حسین بن سعید اهوازی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حسین بن سعید اهوازی
اطلاعات یاران امامان
نام کامل: حسین بن سعید اهوازی
خویشاوندان
سرشناس:
حسن بن سعید اهوازی
ولادت: ؟ کوفه
محل زندگی: کوفه، اهواز، قم
وفات: بعد از ۲۵۴ق ، قم
از یاران: امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم السلام
فعالیت‌های اجتماعی: فقیه، محدث
مشایخ: ابن ابی عُمَیر، علی بن نعمان، حسن بن محبوب و محمد بن سَنان
شاگردان: احمد بن محمد بن عیسی اشعری، احمد بن ادری، احمد بن محمد بن خالد برقی، و احمد بن محمد دینوری

حسین بن سعید اهوازی، فقیه و محدث امامی نیمه اول قرن سوم كه همراه با برادرش حسن، آثار فقهی و حدیثی مهمی تألیف كرد. نام وی در اسنادِ بیش از پنج‌هزار حدیث شیعه آمده است.

وی از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع) بوده است.

ولادت و نسب

حسین بن سعید، در كوفه به دنیا آمد، ولی سال تولدش مشخص نیست. درباره پدرش سعید، در منابع فقط به این نكته اشاره شده كه لقب او دَنْدان بوده[۱] و ابن داوود حلی نام وی را در شمار راویان مجهول آورده است.[۲]

به گزارش منابع، حسین و حسن بن سعید و نیاكانشان از آزادشدگان (موالی) امام سجاد(ع) بودند.[۳] دو دایی آن‌ها، علی‌ بن یحیی بن حسن و جعفر بن یحیی بن سعد احول، كه به‌ ترتیب از یاران امام رضا و امام جواد علیهماالسلام بودند، در منابع علم رجال، ثقه معرفی شده‌اند.[۴]

اساتید (مشایخ)

حسین‌بن سعید از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم‌السلام به‌شمار می‌رود.[۵] او از این امامان بدون واسطه حدیث نقل كرده و به واسطه مشایخی چون ابن‌ ابی‌ عُمَیر، علی‌ بن نُعمان، حسن‌ بن محبوب و محمد بن سَنان از امامان پیشین هم روایت كرده است.[۶]

به نوشته نجاشی،[۷] نقلِ بی‌واسطه حسین‌بن سعید از فَضّالة بن ایوب (زنده در ۱۸۳ق)[۸] و زُرعة بن محمد حَضْرَمی (زنده تا ۱۸۳)، كه در پاره‌ای منابع به آن اشاره شده است، ممكن نیست و او، به‌واسطه برادرش حسن، از آنان روایت كرده است. احتمالاً در نسخ قدیمی نام حسین، به اشتباه، به جای حسن ضبط شده است.[۹]

شاگردان

از جمله شاگردان و راویان حدیث از او، احمد بن محمد بن عیسی اشعری (متوفی ۲۸۰)، احمد بن ادریس (متوفی ۳۰۶)، احمد بن محمد بن خالد برقی (متوفی ۲۸۰)، و احمد بن محمد دینوری (متوفی ۲۸۲) بودند.[۱۰] حسین‌ بن سعید پیش از مرگش كتاب‌های خود را به فرزند میزبان خود در قم، حسین‌ بن حسن‌ بن ابان، داد و از این‌رو، ابن‌ ابان همه كتاب‌های حسین‌ بن سعید را روایت كرده است.[۱۱]

از منظر عالمان شیعه

عالمان رجالی چون برقی[۱۲] و طوسی،[۱۳] حسین‌بن سعید را فردی موثق دانسته‌اند. وجود نام وی در اسنادِ بیش از پنج‌هزار حدیث موجود شیعه، نشان‌دهنده رتبه والای او در فقه و حدیث است.[۱۴] فقها و سیره‌نگاران نیز مقام او را ستوده‌اند. مثلاً محقق حلی[۱۵] او را از فقهای معتبر شمرده و ابن‌ ندیم وی و برادرش حسن را آگاه‌ترین افراد عصر خود به فقه و آثار شیعه دانسته است.

آثار

نجاشی نام كتاب‌های حسین‌ بن سعید را چنین ذكر كرده است:

  • الوضوء
  • الصلوة
  • الزكاة
  • الصوم
  • الحج
  • النكاح
  • الطلاق
  • العِتْق و التدبیر و المكاتبة
  • الاَیمان و النذور
  • التجارات و الاجارات
  • الخمس
  • الشهادات
  • الصید و الذبائح
  • المكاسب
  • الاشربة
  • الزیارات
  • التقیه
  • الرَّدُ علی‌الغُلاة
  • المناقب
  • المثالب
  • الزهد
  • المروّة
  • حقوق المؤمنین و فضلهم
  • تفسیرالقرآن
  • الوصایا
  • الفرائض
  • الحدود
  • الدیات
  • الملاحم
  • الدعاء.

در فهرست‌های متأخر، نام برخی كتاب‌ها با اندكی تفاوت آمده است.[۱۶]

نكته مهم درباره نام و تعداد كتاب‌های حسین بن سعید آن است كه نجاشی و شیخ طوسی در شرح حال برخی فقها و محدّثان، آنان را مانند حسین بن سعید، دارای سی كتاب یا بیشتر دانسته‌اند، از جمله صفوان‌ بن یحیی، محمد بن سَنان، موسی‌ بن قاسم بَجَلی (زنده تا ۲۲۰)، علی‌ بن مهزیار اهوازی (متوفی ح ۲۵۴)، محمد بن اَوْرَمه قمی (زنده تا ۲۵۴)، محمد بن حسن صفّار (متوفی ۲۹۰)، محمد بن علی صیرفی كوفی و یونس‌ بن عبدالرحمان.[۱۷]

بدین‌ترتیب نام و تعداد كتاب‌های سی‌گانه حسین‌ بن سعید در فقه و حدیث شیعه نمادی برای یك دوره كامل موضوعات فقهی بوده است و از این‌رو گاه مجموعه آثار فقهی برخی فقها كه از لحاظ اعتبار یا تعداد یا نام با كتاب‌های سی‌گانه مزبور مشابهت داشته‌اند «كتاب كامل» یا «كتاب مكمَّل» خوانده شده‌اند.[۱۸]

همچنین بر پایه پژوهشی جدید، كتابی كه با نام النوادر چاپ شده و اثرِ احمد بن محمد بن عیسی قلمداد گردیده، در واقع گزیده و تلفیقی از كتاب‌های سی‌گانه حسین‌ بن سعید است یا لااقل بخش عمده كتاب، اثر اوست، زیرا در اسناد احادیثِ اثر یادشده، نام افرادی مانند محمد بن فُضَیل، نَضْرِ بن سُوَید و فَضالة بن ایوب وجود دارد كه احمدبن محمد بن عیسی از آنان روایت نمی‌کرده است و آنان فقط از مشایخ حسین‌بن سعید بوده‌اند.[۱۹] با این همه، باتوجه به شهرتِ كتاب‌های حسین‌ بن سعید و در دسترس نبودن بیشتر آنها به شكل اصلی خود، آثار وی جای پژوهش و تفحص بسیار دارد.

آثار غیرفقهی

بیشتر كتاب‌های حسین‌ بن سعید درون‌مایه فقهی دارند، ولی در میان آنها دو اثر اخلاقی، كه اینك در دسترس‌اند، یعنی كتاب المؤمن و كتاب‌الزهد، و اثری كلامی با نام الرّدُ عَلَی اَلغُلاة (الغالیة) و نیز كتاب‌التفسیر به‌چشم می‌خورد. احادیث كتاب‌الزهد غالباً با عبارت «حدثنا حسین‌ بن سعید» آغاز می‌شود كه دالّ بر این است كه راوی كتاب، از فرزندان یا شاگردان حسین‌ بن سعید، مانند علی‌بن حاتِم، بوده است.[۲۰]

برخی از عناوین فصول این كتاب، كه از نوع اندرزنامه است، عبارتند از: فضیلت سكوت و ترك دنیا، حسن خلق، مدارا و غضب، نیكی به پدر و مادر و اعضای خانواده، نحوه رفتار با بردگان (زیردستان)، حقیقت دنیا و طالبان آن، تواضع و تكبر، توبه و استغفار، گریه كردن از ترس خدا و اوصاف بهشت و جهنم.

كتاب‌الزهد را علی‌بن حاتِم قزوینی تلخیص كرده است.[۲۱]

علاوه بر كتاب‌های مذكور، اثری با نام كتاب البهار به حسین‌ بن سعید نسبت داده شده كه نسخه‌ای‌ قدیمی از آن نزد رضی‌الدین علی‌ بن طاووس بوده و او در كتاب خود، الیقین، از آن نقل‌قول كرده است.[۲۲]

وفات

حسین بن سعید و برادرش حسن از كوفه به اهواز رفتند. پس از مدتی، حسین به قم مهاجرت كرد و در آنجا سكنا گزید. میزبان او در قم حسن بن ابان قمی بود. حسین‌بن سعید در قم درگذشت. سال درگذشت او مشخص نیست، ولی گفته‌اند كه تا ۲۵۴ق زنده بوده است.[۲۳]

پانویس

  1. كشی، ص۵۵۱؛ علامه حلّی، ص۹۹
  2. ابن داود، ص۵۵۳
  3. كشی، ص۵۵۱؛ طوسی، فهرست، ص۱۳۶، ۱۴۹
  4. طوسی، رجال، ص۳۶۰، ۳۷۴؛ نجاشی، ص۵۸.
  5. برقی، ص ۵۴، ۵۶؛ طوسی، رجال، ص ۳۵۵، ۳۷۴، ۳۸۵
  6. حسین‌بن سعید اهوازی، الزهد، ص۱۹، ۲۳، ۲۶، ۲۹، ۹۷ـ۹۹؛ طوسی، فهرست، ص۱۶۲؛ تفرشی، ج۲، ص۹۲
  7. نجاشی ص۳۱۱
  8. شوشتری، ج۳، ص۴۵۹
  9. مامقانی، ج۲۲، ص۱۰۳
  10. طوسی، فهرست، ص۲۲، ۱۶۲، ۱۹۵، ۴۸۱؛ تفرشی، ج۲، ص۹۱ـ۹۲
  11. طوسی، رجال، ص۴۲۴؛ طوسی، تهذیب، ج۱۰، مشیخه، ص۶۶
  12. برقی، ص۵۴، ۵۶
  13. طوسی، 1415، ص۳۵۵
  14. خویی، ج۵، ص۲۴۵ـ۲۶۵
  15. محقق حلی ج۱، ص۳۳
  16. ابن‌شهر آشوب، ص۴۰؛ خویی، ج۵، ص۲۴۴؛ كولبرگ، ص۱۵۰
  17. نجاشی، ص۲۵۳، ۲۶۲؛ طوسی، فهرست، ص۲۴۲،۲۶۵، ۴۰۶ـ۴۰۸،۴۱۲،۴۵۳،۵۱۱
  18. نجاشی، ص۲۶۲؛ آقابزرگ طهرانی، ج۱۶، ص۲۹۹، ج۱۷، ص۲۵۱
  19. شبیری، ص۲۳ـ۲۶
  20. حسین‌بن سعید اهوازی، الزهد، مقدمه عرفانیان، ص ف، نیز برای نمونه رجوع کنید به همان، ص۱۲
  21. آقابزرگ طهرانی، ج۱۲، ص۶۴، ج۲۰، ص۲۰۴
  22. آقابزرگ طهرانی، ج۳، ص۱۵۷؛ كولبرگ، ص۱۳۳ـ۱۳۴
  23. ابن‌ندیم، ص۲۷۷؛ نجاشی، ص۵۹ـ۶۰؛ طوسی، فهرست، ص۱۴۹؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۲۲۰

منابع

  • ابن ندیم، کتاب الفهرست، چاپ محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ش.
  • ابن‌بابویه، كتاب‌مَن‌لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • ابن‌داوود حلّی، كتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۴۲ش.
  • ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
  • ابن‌غضائری، الرجال‌لابن الغضائری، چاپ محمدرضا حسینی‌جلالی، قم، ۱۴۲۲ق.
  • برقی، احمد بن محمد، كتاب ‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۴۲ش.
  • حسین‌ بن سعید اهوازی، الزهد، چاپ غلامرضا عرفانیان، قم، ۱۳۹۹ق.
  • حسین‌ بن سعید اهوازی، كتاب‌المؤمن، چاپ مرتضی حسین صدرالافاضل، كراچی ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • شبیری، محمدجواد، «نوادر احمدبن محمدبن عیسی یا كتاب حسین‌بن سعید؟»، آینه پژوهش، سال ۸، ش ۴ (مهر آبان ۱۳۷۶).
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحكام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، فهرست كتب‌الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم، ۱۴۲۰ق.
  • علامه حلّی، حسن‌بن یوسف، خلاصة الاقول فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۷ق.
  • كشی، محمد بن عمر، اختیار معرفةالرجال، [تلخیص] محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
  • مامقانی، عبداللّه، تنقیح‌المقال فی علم‌الرجال، چاپ محیی ‌الدین مامقانی، قم ۱۴۲۳ـ؛
  • محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح‌المختصر، ج ۱، قم، ۱۳۶۴ش.
  • مصطفی ‌بن حسین تفرشی، نقدالرجال، بیروت ۱۴۱۹ق/۱۹۹۹م.
  • موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسة الامام‌الصادق، ۱۴۱۸ـ ۱۴۲۴ق.
  • نجاشی، احمدبن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.

پیوند به بیرون