ابن هیصم
| ادیب، شاعر و فقیه شیعی | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | مجدالدین علی بن عبدالله بن محمد بن هیصم |
| تاریخ وفات | قرن ۶ قمری |
| شهر وفات | هرات |
| اطلاعات علمی | |
| شاگردان | ابوالحسن علی بن زید بیهقی |
| تألیفات | البسمله • تصفیه القلوب • عقود الجواهر و ... |
مجدالدین علی بن عبدالله بن محمد بن هیصم، مشهور به اِبْنِ هِیصَم (درگذشته نیمه اول سده ۶ق)،[۱] ادیب، شاعر و فقیه شیعیِ اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم هجری است که ظاهراً در هرات میزیسته[۲] و با لقب «امام مجدالدین» شناخته میشده است.[۳] ابنشهرآشوب[۴] و قفطی[۵] نیز همین نام را برای او آوردهاند، درحالیکه یاقوت نام پدر و نیای او را افزوده و نسبت «هروی» و لقب «صدرالاسلام» را نیز به نامش اضافه کرده است.[۶]
اطلاعات مربوط به زندگی شخصی، تحصیلات و فعالیتهای علمی ابن هیصم بسیار محدود و عمدتاً مبتنی بر گزارشی است که یاقوت[۷] به نقل از شاگرد او، ابوالحسن علی بن زید بیهقی، آورده است.[۸] همین فقر اطلاعات سبب شده که در برخی پژوهشهای معاصر، زندگینامه او با زندگی علی بن عبدالله هروی ـ محدثی از اوایل سده چهارم هجری ـ[۹] خلط شود.[۱۰]
بیهقی، که مدتی شاگرد او بوده، ابن هیصم را دانشمندی ادیب و جامع علوم معرفی میکند و از نفوذ گسترده علمی او در میان معاصرانش سخن میگوید. از اشعار وی غزلی یازدهبیتی و قطعهای در تهنیت عید قربان نقل شده و ابن شهرآشوب نیز خطبهای منظوم در سی بیت، مشتمل بر حمد الهی و مدح پیامبر(ص) و دوازده امام(ع)، از او روایت کرده است.[۱۱]
به گفته ابوالحسن بیهقی،[۱۲] ابن هیصم تألیفات فراوانی داشته و از میان آنها به آثاری چون «البسمله»، «تصفیه القلوب»، «دیوان شعر»، «عقود الجواهر»، «لطائف التکت»، «مفتاح البلاغه» و «نهج الرشاد» اشاره شده است.[۱۳]
عناوین این آثار نشان میدهد که وی در حوزههای ادب، بلاغت، شعر، فقه و عرفان صاحب نظر بوده است. احتمال میرود بسیاری از آثار او به دلیل رسالهبودن و تداول محدود میان شاگردان از میان رفته یا ناشناخته مانده باشد. درباره تاریخ وفات او اختلاف نظر وجود دارد؛ صاحب اعیان الشیعه آن را حدود ۵۰۰ق دانسته است.[۱۴]
اما با توجه به تولد شاگردش بیهقی در ۴۹۹ق، به نظر میرسد ابن هیصم دستکم تا دهههای ۵۲۰ یا ۵۳۰ق زنده بوده باشد.[۱۵]
پانویس
- ↑ کردعلی، «طرائف فارس»، ۱۳۶۱ق، ج۱، ص۲۹۲،
- ↑ کردعلی، «طرائف فارس»، ۱۳۶۱ق، ج۱، ص۲۹۲،
- ↑ کردعلی، «طرائف فارس»، ۱۳۶۱ق، ج۱، ص۲۹۲،
- ↑ ابنشهرآشوب، المناقب، نشر علامه، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ قفطی، المحممدون من الشعراء، ۱۹۷۰م، ج۱، ص۶۰.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۲۷۷.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۲۷۷-۲۸۰؛ و صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۹۸-۱۹۹،
- ↑ مصطفی جواد، «اقول فی المقول»، ۱۳۶۳ق، ج۱، ص۶۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۱۲، ص۵؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.
- ↑ بستانی، دائرة المعارف، ۱۹۵۶م، ج۴، ص۱۳۰؛ کحاله، معجم المؤلفین، ج۷، ص۱۴۱،
- ↑ ابنشهرآشوب، المناقب، نشر علامه، ج۱، ص۲۷۸-۲۷۹؛ مصطفی جواد، «اقول فی المقول»، ج۱، ص۷۰
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۲۷۷
- ↑ قفطی، المحممدون من الشعراء، ۱۹۷۰م، ج۱، ص۶۰-۶۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۲۸۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۲۲۰
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، بیتا.
- امین، محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- بستانی، فؤاد افرم، دائرة المعارف، بیروت، دار المعرفة، ۱۹۵۶م.
- جواد، مصطفی، «اقول فی المقول»، مجله المجمع العلمی العربی؛ دمشق، ۱۳۶۳ق؛ ج۱۹، شماره ۱ و ۲.
- خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- ذهبی، محمدبن احمد، تذکره الحفاظ، بیروت، دار الکتب العلمية، ۱۴۲۸ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، نسخه عکسی موجود در کتابخانه مرکز.
- عبدالستارخان، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۵ق.
- قفطی، علی بن یوسف، المحمدون من الشعراء و أشعارهم، پاریس، جامعة باریس. کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة، ۱۹۷۰م.
- کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ۱۳۷۶ق.
- کردعلی، محمد، «طرائف فارس»، مجله المجمع العلمی العربی، دمشق، ۱۳۶۱ق. ج۱۷، شماره۷ و ۸.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، تحقیق: احسان عباس، بیروت، دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایره المعارف بزرگ اسلامی