شرطبندی
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
شرطبندی قراردادی است که در آن طرفین درباره موضوعی مخالف نظر دارند و توافق میکنند که بازنده مال یا چیزی با ارزشِ مالی به برنده بدهد. در فقه اسلامی، شرطبندی حرام است، چه با ابزار قمار و چه بدون آن، و مالی که از این طریق بهدست آید حرام است. شرطبندی مفهومی وسیعتر از قمار دارد و میتواند بدون استفاده از آلات قمار نیز باشد. فقیهان حکم شرطبندی را در بخشهای مختلفی مانند تجارت، سوارکاری و تیراندازی بررسی کردهاند. تجارت با شرطبندی نیز حرام است و سایتهای شرطبندی آنلاین شامل این حکم میشوند.
بااینحال، شرطبندی در برخی مسابقات خاص مانند اسبدوانی، سوارکاری با چارپایان و تیراندازی جایز است، زیرا این مسابقات بهمنظور آمادگی در برابر دشمن و جهاد تشریع شدهاند. برخی فقیهان همچنین شرطبندی در کبوتربازی را جایز میدانند و آن را وسیلهای برای آمادگی نظامی میشمارند.
مفهومشناسی و جایگاه
شرطبندی قراردادی میان دو طرف که در آن هر کدام دربارهٔ موضوعی نظر مخالف دارند و قرار میگذارند هر کس بازنده شد،[۱] مال یا چیزی که دارای ارزش مالی باشد و یا انجام کاری با ارزش مالی را[۲] به برنده بدهد.[۳] برخی شرطبندی را اعطای امتیاز میان برنده و بازنده یا حتی اشخاص ثالث دانستهاند.[۴] شرطبندی مفهومی گستردهتر از قمار دارد، چون منحصر به آلات قمار نیست،[۵] هرچند بعضی فقیهان شرطبندی بدون آلات قمار را نیز مصداق قمار میدانند.[۶] از شرطبندی با عنوان گروبندی یاد میشود [۷] احکام شرطبندی در بخشهای تجارت و سَبق (سوارکاری) و رِمایه (تیراندازی)[۸] بررسی شده است.[۹] برخی فقیهان وفای به وعده (با قید نذر کردن و رضایت خاطر) بین بازنده و برنده را مصداق شرطبندی نمیدانند؛[۱۰] زیرا وعده الزامآور نیست و بازنده با رضایت، چیزی را بهعنوان جایزه میدهد، برخلاف عقد که تعهد الزامآور ایجاد میکند.[۱۱]
حرمت و احکام شرطبندی
شرطبندی در فقه اسلامی حرام است.[۱۲] این حکم شامل شرطبندی در مسابقات، بازیها و رقابتها میشود، چه با استفاده از آلات قمار[۱۳] و چه بدون آنها.[۱۴] در هر شرایطی که شرط برنده شدن به معنی گرفتن چیزی از بازنده باشد، حرام است.[۱۵] مالی که از طریق شرطبندی به دست میآید، باطل و تصرف در آن حرام است.[۱۶] همچنین، مسابقات بدون شرطبندی جایز است.[۱۷] تجارت با شرطبندی و گرو قرار دادن مال در قمار و مانند آن نیز حرام است و برنده حق تصرف در گرو را ندارد.[۱۸] حتی شرطبندی میان تماشاگران بازیها نیز حرام است،[۱۹] و سایتهای شرطبندی آنلاین نیز شامل همین حکم میشوند.[۲۰]
دلیل حرمت شرطبندی با ابزار قمار، اجماع و روایات است،[۲۱] از جمله روایاتی که شرطبندی را جز در موارد خاص، ملعون میداند.[۲۲] برخی فقیهان بازی با غیر آلات قمار را جایز میدانند،[۲۳] اما قائل به ملکیت مال حاصل از بازی نیستند.[۲۴] همچنین، شرطبندی حتی در مسابقات غیرقمار مانند خطاطی یا بنایی نیز حرام است.[۲۵]
به گفته فقیهان حتی اگر تعداد شرکتکنندگان در مسابقات شرطبندی زیاد باشد حرام است.[۲۶] جایزه دادن توسط شخص ثالث بدون دخالت شرکتکنندگان، شرطبندی نیست.[۲۷] شرطبندی در ورزشهایی مثل فوتبال، بختآزمایی یا خرید بلیتهای قمار حرام است.[۲۸] اگر در مسابقات ورزشی مثل فوتبال یا والیبال هر شرکتکننده مبلغی بگذارد تا برای برنده جایزه تهیه شود، این کار حکم قمار را دارد و حرام است.[۲۹] همچنین، شرطبندی برای برد و باخت، که بازنده مبلغی به دیگری بدهد، قمار محسوب میشود مگر اینکه الزام و قرارداد عرفا صادق نباشد.[۳۰]
جواز شرطبندی
فقیهان شرطبندی در مسابقات اسبدوانی،[۳۱] سوارکاری با چارپایان[۳۲] و تیراندازی[۳۳] را جایز دانستهاند،[۳۴] چون این مسابقات به هدف تمرین و آمادگی برای جنگ تشریع شدهاند.[۳۵] برخی نیز شرطبندی در کبوتربازی را جایز میدانند.[۳۶] روایات زیادی[۳۷] از جمله در خصوص شتردوانی، اسبدوانی و تیراندازی، این نوع شرطبندی را مجاز شمردهاند.[۳۸] این مسابقات را بهعنوان توابع جهاد[۳۹] و وسیلهای برای آمادگی در برابر دشمن میدانند.[۴۰] ازاینرو گفته شده بعید نیست در مسابقه با انواع ابزار و وسایل جنگی روز نیز شرطبندی جایز باشد.[۴۱]
پانویس
- ↑ فرخینیا، و خالقی، «ابعاد فقهی و جرم شناختی شرطبندی در فضای مجازی»، ص۹.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل»، سایت رسمی دفتر حضرت آیتالله سیستانی.
- ↑ فرهادی، و نیازی، «احکام مسابقات و برد و باخت در آنها، فقه، حقوق و علوم جزا» ص۹۰؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۶۴۲.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۶۹.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرمانگاری قمار در حقوق ایران»، ص۶۹.
- ↑ انصاری، مکاسب، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۷؛ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۱.
- ↑ یعقوبی، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، ص۳۷۳.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۱؛ یعقوبی، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، ص۳۷۳.
- ↑ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۶۴۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۱۰؛ مغنیه، فقه الإمام جعفر الصادق(ع)، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۳۴.
- ↑ فرهادی، و نیازی، «احکام مسابقات و برد و باخت در آنها»، ص۸۹؛ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۲.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، قم، ج۲، ص۱۳؛ فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۳۷؛ خوئی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الإسلامیة. ج۲، ص۷.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل»، سایت رسمی دفتر حضرت آیت الله سیستانی.
- ↑ مدرسی، احکام عمومی عقود و قراردادها، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۶؛ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۱.
- ↑ منتظری، رساله استفتائات، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۲۷.
- ↑ خوئی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الإسلامیة. ج۲، ص۷.
- ↑ یعقوبی، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، ص۳۷۸.
- ↑ حکیم، توضیح المسائل: عبادات و معاملات، ۱۳۹۱ش، ص۳۴۶.
- ↑ فرهادی، و نیازی، «احکام مسابقات و برد و باخت در آنها»، ص۹۰.
- ↑ «پرسش و پاسخ (ورزش، مسابقات و تفریحات)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۲۷.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۱۰۹.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۲.
- ↑ تبریزی، ارشاد الطالب، ۱۳۹۹ق، ج۱، ص۲۱۸؛ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۲.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۲.
- ↑ بابایی، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، ص۷۲.
- ↑ مدرسی، احکام عمومی عقود و قراردادها، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۶؛ محمدی گیلانی، «بلیط بخت آزمایی اسناد فقهی: امام خمینی» ص۲۷۲.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل»، سایت رسمی دفتر حضرت آیتالله سیستانی.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل»، سایت رسمی دفتر حضرت آیتالله سیستانی.
- ↑ حکیم، توضیح المسائل، ۱۳۹۱ش، ص۳۴۶؛ مدرسی، احکام معاملات، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۸، ص۲۱۸؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۶۴۲.
- ↑ منتظری، رساله توضیح المسائل، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۷؛ محمدی گیلانی، «بلیط بخت آزمایی اسناد فقهی: امام خمینی» ص۲۷۲.
- ↑ انصاری، المکاسب، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۷.
- ↑ علینوری، کلیات فقه اسلامی، قم، ص۱۱۸.
- ↑ یعقوبی، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، ص۳۷۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۳۷۲ش، ج۱۳، ص۳۴۵و۳۴۹؛ منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۳۰۵ تا ۳۰۹.
- ↑ یعقوبی، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، ص۳۷۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۸ش، ج۲۰، ص۱۰۴.
- ↑ منتظری، رساله توضیح المسائل، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۷؛ جناتی، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۴۸۶.
- ↑ جناتی، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۴۸۶؛ منتظری، رساله توضیح المسائل، ۱۳۸۱ش، ص۴۴۷.
منابع
- انصاری، مرتضی، مکاسب، دارالذخائر، قم، ۱۴۱۱ق.
- بابایی، احسان، «مبانی فقهی جرم انگاری قمار در حقوق ایران»، دیدگاههای حقوق قضایی، زمستان ۱۴۰۱ش.
- تبریزی، میرزا جواد، استفتائات جدید، قم، سرور، ۱۳۸۵ش.
- تبریزی، میرزا جواد، ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب، قم، مطبعه مهر، ۱۳۹۹ق.
- «پرسش و پاسخ (ورزش، مسابقات و تفریحات)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری. بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۳ش.
- «جامع المسائل»، دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی، بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۳ش.
- جناتی، محمد ابراهیم، ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران، مؤسسه کیهان، ۱۳۷۲ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق: عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۲ش.
- حکیم، سید محمد سعید، توضیح المسائل: عبادات و معاملات، قم، مهر ثامن الائمه علیهم السلام، ۱۳۹۱ش.
- خوانساری، سید احمد، جامع المدارک، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۴۰۵ق.
- خوئی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، بیتا.
- سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، قم، مکتب آیتالله العظمی السید السیستانی، بیتا.
- سیستانی، سیدعلی، «توضیح المسائل»، سایت رسمی دفتر حضرت آیتالله سیستانی، بازدید ۱۱ تیر ۱۴۰۳ش.
- فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، قم، امیر، ۱۳۸۳ش.
- فرخینیا، سیمین، خالقی، ابوالفتح، «ابعاد فقهی و جرم شناختی شرطبندی در فضای مجازی»، تمدن حقوقی، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- فرهادی، مهناز، نیازی، قدرتالله، «احکام مسابقات و برد و باخت در آنها»، فقه، حقوق و علوم جزا، شماره ۶، زمستان ۱۳۹۶ش.
- مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، زیر نظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۹۵ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- محمدی گیلانی، محمد، «بلیط بخت آزمایی اسناد فقهی: امام خمینی» فقه اهل بیت، شماره ۲، ۱۳۷۴ش.
- مدرسی، سید محمد تقی، احکام معاملات، قم، انتشارات محبان الحسین(ع)، ۱۳۹۰ش.
- مدرسی، سید محمد تقی، احکام عمومی عقود و قراردادها، قم، انتشارات محبان الحسین(ع)، ۱۳۸۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.
- مغنیه، محمد جواد، فقه الإمام جعفر الصادق(ع)، قم، مؤسسه انصاریان، ۱۴۱۴ق.
- منتظری، حسینعلی، رساله استفتائات، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۴ش.
- منتظری، حسینعلی، رساله توضیح المسائل، تهران، انتشارات سرایی، ۱۳۸۱ش.
- منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه و تقریر: محمود صلواتی، تهران، انتشارات سرایی، ۱۳۷۹ش.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.
- نوریعلی، علیرضا، کلیات فقه اسلامی، قم، یاقوت، بیتا.
- یعقوبی، ابوالقاسم، «احکام فقهی مسابقهها از نظر آقا جمال و سید احمد خوانساری»، فقه، شماره ۱۹ و ۲۰، بهار و تابستان ۱۳۷۸ش.