محمد بن عمر جعابی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد بن عمر جعابی

زادروز ۲۸۴ق
زادگاه بغداد
درگذشت ۳۵۵ق - بغداد
استادان ابوبکر محمد بن یحیی مروزی، ابوعمر محمد بن جعفر قتات و...
شاگردان هارون بن موسی تلعکبری، ابو عبدالله حسین بن عبیدالله غضائری، ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد بن عبدون، بزاز و...
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار الشیعة من اصحاب الحدیث و طبقاتهم، من حدث هو و ولده (ابوه) عن النبی(ص)، من روی حدیث غدیرخم و...


ابوبکر محمد بن عمر بن محمد تمیمی (۲۸۴- ۳۵۵ق)، معروف به اِبْن جِعابی، محدث و رجالی امامی بود. وی در کتب رجالی شیعه مورد مدح قرار گرفته است،[۱] و در بعضی نسخ الفهرست شیخ طوسی توثیق شده است.

زندگی

ابن ندیم[۲] نام وی را عمرو بن محمد و شیخ طوسی[۳] عمر بن محمد ثبت کرده است. بنابر بعضی نسخ الفهرست طوسی[۴] ابن عبدون نیز مرتکب همین اشتباه شده است. ابن جعابی احتمالاً در بغداد زاده شد.[۵] و در همین شهر از دنیا رفت.[۶]

او در دهه آخر قرن سوم هجری قمری در بغداد مشغول تحصیل بوده و این مطلب از حضور وی نزد مشایخی چون قاضی ابومحمد یوسف بن یعقوب (درگذشت۲۹۷ق) و برخی دیگر روشن می‌شود.

از زندگی وی در فاصله ۳۰۰-۳۳۰ق /۹۱۲-۹۴۲م اطلاع چندانی در دست نیست، جز اینکه وی برای استماع از عبدالله بن محمد دینوری به دینور سفری داشته است.[۷] بسیار محتمل است که سفر او به موصل و تصدی منصب قضا در آنجا[۸] مربوط به همین دوره باشد.

ابن جعابی در دوران حکومت اِخشید (۳۲۴-۳۳۴ق) سفری به مصر کرد و با او دیدار کرد.[۹] وی مدتی را نیز نزد سیف الدوله، حاکم شیعی حلب (۳۳۳-۳۵۶ق) گذراند.[۱۰] ابن جعابی بجز حلب به دیگر نقاط شام از جمله دمشق و منطقه ساحلی مدیترانه نیز سفر کرد.[۱۱]

گر چه روایات در مورد ترتیب این سفرها کمی با هم اختلاف دارند، ولی شاید بتوان همه سفرهای مذکور به مصر و شام را متصل به یکدیگر و کمی قبل یا بعد از ۳۳۳ق /۹۴۵م دانست. به هر حال وی به بغداد بازگشت.[۱۲] حاکم نیشابوری بین سالهای ۳۴۱-۳۴۳ق[۱۳] و ابن عیاش[۱۴] پس از ۳۴۰ق از شاگردان او در این دوره بوده‌اند.

ابن جعابی در ۳۴۸ق در ارجان نزد ابن عمید، وزیر مشهور آل بویه بوده[۱۵] و ظاهراً کمتر از یک سال بعد همراه او به بغداد بازگشت،[۱۶] اما در آنجا درنگ نکرد و در ۳۴۹ق روانه اصفهان شد.[۱۷] اطلاعات درباره ابن جعابی در مورد سالهای ۳۴۹-۳۵۳ق اندک است، ولی دانسته شده که وی در ۳۵۳ و ۳۵۴ق در بغداد بوده و شیخ مفید[۱۸] و ابن بابویه[۱۹] در آنجا از او استماع کرده‌اند. ابن جعابی در طول حیات خود حداقل یک بار به کوفه[۲۰] و دو بار به رقه[۲۱] سفر کرده است که از تاریخ آنها خبری در دسترس نیست.

خصوصیات

ابن جعابی در حفظ و ضبط متون و اسناد احادیث توانا بود و علاوه بر نقل، به نقد حدیث نیز می‌پرداخت.[۲۲] ابن جعابی در احوال و انساب رجال اطلاعات وسیعی داشت، از بزرگ‌ترین مشایخ عصر خود در عراق، شام و مصر حدیث شنید، و اسانید اهل خراسان را نیز در اختیار داشت.[۲۳]

مشایخ و شاگردان

از جمله مشایخ وی می‌توان ابوبکر محمد بن یحیی مروزی، ابوعمر محمد بن جعفر قتات، محمد بن حسن بن سماعه حضرمی، ابوبکر جعفر بن محمد فریابی، ابوبکر محمد بن محمد بن سلیمان باغندی، احمد بن محمد بن عقده همدانی، و ابومحمد هیثم بن خلف دوری را نام برد.[۲۴]


از شاگردان و راویان وی نیز می‌توان از ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی، ابوحفص عمر بن احمد شاهین، ابومحمد هارون بن موسی تلعکبری، ابو عبدالله حسین بن عبیدالله غضائری، ابوالفتح هلال بن محمد حفار، ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد بن عبدون، بزاز، ابوطاهر عبدالله بن احمد خازن و ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی نام برد.[۲۵]

مذهب

اینکه مذهب ابن جعابی امامی بوده، بارها توسط رجال نویسان مورد تأیید قرار گرفته است،[۲۶] اما در مورد وثوق وی اقوال اهل سنت مختلف است.

از دیدگاه علمای رجال

  • دارقطنی در روایتی بر امانت او در روایت تأکید کرده، لیکن بعضی از معاصران وی او را مورد طعن قرار داده‌اند.[۲۷]
  • برخی رجال نویسان متأخر با تکیه بر این اتهامات ابن جعابی را در دین سست دانسته و فاسق شمرده‌اند،[۲۸] از عوامل تضعیف او توسط افراد یاد شده، تشیع ابن جعابی[۲۹] و همنشینی او با متکلمان[۳۰] قابل ذکر است.
  • اما در کتب رجالی شیعه وی مورد مدح قرار گرفته است،[۳۱] حتی در بعضی نسخ الفهرست شیخ طوسی[۳۲] وی توثیق شده است.[۳۳]

تالیفات

به گفته خطیب بغدادی،[۳۴] ابن جعابی آثار زیادی در حدیث، تاریخ و علم رجال تألیف کرده است. برخی گفته‌اند که او به هنگام احتضار دستور داده تا کتاب‌هایش را بسوزانند، و در پی آن تلی از کتاب به آتش کشیده شد،[۳۵] پیش از آن نیز بخشی از کتاب‌هایش در رقه از بین رفته بود،[۳۶] با این همه قسمتی از آثار وی تا مدتی پس از مرگش باقی بوده است. برخی از این آثار که در حال حاضر اثری از آنها در دست نیست عبارتند از:

  1. تسمیة من روی الحدیث و غیره من العلوم و من کانت له صناعة و مذهب و نحلة.[۳۷]
  2. الشیعة من اصحاب الحدیث و طبقاتهم، که بر اساس گزارش نجاشی[۳۸] این کتاب حداقل تا یک قرن پس از ابن جعابی باقی بوده است.
  3. من حدث هو و ولده (ابوه) عن النبی(ص)، ابن حجر[۳۹] آن را به وی نسبت داده و از آن نقل کرده است.
  4. من روی حدیث غدیرخم.[۴۰] ابن شهر آشوب احتمالاً این کتاب را دیده بوده است. وی متذکر شده که ابن جعابی حدیث غدیر را از ۱۲۵ طریق گرد آورده است.[۴۱] هفت طریق از طرق مزبور را ابن بابویه در معانی الاخبار[۴۲] نقل کرده است.

پانویس

  1. نجاشی، جال، ص ۳۹۴
  2. ابن ندیم، الفهرست، ص ۲۴۷.
  3. طوسی، الفهرست، چ نجف، ص ۱۱۴.
  4. طوسی، الفهرست، چ نجف، ص ۱۱۴.
  5. ر.ک: خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۶.
  6. سمعانی، الانساب، ج ۳، ص ۲۸۷.
  7. ر.ک: خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۹.
  8. ر.ک: خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۳۰.
  9. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۱۶، ص ۹۲.
  10. ابن ندیم، الفهرست، ص ۲۴۷.
  11. مفید، الامالی، ص ۳۱۱
  12. خطیب، تاریخ بغدادی، ج ۳، ص ۲۷؛ ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج ۳، ص ۹۵۳.
  13. ر.ک: فارسی، ص۶.
  14. ابن عیاش، مقتضب الاثر، صص ۸، ۲۲.
  15. خطیب، تاریخ بغدادی، ج ۳، ص ۳۰.
  16. سمعانی، الانساب، ج ۳، ص ۲۸۶
  17. ابونعیم، حلیة الاولیاء، ج ۲، ص ۲۸۷.
  18. مفید، الامالی، ص ۱۰۹- ۱۱۰.
  19. ابن بابویه، امالی، ص ۳۸۶.
  20. مفید، الامالی، ص ۳۱۸.
  21. خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۸.
  22. خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۷- ۲۸؛ طوسی، الفهرست، چ نجف، ص ۱۵۱.
  23. ر.ک: خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۸.
  24. مفید، الامالی، صص ۲۱، ۲۵۱، ۳۳۲؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۶- ۲۷.
  25. ابن رستم طبری، دلائل الامامة، ص۹۳؛ طوسی، الفهرست، چ نجف، صص ۱۱۴، ۱۵۱؛ طوسی، رجال، ص ۵۰۵؛ طوسی، امالی، ج ۱، ص ۳۶۱- ۳۶۵؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۶.
  26. ابن ندیم، ص۲۴۷؛ خطیب، تاریخ بغدادی، ج ۳، ص ۲۶، ۳۰
  27. خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۳۰- ۳۱؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج ۳، ص ۹۵۳؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۱۶، ص ۹۱.
  28. ذهبی، میزان الاعتدال، ج ۳، ص ۶۷۰.
  29. ر.ک: خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۳۱.
  30. ر.ک: ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۱۶، ص ۹۱.
  31. نجاشی، رجال، ص ۳۹۴.
  32. طوسی، الفهرست، چ نجف، ص ۱۱۴.
  33. ر.ک: حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۲۸۳؛ اردبیلی، جامع الرواة ج ۱، ص ۶۳۷؛ قهپایی، مجمع الرجال، ج ۴، ص ۲۶۳؛ قس: طوسی، الفهرست، چ کلکته، ص ۲۳۹؛ علامه حلی، رجال، ص ۱۱۹؛ ابن داوود، ص۲۶۰.
  34. خطیب، بغدادی، ج ۳، ص ۲۶.
  35. خطیب، بغدادی، ج ۳، ص ۳۱؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۱۶، ص ۹۰.
  36. خطیب، تاریخ بغداد، ج ۳، ص ۲۸.
  37. طوسی، الفهرست، چ نجف، ص ۱۵۱.
  38. نجاشی، رجال، ص ۳۹۵.
  39. ابن حجر، الاصابة، ج ۱، ص ۳۸؛ ج ۲، ص ۳۲۰.
  40. نجاشی، رجال، ص ۳۹۵.
  41. ابن شهرآشوب، المناقب، ج ۳، ص ۲۵.
  42. ابن بابویه، الامالی، ص ۶۵ -۶۷.

منابع

  • ابن بابویه، محمد، الامالی، بیروت، ۱۴۰۰ق /۱۹۸۰م.
  • ابن بابویه، محمد، معانی الاخبار، به کوشش علی اکبر غفاری، بیروت، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
  • ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، قاهره، ۱۳۲۸ق /۱۹۱۰م.
  • ابن رستم طبری، محمد، دلائل الامامة، نجف، ۱۳۸۳ق /۱۹۶۳م.
  • ابن شهر آشوب، محمد، المناقب، قم، ۱۳۷۸ق.
  • ابن عیاش جوهری، احمد، مقتضب الاثر، قم، ۱۳۷۹ق.
  • ابن ندیم، الفهرست.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، قاهره، ۱۳۵۷ق / ۱۹۳۸م.
  • اردبیلی، محمد، جامع الرواة، بیروت، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
  • حر عاملی، محمد، وسائل الشیعة، بیروت، ۱۳۸۹ق /۱۹۶۹م.
  • حلی، حسن، الرجال، به کوشش جلال الدین محدث، تهران، ۱۳۴۲ش.
  • خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
  • ذهبی، محمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق.
  • ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
  • ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۳م.
  • سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمان یمانی، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۳ق /۱۹۶۳م.
  • طوسی، محمد، الامالی، بغداد، ۱۳۸۴ق / ۱۹۶۴م.
  • طوسی، محمد، رجال، به کوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق / ۱۹۶۱م.
  • طوسی، محمد، الفهرست، به کوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبة الحیدریة.
  • طوسی، محمد، الفهرست، به کوشش اشپرنگر، کلکته، ۱۲۷۱ق /۱۸۵۳م.
  • علامه حلی، حسن، رجال، به کوشش محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق /۱۹۶۱م.
  • فارسی، عبدالغافر، تاریخ نیسابور المنتخب من السیاق، به کوشش محمد کاظم محمودی، قم، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
  • قهپایی، علی، مجمع الرجال، به کوشش علامة اصفهانی، اصفهان، ۱۳۸۴ق /۱۹۶۴م.
  • مفید، محمد، الامالی، به کوشش استاد ولی و غفاری، تهران، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
  • نجاشی، احمد، رجال، به کوشش موسی شبیری، قم، ۱۴۰۷ق / ۱۹۸۷م.

پیوند به بیرون