعام
فقیهان در ابواب گوناگون فقه، از طهارت تا ارث، به احکام اطعام پرداختهاند.[۱۳] اطعام در فقه، علاوهبر جنبه استحبابی،[۱۴] بهعنوان کفاره[۱۵] برخی گناهان یا ترک واجبات نیز شناخته میشود.[۱۶] بهعنوان مثال، در احکام قربانی حج، اطعام نیازمندان واجب شمرده شده است. همچنین، در خصوص افراد واجبالنفقه، تاکید شده که اطعام باید متناسب با شئون آنها باشد. در احکام اسیر نیز، حتی در صورت احتمال کشته شدن، اطعام او واجب است. علاوه بر این موارد، اطعام فردی که بهدلیل گرسنگی شدید در معرض خطر جدی مرگ یا آسیب عضو قرار دارد، واجب میباشد.
اطعام در سخن و سیره معصومان(ع)
سیره معصومان(ع) بر اطعامِ مهمان و نیازمندان تأکید ویژهای دارند.[۱۷] چنانکه پیامبر(ص) در آغاز رسالت و در ماجرای یوم الدار خویشان خود را اطعام نمود[۱۸] و اهلبیت(ع) در جریان شفای بیماریِ حَسَنین، سه روز روزه گرفتند، اما هر سه روز هنگام افطار با اینکه خود گرسنه بودند، مسکین و یتیم و اسیری را اطعام کردند.[۱۹]
برطبق روایات، برخی امامان مانند امام رضا(ع)[۲۰] و امام سجاد(ع)[۲۱] همواره بخشی از غذای خود را برای فقرا جدا کرده و روزانه نیازمندی را اطعام میکردند. اطعام همسایه [۲۲]و رساندن غذا به خانوادههای داغدار تا سه روز از سنتهای مهم اسلامی است.[۲۳] چنانچه پیامبر(ص) بعد از شهادت جعفر بن ابیطالب به فاطمه(س) فرمود تا سه روز برای اسماء بنت عُمَیس همسرِ جعفر غذا ببرند[۲۴]
برخی محقّقان اطعامِ عزاداران و زائران امام حسین(ع) و دیگر أئمّه(ع) را از مستحبات موکّد معرفی کردهاند؛[۲۵] چنانچه در روایتی آمده است که امام سجاد(ع) برای زنان بنیهاشم که عزادار امام حسین(ع) بودند غذا آماده میکرد.[۲۶] مطابق روایات، اطعامِ مؤمنین و شیعیان نسبت به دیگران ثواب بیشتری دارد.[۲۷]
با چه غذایی اطعام کنیم؟
براساس روایات، اطعام پسندیده آن است که از همان غذایی باشد که شخص خانوادهاش را با آن سیر میکند،[۲۸] چنانکه امام علی(ع) با وجود سادگی غذای خود، مردم را با نان و گوشت اطعام میکرد.[۲۹] همچنین، برای زائران امام حسین(ع) توصیه شده از غذاهای ساده و مناسب عزا استفاده شود، نه خوراکهای تجملی مانند مرغبریان یا ماهی.[۳۰] افزونبر این، برخی مفسران با استناد به آیه ۳۶ سوره حج، اطعام را عملی متبرک دانستهاند که چون به نام خدا و اهلبیت(ع) انجام میشود، خوردن آن نیز مستحب است.[۳۱]
اطعام در فرهنگ و رسوم
برای اطعامدادن در ایران و دیگر کشورها آداب و رسومی شکل گرفته است[۳۲] برای نمونه ولیمه، اطعامی است که شیعیان به مناسبت ازدواج، تولد و ختنه فرزند و یا خرید خانه میدهند.[۳۳]
برخی شیعیان در ایام ولادت یا شهادت ائمه مانند ایّام مُحرّم، اربعین، ایام فاطمیه و عید غدیر به شرکتکنندگان در مجالس یا به صورت عمومی اطعام میدهند.[۳۴] در برخی از حرمهای ائمه(ع) نیز زائران را اطعام میکنند که به آن غذای حضرتی گفته میشود.[۳۵]
مهمانیدادن،[۳۶] افطاریدادن،[۳۷] عقیقه تولّد فرزند و اطعام غدیر از دیگر رسوم مسلمانان است.
در مناطق مختلف غذاهایی برای اطعام وجود دارد که به نذری معروفاند. شلهزرد، حلوا، حلیم و قیمه از جمله آنهاست.[۳۸]
آداب و آثار اطعام
اگر سه چیز را ضمانت کنی دعوتت را قبول میکنم: اول آنکه برای پذیرایی چیزی از خارج منزل تهیه نکنی دوم: از آنچه درون منزل داری مضایقه نکنی سوم: خانوادهات را به زحمت نیاندازی.
مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۵۵.
در آداب اطعام، اخلاص اطعامدهنده،[۳۹] پرهیز از اسراف و استفاده از مال حلال توصیه شده است،[۴۰] و در روایات سبکشماری غذایی که با آن اطعام کردهاند موجب هلاکت شخص دانسته شده است.[۴۱] همچنین اطعامی که فقط برای ثروتمندان باشد، مکروه دانسته شده است[۴۲] و به گفته مفسران، بر پایه آیات ۱۴ تا ۱۶ سورهٔ بلد، نیازمندان و یتیمان باید در اولویت اطعام قرار گیرند.[۴۳]
برای اطعام آثاری نظیر جلب محبت، تحکیم روابط، رفع کدورتها و تقویت صفت بخشندگی در فرد ذکر شده است.[۴۴] امامان شیعه نیز برای نزول برکات الهی، به انجام آن توصیه کردهاند.[۴۵]
پیشینه اطعام
ریشهٔ سنت «اطعام» به زمان حضرت اسماعیل(ع) نسبت داده شده است؛ زمانی که قبایل اطراف کعبه، برای قدردانی از تلاش او در تکمیل بنای کعبه، هدایا و قربانیها آوردند و طبق روایت، به او وحی شد که شتران هدیهشده را قربانی و زائران را اطعام کند.[۴۶] گفته شده این سنت در نسل او ادامه یافت و حتی مکانهایی برای پخت و توزیع غذا در مکّه ایجاد شد.[۴۷] همچنین در برخی گزارشها آمده که تُبَّعْ، حاکم یمن، پس از پوشاندن کعبه، مردم را اطعام کرد.[۴۸]
پیش از اسلام نیز این آیین در مکه رواج داشت. در دوره قصی بن کلاب، جدّ چهارم پیامبر(ص)، اطعام حاجیان گستردهتر شد و قریش سالانه هزینهای برای آن اختصاص میداد. پس از او، عبد مناف و سپس هاشم عهدهدار این مسئولیت بودند.[۴۹] لقب «هاشم» نیز از سنت اطعام آبگوشت در دوران قحطی گرفته شد، چون نان خشک را در آبگوشت ترید میکرد و به مردم میداد.[۵۰] در منابع تاریخی از دو منصب مرتبط با این خدمت یاد شده است: سقایت (آب دادن به حاجیان) و رِفادَت (غذا دادن به حاجیان).[۵۱]
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ذیل واژه طعام.
- ↑ سوره یس، آیه۴۷؛ «جایگاه اطعام و غذا دادن در آموزه های دین اسلام»، وبگاه الشیعه.
- ↑ سوره حاقّه، آیه۳۳و۳۴.
- ↑ سوره یس، آیه۴۷.
- ↑ میرمحمدی، «اطعام»، ص۲۷۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: سوره قریش، آیه۴؛ سوره شعراء، آیه۷۹؛ سوره انعام، آیه۱۴.
- ↑ حسینی، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۴۶و۴۷.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۴، ص۱۴۴.
- ↑ البرقی، المحاسن، دارالکتب الإسلامیّه، ج۲۷ ص۳۸۷؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۴، ص۲۸۷؛ الکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۰.
- ↑ الکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۰.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۴، ص۲۸۷.
- ↑ حسینی، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۴۸.
- ↑ گروهی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ج۱، ص۵۸۱.
- ↑ المعامیری، «علی حُبّ الحسین یُطعمون»، ص۱۲۲.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره)، ج۱، ص۲۷۹.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروه، ناشر مكتب آية الله العظمى السيد السيستاني، ج۲، ص۴۶۹.
- ↑ شکر، «عادات عاشوراء شعائر أم...؟ الاطعام»، ص۱۶.
- ↑ فجری، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۵، ص۳۴۵.
- ↑ الکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴ ص۵۲.
- ↑ «جایگاه اطعام و غذا دادن در آموزه های دین اسلام»، وبگاه الشیعه.
- ↑ فجری، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۶۳.
- ↑ البرقی، المحاسن، دارالکتب الإسلامیه، ج۲، ص۴۱۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۸۲؛ النجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۳۲۸.
- ↑ شکر، «عادات عاشوراء شعائر أم...؟ الاطعام»، ص۱۷.
- ↑ المعامیری، «علی حُبّ الحسین یُطعمون»، ص۱۲۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۸۴؛ شکر، «عادات عاشوراء شعائر أم...؟ الاطعام»، ص۱۷.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۴، ص۳۰۴؛ البرقی، المحاسن، دارالکتب الإسلامیه، ج۲، ص۳۹۱-۳۹۳.
- ↑ فجری، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۶۴.
- ↑ الکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۲۸.
- ↑ المعامیری، «علی حُبّ الحسین یُطعمون»، ص۱۲۵.
- ↑ «کی گفته نذری دادن ثواب داره ؟»، پایگاه اطلاعرسانی موسسه جهانی سبطین(ع)؛ «احکام عزاداری و مداحی، خیرات و نذورات»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ «غذاهای نذری ساده که میتوان در محرم درست کرد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ فجری، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۵۴.
- ↑ «چرا نذری میدهیم؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: «۵۰۰ سال سفرهداری در حرم امام مهربانیها»، خبرگزاری قدس.
- ↑ حسینی، «نگاهی به موقعیت میهمان در سیره و گفتار پیامبر(ص)»، وبگاه پژوهه.
- ↑ «افطاری دادن به مؤمنین؛ جلوه زیبای رمضان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «غذاهای نذری ساده که میتوان در محرم درست کرد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۴، ص۳۱۲.
- ↑ همدانی، «اطعام و سقایت»، وبگاه پژوهه.
- ↑ الکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۷۶.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۴، ص۲۹۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۷، ص۳۰و۳۱.
- ↑ محمدی ری شهری، میزان الحکمه،۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۷۲۲؛ فجری، «آثار فردی و اجتماعی اطعام»، ص۴۸؛ «آثار دنیوی و اخروی اطعام»، وبگاه آستان مقدس حضرت معصومه(س).
- ↑ البرقی، المحاسن، دارالکتب الإسلامیّه، ج۲۷ ص۳۸۷.
- ↑ حسینی، «اطعام»، ص۶۸۲.
- ↑ حسینی، «اطعام»، ص۶۸۲.
- ↑ تاریخ طبری تاريخ الرسل والملوك، الطبری،۱۴۱۳ق، ج۱، ص۶۳۱، ج۱، ص۳۱۹
- ↑ حسینی، «اطعام»، ص۶۸۲و۶۸۳.
- ↑ الحمیری، السيرة النبويه، دارالمعرفه، ج۲، ص۴۰۲.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، دارالمعرفه، ج۱، ص۱۴۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۳۲۳.
منابع
- «جایگاه اطعام و غذا دادن در آموزههای دین اسلام»، وبگاه الشیعه، تاریخ بازدید: ۱۹آذر۱۴۰۲ش.
- «بزرگترین سفره جهان در ایام اربعین حسینی»، وبگاه آستان قدس حسینی، تاریخ درج مطلب: ۲۲دی۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۱۴آبان۱۴۰۲ش.
- «آثار دنیوی و اخروی اطعام»، وبگاه آستان مقدس حضرت معصومه(س)، تاریخ بازدید: ۱۹آذر۱۴۰۲ش.
- سفره جهان که برای زائران اربعین پهن شده است»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷آذر۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۴آبان۱۴۰۲ش.
- «چرا نذری میدهیم؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۷مهر۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید:۱۴آبان۱۴۰۲ش.
- «احکام عزاداری و مداحی، خیرات و نذورات»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ بازدید: ۲۲آذر۱۴۰۲ش.
- «آداب و رسوم کشورهای مختلف برای برگزاری عید ولایت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۲ش.
- «۵۰۰ سال سفرهداری در حرم امام مهربانیها»، خبرگزاری قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۶اسفند۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۹آذر۱۴۰۲ش.
- «کی گفته نذری دادن ثواب داره ؟»، پایگاه اطلاعرسانی موسسه جهانی سبطین(ع)، تاریخ بازدید: ۲۲آذر۱۴۰۲ش.
- «افطاری دادن به مؤمنین؛ جلوه زیبای رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶اردیبهشت۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۰آذر۱۴۰۲ش.
- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تصحیح: سید جلالالدین محدث، قم، دارالکتب الإسلامیّه، بیتا.
- ابنهشام، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفه، بیتا.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، الناشر مكتب آية الله العظمى السيد السيستاني، بیتا، بیجا.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت ۱۴۱۳ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- المعامیری، علی یعقوب، «علی حبّ الحسین یُطعمون»، در رسالة القلم، شماره۶۱، ۱۴۴۱ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- حسینی، سید علیاکبر، «نگاهی به موقعیت میهمان در سیره و گفتار پیامبر(ص)»، وبگاه پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴آبان۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۹آذر۱۴۰۲ش.
- حسینی، سید سعید، «اطعام»، در دانشنامه حج و حرمین شرفین، قم، پژوهشکده حج و زیارت، بیتا.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره)، بیتا.
- شکر، سید فیصل، «عادات عاشوراء شعائر اما...؟! الاطعام»، در ماهنامه بقیةالله، شماره۱۲۶، سال ۲۰۰۲م.
- شیخ صدوق، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
- طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
- فجری، محمدمهدی، «آثار فردی و اجتماعی إطعام»، در ماهنامه مبلغان، شماره ۱۴۳، سال ۱۳۹۰ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- میرمحمدی، سید کمال الدین، «إطعام»، در دانشنامه امام رضا(ع)، قم، مرکز بينالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، جلد۲، بیتا.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- همدانی، مصطفی، «اطعام و سقایت»، وبگاه پژوهه، تاریخ بازدید: ۲۰آذر۱۴۰۲ش.