مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده

رجال الطوسی (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از رجال الطوسی)
پرش به: ناوبری، جستجو
رجال الطوسی
کتاب رجال الطوسی.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: شیخ طوسی
موضوع: رجال
زبان: عربی
ناشر: منشورات الرضی
مجموعه: ۱ جلد

رجال طوسی، که با نام الابواب هم شناخته می‌شود، از کتاب‌های اصلی رجال شیعه و تالیف شیخ طوسی است که بین سال‌های ۴۲۳ تا ۴۳۶ق نوشته شده است. نویسنده، اصحاب پیامبر(ص) و ائمه(ع) را به ترتیب عصر و زمان آن‌ها معرفی کرده است. سبک شیخ در این کتاب، با دیگر کتاب‌های رجالی همچون الفهرست خودش و رجال نجاشی، فرق دارد؛ او در این کتاب اسامی راویان از صحابه، راویان امیر المؤمنین(ع)، راویان امام حسن(ع) و... را برای دسترسی آسان به ترتیب حروف الفبای عربی آورده و در آخر کتاب، نام کسانی را که از هیچ امامی روایت نقل نکرده‌اند آورده است. این کتاب در ۱۳ باب تنظیم شده که در آن، نام ۶۴۲۹ تن از راویان آمده است.

نویسنده

نوشتار اصلی: شیخ طوسی

محمد بن حسن بن علی بن حسن (۳۸۵ق-۴۶۰ق)، مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه (به معنای بزرگ قوم/بزرگ شیعیان)، از بزرگترین محدثان و فقیهان شیعه است. او مؤلف دو کتاب التهذیب و الاستبصار از کتاب‌های چهارگانه حدیثی شیعه است. در ۲۳ سالگی از خراسان به عراق آمد و از شیخ مفید، سید مرتضی و دیگران بهره برد. خلیفه عباسی کرسی کلام بغداد را بدو سپرد. هنگامی که کتابخانه شاپور در آتش سوخت، شیخ به نجف رفت و حوزه علمیه را برپا ساخت. شیخ طوسی، بعد از وفات سید مرتضی زعامت مذهب جعفری را بر عهده گرفت.

نظریات و تالیفات فقهی او مثل نهایه و کتاب الخلاف و مبسوط مورد توجه فقیهان شیعه است. التبیان کتاب مهم تفسیری او است. طوسی در سایر علوم اسلامی مثل رجال و کلام و اصول فقه نیز صاحب نظر است و کتاب‌های او جزء کتاب‌های مرجع علوم دینی محسوب می‌شوند.او تحول در اجتهاد شیعی را آغاز کرد و فروع آن را گسترش داد و در برابر اجتهاد اهل سنّت به آن استقلال بخشید.

نام کتاب

مولف در کتاب فهرست خود[۱] از این اثر با نام الرجال یاد کرده است[۲] در رجال نجاشی[۳] هم از این کتاب با همین نام یاد شده است. در آثار متاخر نیز از این کتاب با این نام مطالبی نقل شده است.[۴] ابن طاووس[۵] و پس از وی علامه حلی[۶] از این کتاب با نام اسماءالرجال یاد کرده‌اند این نام که برگرفته از تعبیر شیخ طوسی در مقدمه کتاب[۷] است دقیق نیست. علامه بحرالعلوم[۸] از این کتاب با نام الابواب و بغدادی[۹] با نام الابواب علی طبقات الاصحاب نام برده‌اند، هر چند از این کتاب بر اساس ابواب تنظیم شده است دلیلی بر چنین نام گذاریهایی در دست نداریم.

تاریخ تالیف

تاریخ دقیق تالیف رجال طوسی مشخص نیست ولی چون در شرح‌حال سید مرتضی (متوفی ۴۳۶ق) که در باب پایانی کتاب[۱۰] قرار دارد، برای توفیق و طول عمر وی دعا شده می‌توان دریافت که این کتاب در حیات سید مرتضی تدوین شده است[۱۱] همچنین، چون تاریخ وفات احمد بن عبدون (متوفی۴۲۳ق) در این کتاب ذکر شده[۱۲] تاریخ تالیف کتاب در فاصله سالهای ۴۲۳ تا ۴۳۶ق بوده است. گفتنی است یکی از مصادر اصلی باب پایانی رجال، فهرست طوسی است که نام آن بارها در این باب و نیز در باب اصحاب الکاظم(ع)[۱۳] آمده و نشان می‌دهد تالیف رجال پس از فهرست صورت گرفته است.

محتوا

در رجال طوسی شرح حال راویان پیامبر(ص) و دوازده امام معصوم(ع) هر کدام در بابی جداگانه نگارش یافته است، و باب پایانی کتاب به راویانی اختصاص دارد که در عصر غیبت امام دوازدهم می‌زیستند یا معاصر امامان بودند ولی از ایشان روایت نکرده‌اند. کتاب به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است و در هر باب بابهای فرعی را از باب «همزه» تا باب «یاء» در بردارد. پس از آن باب کُنی و باب النساء قرار دارد. در باب راویان امام صادق(ع)، قبل از باب النساء بابی با نام «باب مَن لم یسم» به راویان مبهم اختصاص دارد.[۱۴] مولف در مقدمه کتاب[۱۵] یادآور شده است که هرچند کوشیده است شرح حال همه راویان امامان را در این کتاب گرد آورَِد، به سبب فراوانی و پراکندگی شان در شرق و غرب، این کار امکان ندارد و وی امیدوار است راویانی که ذکر آنها نرفته است، اندک باشند.

با توجه به مقدمه کتاب و بررسی متن آن روشن می‌شود که هیچ ویژگی دیگری در افراد ذکر شده در کتاب، جز روایت کردن از معصومان در نظر گرفته نشده است. از این رو، از راویان اهل سنت و شیعه، راویان امامی و پیروان دیگران فرقه‌های شیعه، و نیز از راویان مومن و منافق و ثقه و غیر ثقه در کنار هم در این کتاب سخن رفته است.[۱۶] نام امیر المومنین و امام حسن و امام حسین(ع) در اصحاب پیامبر اکرم و نیز نام هر امام در باب راویان از پدر ایشان (و در مواردی در باب راویان از جد آن امام) ذکر شده است. در اصحاب پیامبر، نام سلمان، مقداد، ابوذر و نیز ابوبکر و عمر، عثمان و معاویه و عمرو عاص و در باب راویان امیرالمومنین(ع) نام سلمان، مقداد، ابوذر و عمار با وصف ارکان اربعه، در کنار نام زیادبن عبید، عبدالله بن وهب راسبی، رئیس خوارج و عبدالله بن سبا[۱۷] دیده می‌شود. در بابهای راویان امام باقر و امام صادق(ع) نام کسانی همچون منصور دوانیقی، ابوالجارود زیادبن مروان، موسس مذهب جارویه، حسن بن صالح بن حی، موسس مذهب صالحیه از زیدیه، ابوحنیفه نعمان بن ثابت، مالک بن انس و سفیان بن سعید ثوری و دیگر فقیهان نامور اهل سنت، در موارد بسیاری بدون اشاره به مذهب آنان، آورده شده است[۱۸] همچنین شاهدی وجود ندارد بر اینکه طوسی بنا داشته است به امامی نبودن راویان مذکور در کتاب تصریح کند تا نبودن چنین تصریحی نشانه امامی بودن شخص باشد.[۱۹]

چاپ‌ها

از رجال طوسی دو چاپ معروف در دست است، یکی تصحیح محمد صادق آل بحرالعلوم[۲۰] و دیگری تصحیح جواد قیومی اصفهانی[۲۱]. شمار افراد مذکور در چاپ نخست ۶۴۱۷ تن و در چاپ دوم ۶۴۲۹ تن است اما شمار افراد یاد شده در این دو چاپ با نسخه‌های خطی معتبر متفاوت است. در قدیمی‌ترین نسخه موجود[۲۲] شمار افراد کمتر است و بنابر محاسبه‌ای تعداد آنها ۶۳۴۷ تن است[۲۳]. این تفاوت ناشی از آن است که در حاشیه نسخه‌های خطی از رجال طوسی[۲۴] نام‌های بسیاری درج شده بوده است که بسیاری از آنها به متن چاپ‌های کتاب راه یافته‌اند ولی روشن نیست که این نام‌ها از اصل کتاب است یا از افزوده‌های مولف. به احتمال قوی برخی از مراجعه کنندگان به نسخه‌های کتاب نام‌های دیگر از راویان رادر حاشیه آن نوشته و ناسخان بعدی به گمان اینکه این نامها از کتاب افتاده بوده آنها را در متن وارد کرده‌اند.

مباحث درباره این کتاب

از بحث‌های مطرح درباره رجال شیخ طوسی تکرار نام‌ها است. در این کتاب نام کسانی که از صحابیان دو یا چند معصوم بوده‌اند در همه بابهای مرتبط ذکر شده است، مثلا نام جابربن عبدالله انصاری در شش باب[۲۵]، آمده است. اشکال دیگر در رجال طوسی تکرار نام یک راوی در یک باب است، که سبب آن ترتیب کامل نداشتن نام‌های این کتاب است. البته برخی از صاحب نظران در این زمینه توضیحاتی داده‌اند.

منابع نویسنده

یگانه منبعی که طوسی به ان تصریح کرده، رجال ابن عقده است[۲۶] از دیگر مآخذ این کتاب، رجال برقی است که در بابهای اصحاب امام باقر(ع) تا اصحاب امام حسن عسگری از آن استفاده کرده است.[۲۷] در باب اصحاب پیامبر اکرم از رجال شیخ طوسی از ابن عقده نقل شده[۲۸] که باید از کتاب تاریخ وی گرفته شده باشد[۲۹] در این باب همچنین سخنانی از بغوی،[۳۰] بخاری[۳۱]، احمدبن حنبل[۳۲] و محمدبن اسحاق[۳۳] نقل شده که بنظر می‌رسد، مستقیم یا غیر مستقیم، از کتابهای آنان اخذ شده است. در باب اصحاب امیرمومنان(ع) مطلبی از کشی نقل و نقد شده است[۳۴] که باید از اصل رجالی او گرفته باشد[۳۵] در این باب[۳۶] و در باب اصحاب امام حسن مجتبی(ع) از عبدالله اشعری[۳۷] مطلبی نقل شده که احتمالا از کتاب طبقات الشیعه وی گرفته شده[۳۸]، البته در باب اصحاب امام رضا(ع) هم مطلبی از او نقل شده[۳۹] که ظاهرا برگرفته از رجال برقی است[۴۰] در باب اصحاب امام باقر(ع) از علی بن حسن بن فضال مطلبی نقل شده است[۴۱] که باید برگرفته از کتاب رجال وی باشد.

در باب اصحاب امام جواد(ع) از فضل بن شاذان مطلبی نقل شده[۴۲] و در باب‌های امام هادی و امام حسن عسگری(ع) پاره‌ای نقلیات ظاهرا برگرفته از رجال کشی است[۴۳] در باب اصحاب امام هادی(ع) مطلبی است[۴۴] که سخنی نزدیک به آن در فهرست ابن ندیم[۴۵] دیده می‌شود[۴۶]. در باب اصحاب امام حسن عسگری(ع) نیز مطلبی از ابن قولویه نقل و نقد شده است.[۴۷]

پانویس

  1. ص ۴۴۸، نیز ص۲۱۰.
  2. رجال، ص۴۰۳.
  3. ص ۱۷.
  4. ابن طاووس، فرج المهموم، ص۱۲۱، ۱۳۲، محقق حلی،۱۳۶۴ ش،جلد ۱،ص ۴۱۳،همو،۱۴۱۲،ج۲،ص۲۰۴،ابن داود حلی،ستون ۱،۳ علامه حلی۱۴۱۷،ص۱۹۷،همو ۱۴۱۹-۱۴۱۳،جلد ۱، ص۱۴۷.
  5. (فلاح السائل، ص۱۴)
  6. محمد باقر مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۱۰۴، ص۱۳۵.
  7. ص ۱۷.
  8. جلد ۳، ص۲۳۱.
  9. ج ۲، ستون ۷۲.
  10. ص ۴۳۴.
  11. شبیری، ۱۳۷۰ش، ص۱۶۰.
  12. ص ۴۱۳
  13. ص ۳۳۵
  14. ص ۳۲۶.
  15. ص ۱۷
  16. ثقه الاسلام تبریزی، ج ۱، ص۸۵، شوشتری، ج۱، ص۲۹، کلباسی، ج۱، ص۱۴۹.
  17. با این توضیح: الذی رجع الی الکفر و اظهر الغلو- کشی، ص۱۰۶، ۱۰۸، شوشتری، جلد ۶، ص۳۶۷.
  18. (مثلا، ص۲۲۰ و ۳۰۲)
  19. قس مامقانی، ج۳، ص۴۸، ۵۳، ۶۳، ۷۲، ۷۴، ۷۶، ۷۸، که غالبا از این افراد با وصف«امامی مجهول» یاد می‌کند.
  20. نجف ۱۳۸۱.
  21. قم ۱۴۱۵.
  22. تاریخ کتابت: ۲۱ رجب ۵۳۳ به خط محمد بن سراهنگ- طوسی رجال، ص۱۶، تصویر نسخه خطی.
  23. شبیری، ۱۳۷۰ش، ص۱۶۵.
  24. تاریخ کتابت: ۳ شوال ۱۰۲۶.
  25. ص۳۱، ۵۹، ۹۳، ۹۹، ۱۱۱، ۱۲۹.
  26. طوسی، رجال، ص۱۷.
  27. شبیری زنجانی، ج۲،، ص۵۳، برای جزییات نسبت رجال طوسی با رجال برقی- شبیری ۱۳۷۰ش، ص۱۹۹.
  28. ص ۴۸، ش۳۸۸ و ۳۹۵.
  29. طوسی، فهرست، ص۶۸.
  30. ص ۲۴.
  31. چند بار از جمله ص۲۵ و به تصحیف بخاری به الغارات در ص۲۸ش ۹۲
  32. ص ۳۲.
  33. ص ۳۳.
  34. ص ۸۱.
  35. طوسی، فهرست، ص۳۸۱، شوشتری، ج ۸، ص۶۱۷.
  36. ص ۶۸
  37. ص۹۶، نیز ص۱۰۶، شوشتری، ج ۱۲، ص۳۱۳.
  38. نجاشی، ص۴۳۱، ۴۳۶.
  39. ص ۳۵۱.
  40. شبیری، ۱۳۷۰ش، ص۲۰۹.
  41. ص ۱۲۷.
  42. ص ۳۷۹،ش ۵۶۱۹.
  43. ص ۳۸۶،ش ۵۶۸۲، قس نجاشی، ص۴۴ و ص۳۹۸ش ۵۸۳۸، قس نجاشی، ص۴۵.
  44. ص ۳۸۶ ش۵۶۹۰.
  45. ج۱، جزء ۲، ص۶۸۹.
  46. نیز طوسی، فهرست، ص۱۸۳ بنقل از ابن ندیم و کشی.
  47. ص ۳۸۹،ش ۵۸۴۵، قس فهرست، ص۱۰۹.

منابع

  • منبع اصلی: سید جواد شبیری زنجانی، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۹، مدخل رجال شیخ طوسی، تهران ۱۳۹۳.
  • طوسی،الاستبصار،چاپ حسن موسوی خراسان، تهران ۱۳۹۰.
  • طوسی، تهذیب الاحکام، چائ حسن موسوی خراسان، قم ۱۳۹۴.
  • طوسی، تلخیص شافی، چاپ حسین بحرالعلوم، قم، ۱۴۰۱ق.
  • طوسی، رجال شیخ طوسی چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۵.
  • طوسی، فهرست کتب شیعه و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
  • مامقانی عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ محی الدین مامقانی، قم۱۴۲۳.
  • محمدبن باقربن محمد تقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • شوشتری، حسن بن زین العابدین، صاحب معالم، التحریری طاووسی، چاپ فاضل جواهری، قم۱۴۱۱.
  • نجاشی، حسین بن محمد تقی نوری، خاتمه مستدرک الوسایل، قم، ۱۴۱۵-۱۴۲۰.
  • محمد جواد شبیری زنجانی، ارتباط رجال شیخ و رجال برقی، در مجموعه آثار سومین کنگره جهانی حضرت رضا(ع)، ۱۳۶۸هش،ج۲، مشهد، کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۷۰ش.