داوود بن قاسم بن اسحاق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
داوود بن قاسم بن اسحاق
زادروز اواخر سده دوم هجری
درگذشت جمادی الاول سال ۲۶۱ق
آرامگاه عراق، بغداد
محل زندگی بغداد
شناخته‌شده برای راوی
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار اخبار ابوهاشم، کتاب شعر در مدح اهل بیت (ع)

داوود بن قاسم بن اسحاق (درگذشت ۲۶۱ق)، مشهور به ابوهاشم جعفری و داوود بن قاسم جعفری، از اصحاب چهار تن از امامان شیعه؛ از جمله امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بوده و از راویان مورد اعتماد و نامدار امامیه به شمار می‌رود.[۱]

ولادت و نسب

داوود بن قاسم بن اسحاق بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب، نام و نسب کامل اوست. پدر وی، قاسم بن اسحاق از اصحاب امام صادق(ع) [۲] و از یاران محمد بن عبدالله، معروف به نفس زکیه بوده است. گفته شده که وی از طرف نفس زکیه، امیر یمن شد؛ اما پیش از آنکه کار خود را شروع کند، نفس زکیه به قتل رسید.[۳]

مادربزرگ ابوهاشم (یعنی مادر قاسم بن اسحاق)، ام حکیم دختر قاسم بن محمد بن ابی بکر است. او پدر ابوهاشم پسر خاله امام صادق(ع) بوده است.[۴]

از سرگذشت ابوهاشم اطلاع چندانی در دست نیست، اما طبق تصریح منابع، وی ساکن بغداد بوده است.[۵] و احتمالا در اواخر سده دوم هجری متولد شده است چراکه وی در در سفر امام رضا(ع) از مدینه به مرو، در شهر ایذه (ایذج) به دیدار ایشان می‌رود.[۶]

وکالت

سازمان وکالت به عنوان وسیله‌ای برای ارتباط میان شیعیان و امامان شیعه بود که با شدت گرفتن کنترل خلفای عباسی و نیز برای آماده‌سازی شیعیان برای غیبت امام زمان (عج) شکل گرفته بود. ابوهاشم جعفری نیز یکی از افراد مورد اعتماد ائمه(ع) بود که در زمان غیبت صغرای امام زمان(ع) نیز وکالت ایشان را برای مدتی در اختیار داشت.[۷]

روایت‌کنندگان از وی

جمعی از راویان حدیث شیعه از وی نقل حدیث کرده‌اند مثل علی بن ابراهیم قمی، یحیی بن هاشم، اسحاق بن محمد نخعی، سهل بن زیاد آدمی، محمد بن حسان، ابواحمد بن راشد، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن عیسی، محمد بن ولید، محمد بن احمد علوی، احمد بن اسحاق، محمد بن زیاد، احمد بن ابی عبدالله برقی، فضل بن شاذان نیشابوری، سعد بن عبدالله اشعری، عبدالله بن جعفر حمیری، و... [۸]

نظر بزرگان شیعه

رجال شناسان و مورخان شیعه از جمله ابی جعفر برقی (متوفی ۲۷۴ یا ۲۸۰ق) [۹]، کشی (متوفی ۳۳۰ق[۱۰] مسعودی (متوفی ۳۴۶ق[۱۱] نجاشی (متوفی ۴۵۰ق[۱۲] شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ق) در الفهرست،[۱۳] و رجال،[۱۴] ابن داوود حلی (متوفی ۷۰۷ق[۱۵] علامه حلی (متوفی ۷۲۶ق) [۱۶] و غیره ابوهاشم را با توصیفاتی چون عالم، عابدِ زاهد، عظیم المنزلة، جلیل و شریف القدر نزد ائمه(ع)، ستوده‌اند.[۱۷]

اتهام غلو

موقعیت علمی و معنوی ابوهاشم را بسیاری ستوده‌اند اما در این میان کشی در کتاب رجال، در انتهای ترجمه ابوهاشم، بر اساس برخی از روایات وی، نسبت ارتفاع در قول (غلو) را به او داده است.[۱۸] غیر از کشی، کسی دیگر غلو را به ابوهاشم نسبت نداده است.

به نظر می‌رسد این اتهام غلو به خاطر این است که ابوهاشم معجزات زیادی را از ائمه اطهار(ع) روایت کرده است که علمای شیعه، نمونه‌های اینچنینی را در ردیف غلو حساب کرده‌اند، [۱۹] اما آنچه که شاید به واقع نزدیکتر باشد این است که وی با روایات خود درصدد بیان معجزات ائمه(ع) بوده که غایت اخلاص وی به پیشوایانانش را نشان می‌دهد. با آنکه فقط کشی این ارتفاع در قول را به ابوهاشم نسبت داده اما تراجم نگاران شیعه غالبا تلاش کرده‌اند این اتهام را بزدایند که به سخن برخی از ایشان اشاره می‌کنیم:

مامقانی در این باره می‌نویسد:

این مرتبه سفارت و وکالت برای حضرت حجت امام زمان علیه السلام از هر توثیق و تعدیلی برای جناب ابوهاشم جعفری بالاتر است. و بالجمله در وثاقت و جلالت و بزرگی‌شأن این مرد هیچ شکی نیست.[۲۰]

آیت الله خویی نیز در پاسخ به این اتهام چنین نوشته است:

عبارت کشی که می‌گوید روایت او دلالت بر ارتفاع در قول (غلو) دارد، از دو جهت قابل بررسی است اول اینکه یا باید در روایت تحریفی صورت گرفته باشد و یا اینکه از آن اراده به معنی غیر ظاهری شده باشد، که هر دو این موارد به خاطر موقعیت ممتاز ابوهاشم در نزد حضرات معصومین علیهم‌السلام، منتفی می‌باشد. پس بنابراین چطور می‌شود نسبت غلو را به این شخصیت ارجمند داد؟ پس اشکالی در وثاقت ایشان نیست.[۲۱]

محدث قمی هم معتقد است:

آنچه که ابوهاشم روایت کرده و مشاهده نموده از دلائل و معجزات حضرت امام حسن عسکری علیه السلام زیاده از آن است که در اینجا ذکر شود و روایت شده از آن جناب که گفت: داخل نشدم بر حضرت امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسلام هرگز، مگر آنکه دیدم از ایشان دلالت و برهانی.[۲۲]

تالیفات

برای ابوهاشم دو کتاب «‌اخبار ابوهاشم‌» و «‌کتاب شعر‌» اشعار و قصاید او در مدح اهل بیت(ع) ذکر شده[۲۳] که هر دو کتاب را ابن عیاش جمع آوری نموده است،[۲۴] ولی اکنون این دو کتاب در دسترس نیستند.

صراحت بیان

ابوهاشم با تمام فروتنی در برابر معصومین(ع)، نسبت به حکام ظلم جور، در نهایت بی‌پروایی و جسارت بود و با خلفای عباسی درگیری داشت[۲۵] و به سبب همین انتقادات، چندین بار به زندان افتاد.[۲۶] پس از قیام یحیی بن زید و شهادت او، زمانی که سر یحیی را نزد محمد بن عبدالله طاهری آورده بودند، عده‌ای این پیروزی را به وی تبریک می‌گفتند. اما ابوهاشم بدون هیچ واهمه‌ای وارد دربار حکومت می‌شود و خطاب به حاکم می‌گوید:

ای امیر، برای قتل کسی تبریک می‌گویند که اگر رسول خدا(ص) زنده بود، ایشان را بدین مصیبت تسلیت می‌گفتند.!! [۲۷]

نقل شده که همه از این سخن متأثر شدند و کسی نتوانست دم برآورد،[۲۸] و هنگام خروج این شعر را در مدح یحیی شهید می‌خواند:

یا بنی طاهر کلوه وبیا ان لحم النبی غیر مری
ان وترا یکون طالبه الله لوتر بالفوت غیر حری
ای بنی طاهر بخورید که بیماری زاست، گوشت پیمبراولاد پیامبر] گوارا و خوردنی نیست.
انتقامی که خدا طالب بوده و درصدد آن باشد، فراموش شدنی نیست.[۲۹]

اما در عین حال جایگاه وی نزد زمامدارن محترم شمرده می‌شد. چنانکه در سال ۲۵۱ق در جریان شورش کوفه به رهبری حسین بن محمد علوی، که با حضور ششصد مرد جنگی قیام کرده بود، ابوهاشم جعفری از طرف مزاحم بن خاقان کارگزار عباسی، به عنوان میانجی برای مذاکرۀ با حسین فرستاده شد.[۳۰]

درگذشت

وی در جمادی الاول سال ۲۶۱ق در سامراء در گذشت. خطیب بغدادی در کتاب خود آورده است که وی در سال ۲۵۲ق از مدینة السلام (بغداد) به سامراء تبعید شده و تا آخر عمر در آنجا بوده است[۳۱] و نقل شده که قبر وی در بغداد مشهور است.[۳۲]

پانویس

  1. منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام، ج۱۷، صص۲۸۷-۲۹۰.
  2. نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۶۲؛ ابن عنتبه، عمده الطالب، ص۴۲؛ علامه حلی، خلاصه الاقوال، ص۱۴۲
  3. محدث قمی، منتهی الآمال، ج۲، باب دوازدهم، ص۵۵۶؛ اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۲۶۴؛ طبری، تاریخ، ج۷، ص۵۶۱
  4. محدث قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، صص۱۷۴ – ۱۷۵؛ ابن عنتبه، عمده الطالب، صص۴۱ - ۴۲
  5. طوسی، الفهرست، ص۶۷؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۳۶۹
  6. راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۶۶۱
  7. تفرشی، نقد الرجال، ج۲، ص۲۱۹؛ حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۳، ص۲۰۸؛ طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ص۴۱۶؛ امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۳۷۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۵۱، ص۳۶۵، ذیل حدیث ۱۳؛ تبریزی، ریحانه الادب، ج۷، ص۲۹۵
  8. نکـ: اردبیلی، جامع الرواة، ج۱، ص۳۰۷؛ ابن بابویه، مشیخه، ص۵۱۷؛ ابن بابویه، التوحید، صص۸۲-۸۳؛ کشی، رجال، صص۵۴۳-۵۴۴؛ نجاشی، رجال، ص۴۴۷
  9. برقی، رجال، ص۵۶.
  10. کشی، رجال، ص۴۷۸.
  11. مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۵۵۳.
  12. نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۶۲.
  13. طوسی، الفهرست، ص۱۸۱.
  14. طوسی، رجال، ص۴۳۱.
  15. ابن داوود، رجال، ص۱۴۶.
  16. علامه حلی، خلاصه الاقوال، ص۱۴۲.
  17. نکـ: محدث قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، ص۱۷۴. محدث قمی، منتهی الآمال، ج۲، باب دوازدهم، ص۵۵۶. مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج۷، ص۲۹۵. صدر، تکمله امل الآمل، ج۳، ص۳۵.قهپایی، مجمع الرجال، ج۲، ص۲۸۸- ۲۸۹. مجلسی، رجال مجلسی، ص۲۰۹. حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۳، صص۲۰۷- ۲۰۸.امین، اعیان الشیعه، ج۶، صص۳۷۷- ۳۷۸.مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۲۶، ص۲۴۱.خویی، معجم الرجال الحدیث، ج۸، صص۱۲۲ - ۱۲۳.تستری، قاموس الرجال، ج۴، ص۲۵۶. اردبیلی، جامع الرواه، ج۱، ص۳۰۷.
  18. کشی، رجال، ص۵۷۱.
  19. امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۳۷۸.
  20. مامقانی، تنقیح المقال، ج۲۶، ص۲۴۷- ۲۴۸.
  21. خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۱۲۴.
  22. محدث قمی، منتهی الآمال، ج۲، باب سیزدهم، ص۵۷۴.
  23. طوسی، الفهرست، ص۱۸۱.
  24. نجاشی، رجال، ج۱، صص۲۲۵ - ۲۲۶.
  25. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد او مدینه السلام، ج۸، ص۳۶۹.
  26. طبری، تاریخ، ج۹، صص۳۶۹-۳۷۱؛ نیز نکـ: طبرسی، اعلام الوری، صص۳۵۴-۳۵۵.
  27. مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۵۵۳؛ ابن اثیر، الکامل، ج۱۱، ص۲۹۴- ۲۹۵.
  28. ابوافرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۹۴.
  29. تاریخ طبری، ج۱۴، ص۶۱۳۴.
  30. طبری، تاریخ، ج۹، ص۳۲۸. اصفهانی، ص۶۶۵؛ نیز نکـ: طوسی، الفهرست، ص۶۷.
  31. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۳۶۹.
  32. مروج الذهب، ج۲، ص۵۵۳.

منابع

  • ابن اثیر، عزالدین، الکامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، تصحیح مهیار خلیلی، تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران، بی‌تا.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، التوحید، به کوشش هاشم حسینی طهرانی، تهران: ۱۳۸۷ش.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۴۰۴ق.
  • ابن داوود حلی، برقی، ابی جعفر احمد بن ابی عبدالله، کتاب الرجال، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
  • ابن شهر آشوب سروی، رشید الدین ابی جعفر محمد بن علی، معالم العلماء، فی فهرست کتب الشیعه و اسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، تهران: مطبعه فردین، ۱۳۵۳ه‍.
  • ابن شهر آشوب سروی مازندرانی، رشید الدین محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، تصحیح و تعلیق سید هاشم رسولی محلاتی، قم: موسسه انتشارات علامه کتابفروشی مصطفوی، بی‌تا.
  • ابن عنتبه، جمال الدین احمد بن علی الحسینی، عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب، به تحقیق سید مهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت الله العظمی نجفی مرعشی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، سرگذشت کشته شدگان از فرزندان ابوطالب، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، مقدمه و تصحیح علی اکبر غفاری، تهران: کتابفروشی صدوق، بی‌تا.
  • اردبیلی غروی، محمد بن علی، جامع الرواه، قم: مکتبه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ه‍.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ ه‍.
  • تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم، چاپ دوم، ۱۴۱۵ه‍.
  • حائری، ابوعلی، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم: مؤسسه آل البیت(ع) لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۶ه‍.
  • خطیب بغدادی، تاریخ بغداد او مدینه السلام، بیروت: دارالکتب العملیه، بی‌تا.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه، قم: مکتبه آیت الله العظمی خویی، چاپ پنجم، ۱۴۱۳ه‍.
  • راوندی،، قطب الدین، الخرائج و الجرایح، بیروت: مؤسسه نور للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۱۱ه‍.
  • شیخ طوسی، الفهرست کتب الشیعه و اصولهم، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: مکتبه محقق طباطبایی، چاپ اول، ۱۴۲۰ه‍.
  • شیخ طوسی، رجال، تحقیق تقدیم و تعلیق سید محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف: منشورات المکتبه و المطبه الحیدریه فی النجف، چاپ اول، ۱۳۸۱ه‍.
  • صدر، سید حسن، تکمله امل الآمل، تحقیق حسین علی محفوظ، عبدالکریم دباغ، عدنان دباغ، بیروت: دارالمؤرخ العربی، ۱۴۲۹ه‍.
  • طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه، ۱۳۳۸ه‍.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۶۹ش.
  • علامه حلی، خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، تحقیق محمد جواد قیومی، مؤسسه نشر الفقاهه، چاپ اول، بی‌جا، ۱۴۱۷ه‍.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم: مؤسسه انتشارات هجرت، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
  • قهپایی، ملا عنایت الله، مجمع الرجال، تصحیح علامه اصفهانی، قم: موسسه اسماعیلیان، بی‌تا.
  • کشی، ابی عمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز، معرفة رجال، تقدیم و تعلیق سید احمد حسینی، کربلاء: موسسه اعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، تحقیق محیی الدین مامقانی، قم: مؤسسه آل البیت (علیه‌السلام) لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۷ه‍.
  • مجلسی، محمد باقر، رجال مجلسی، تصحیح و ترتیب عبدالله سبزالی حاج، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، بیروت ۱۴۱۵ه‍.
  • مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، تهران: نشر خیام، ۱۳۷۴ ش.
  • مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
  • مسند الامام العسکری، جمع آوری و ترتیب عزیز الله عطاردی، بیروت: دارالصفوه، چاپ دوم، ۱۴۱۳ه‍.
  • نجاشی اسدی کوفی، ابی العباس احمد بن علی، رجال نجاشی احد الاصول الرجالیه، تحقیق محمد جواد نائینی، دارالاضواء، بیروت ۱۴۰۸ه‍.