نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام (کتاب)

نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام

اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر	نهایة الاحکام
نویسنده	علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ق)
تاریخ نگارش	۷۰۵ق
موضوع	فقه
سبک	استدلالی
زبان	عربی
به تصحیح	سید مهدی رجایی
تعداد جلد	۲
قطع	وزیری
اطلاعات نشر
ناشر	اسماعیلیان
محل نشر	قم
تاریخ نشر	۱۴۱۰ق
نوبت چاپ	چاپ دوم
شمارگان	۲۰۰۰
نسخه الکترونیکی	http://lib.eshia.ir/71563/1/16

نِهایَةُ الأَحکام فی مَعرِفَةِ الأَحکام یا نهایة الاحکام، کتاب فقهی، نوشته علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ق)، به زبان عربی، که شامل بعضی مباحث فقهی مانند طهارت، صلوة، زکات و قسمتی از مبحث بیع است. در این کتاب، فتاوای فقهای شیعه امامیه به صورت خلاصه و استدلالی و با حذف اضافات و زوائد آمده است. کتاب نهایة الاحکام بنا به درخواست محمد (فخرالمحققین) فرزند علامه حلی در سال ۷۰۵ق نگاشته شده است.

جایگاه

این کتاب که به آن نهایة الاحکام هم گفته شده شامل بیشتر مسائل فرعی فقهی است که مسائل احکام به طور خلاصه، واضح‌ و روشن همراه با دلیل و برهان بیان شده است. افندی در کتاب ریاض العلماء از این کتاب با عنوان نهایة الفقه یاد کرده است. علامه حلی در مقدمه کتاب چنین آورده است که، در این کتاب فتاوای شیعه امامیه به صورت مختصر آورده شده و دلائل این فتاوا با حذف اضافات و مطالب زائد به طور واضح بیان شده است.

نویسنده

مقاله‌های اصلی: علامه حلی و فهرست آثار علامه حلی

ابومنصور جمال‌الدین حسن بن یوسف بن مطهر حلی معروف به علامه حلی، در ۲۷ رمضان ۶۴۸ق در شهر حله واقع در کشور عراق به دنیا آمد. علامه حلی، تحصیلات خود را در شهر حله نزد پدرش، یوسف بن مطهر، که از عالمان شیعه بوده و همچنین دایی‌اش محقق حلی به پایان رساند. وی پس مرگ محقق حلی در سال ۶۷۶ق، مرجعیت شیعیان را عهده‌دار گردید. علامه حلی نقش زیادی در شیعه شدن سلطان محمد خدابنده و مردم ایران داشته است. وی را از بزرگترین عالمان شیعه قرن هفتم هجری قمری دانسته‌اند. علامه حلی سال ۷۲۶ق در شهر حله درگذشت و در حجره‌های اطراف حرم حضرت علی (ع) دفن گردید.

محتوا

در جلد دوم کتاب نهایة الاحکام تاریخ تالیف بخش طهارت و صلاة را شعبان سال ۷۰۵ق ذکر کرده است. همچنین آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعة قدیمی‌ترین نسخه موجود از این کتاب را به خط محمد بن علی بن یوسف، برادرزاده علامه حلی، دانسته است؛ این نسخه در سال ۷۱۰ق و از روی نسخه اصلی، که به خط علامه حلی بوده، نسخه برداری شده است.

کتاب نهایة الاحکام دربردارنده همه ابواب فقهی نمی‌باشد هر چند بنا به گفته مؤلف بیشتر مسائل فقهی را در آن به طور خلاصه ولی به صورت مستدل و روشن آورده است. مباحث فقهی شامل طهارت، صلاة، زکات، بیع تا آخر بحث صرف است. اگر چه بنا به گفته افندی در ریاض العلماء بعضی از نسخه‌ها به مبحث طهارت اکتفاء کرده و بقیه مباحث مذکور در نسخه‌های دیگر را ذکر نکرده‌اند. همچنین این کتاب را بنا به درخواست فرزندش محمد (فخرالمحققین) نگاشته است. گفته شده کتاب‌های دیگری از علامه نظیر قواعد الاحکام و ارشاد الأذهان نیز به درخواست محمد (فخرالمحققین) فرزند علامه حلی تألیف شده‌اند.

نسخه‌ها و نشر

• نسخه مشهور این کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است؛ این نسخه به خط یعقوب بن خلیل عاملی و مربوط به سال ۸۵۹ق است.
• نسخه سَماوی به خط یونس بن علی بن یونس مربوط به سال ۸۵۹ق است.
• نسخه‌های دیگری نیز در نجف در کتابخانه‌های آن موجود است.

این کتاب از روی نسخه‌های مذکور توسط سید مهدی رجایی در سال ۱۴۰۵ق تصحیح و تنظیم شده است.این کتاب توسط انتشارات اسماعیلیان قم، در ۱۴۱۰ق، در دو جلد به چاپ رسیده است.

منابع

• موسوی خوانساری، سید محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، نشر اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
• علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایةالاحکام فی معرفة الاحکام، قم، نشر اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
• تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
• افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، نشر خیام، ۱۴۱۵ق.