منازل السائرین (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | خواجه عبدالله انصاری |
| تاریخ نگارش | سال ۴۷۵ق |
| موضوع | عرفان عملی |
کتاب مَنازِلُ السائرین از برجستهترین و مهمترین منابع در عرفان عملی. خواجه عبدالله انصاری کتاب منازل السائرین را در حدود هشتاد سالگی و در حالی که نابینا و خانهنشین بود، بر سه شاگردِ خود املا کرد. این کتاب را دارای پختگیِ بیشتر نسبت به کتابهای قبلی نویسنده دانستهاند. از خصائص این کتاب، بیان مطالب در قالب عباراتی موجز و زیبا دانستهاند. این کتاب به زبان عربی است.
تعبیر «منازل» در عرفان به مقاماتی گفته میشود که انسان برای رسیدن به معرفت حقیقی، باید آنها را طی کند. گروهی از خواجه عبدالله انصاری خواستند که منازل عرفانی را به آنها توضیح دهد. خواجه پس از استخاره و طلب یاری از خداوند، خواستۀ ایشان را پاسخ مثبت داد و کتاب منازل السائرین را تقریر نمود.
کتاب منازل السائرین با نظامی منسجم و یکپارچه در عرفان عملی طراحی شده است. کتاب ده بخش دارد. هر یک از این بخشها خود دارای ده باب است و کتاب در مجموع مشتمل بر صد باب میباشد. نویسنده تلاش داشته ارتباطی تنگاتنگ بین بابها و مقامات ایجاد کند. نویسنده در توضیح هر مقام به آیهای از قرآن استشهاد کرده و هر یک از ابواب را در سه درجه تنظیم کرده است: درجه عامه، درجه سالک، درجه محقق. شخصیت خواجه عبدالله و گرایش وی به منابع دینی سبب شده تا وی در طراحی نظام خود، مبنای کار را بر اساس آموزههای دینی قرار دهد.
معرفی و جایگاه
کتاب منازل السائرین را از نخستین، برجستهترین و مهمترین منبع[۱] در عرفان عملی بهشمار آوردهاند.[۲] «منازل» در اصطلاح عرفان به مقاماتی گفته میشود که انسان باید برای رسیدن به معرفت حقیقی و شهود حقیقت، آنها را طی کند، و بدون عبور از آن، دستیابی به معرفتِ حقیقی ناممکن دانسته شده است.[۳] کتاب منازل السائرین را از مهمترین کتابها در بیان منازل و مقامات عرفانی دانستهاند.[۴] از ویژگیهای این کتاب، بیان مطالب در قالب عباراتی موجز و زیبا دانستهاند.[۵]
این کتاب که به زبان عربی نوشته شده[۶] همواره مورد اهتمام و مراجعه پژوهشگران و علاقهمندان به عرفان عملی بوده[۷] و از نشانههای این اهمیت، شروح متعددی است که بر آن نوشته شده است.[۸] این کتاب با شرح عبدالرزاق کاشانی در سطوح عالی حوزههای علمیه به عنوان کتاب درسی عرفان عملی شناخته شده است.[۹] امام خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، منازل السائرین را در محضر آیتالله شاهآبادی فراگرفت و سالها درس اخلاق خود را در حوزه علمیه بر اساس این کتاب برگزار کرد.[۱۰] وی کلاسهایی برای تدریس این کتاب داشته است.[۱۱]
کتاب منازل السائرین نوشته خواجه عبدالله انصاری عارف مشهور مسلمان بوده است. عبدالحسین زرینکوب این کتاب را مهمترین اثر وی در تصوف برشمرده است.[۱۲] خواجه عبدالله انصاری کتاب منازل السائرین را در سال ۴۷۵ق در حدود هشتاد سالگی خود و در حالی که نابینا و خانهنشین بود نگاشت.[۱۳] وی این کتاب را بر سه شاگردِ خود املا کرده است.[۱۴] این کتاب را دارای پختگی بیشتر نسبت به کتابهای قبلی نویسنده دانستهاند؛ برای نمونه نویسنده این کتاب را با یقظه و سپس توبه شروع میکند و در نهایت به توحید ختم میشود. در حالی که توحید در کتاب «صد میدان» که ۲۷ سال پیش از منازل السائرین نوشته شده، در میدانِ شصت و نهم قرار دارد.[۱۵]
نویسنده
عبدالله بن محمد انصاری هروی ملقب به شیخ الاسلام[۱۶] و مشهور به خواجه عبدالله انصاری[۱۷] در سال ۳۹۶ق در هرات متولد شد.[۱۸] نسب وی به ابوایوب انصاری، صحابه معروف پیامبر، میرسد.[۱۹] او را دارای ذهنی بسیار قوی و حافظهای قدرتمند دانستهاند.[۲۰] وی به سال ۴۲۴ق در نیشابور با ابوسعید ابوالخیر ملاقات کرد و شدیداً تحت تاثیر او قرار گرفت و تلاش زیاد او برای جمع بین شریعت و طریقت نتیجه این ملاقات بود.[۲۱] خواجه دوبار برای تکمیل معرفت خویش و استفاده از شیخ ابوالحسن خرقانی به حج رفت.[۲۲]
خواجه عبدالله انصاری در فقه پیرو مذهب حنبلی بوده و گفته شده به خاندان رسالت، ارادت میورزیده است.[۲۳] او را شخصیتی تأثیرگذار و مورد توجه بزرگان عرفان و سلوک برشمردهاند.[۲۴] خواجه عبدالله انصاری آثار بسیاری در تفسیر، حدیث، اخلاق، عرفان، ترجمه احوال مشایخ صوفیه و وعظ و ارشاد دارد و در همه کتابهایش، از نثری بسیار زیبا استفاده کرده است. استفاده فراوان از آیات قرآن، روایات، اشعار و سخنان بزرگان صوفیه از دیگر خصوصیات آثار او است.[۲۵]
هدف از تألیف کتاب
خواجه عبدالله انصاری در مقدمه کتاب منازل السائرین متذکر میشود که گروهی از علاقهمندان به آشنایی با منازل عرفانی، از وی خواستند که در شناخت این منازل، تبیین و روشنگری ارائه دهد. خواجه پس از استخاره و طلب یاری از خداوند، خواستۀ ایشان را پاسخ مثبت داد و این کتاب را تقریر کرد. وی بنابر خواسته مشتاقان، این نوشتار را از کلام دیگران تهی ساخت تا مختصر و کوتاه باشد تا در لفظ لطیفتر و برای به خاطر سپردن، آسانتر باشد.[۲۶] عارفان و اهلتصوف مسلمان از دیرزمان رسالهها و نوشتارهایی برای بیان این مقامات و منازل سامان داده بودند.[۲۷] خواجه عبدالله نوشتارهایی که پیشتر در این موضوع نوشته شدهاند را با همه حُسن و نیکویی، کافی ندانست و به همین جهت کتاب منازل السائرین را آماده کرد. [۲۸]
ساختار
کتاب منازل السائرین با نظامی منسجم و یکپارچه در عرفان عملی طراحی شده است.[۲۹] کتاب ده بخش دارد که عبارتند از ۱. بخش بدایات. ۲. بخش ابواب. ۳. بخش معاملات. ۴. بخش اخلاق. ۵. بخش اصول. ۶. بخش اودیه. ۷. بخش احوال. ۸. بخش ولایات. ۹. بخش حقایق. ۱۰. بخش نهایات. هر یک از این بخشها خود دارای ده باب، و کتاب در مجموع مشتمل بر صد باب است.[۳۰] نویسنده تلاش داشته ارتباطی تنگاتنگ بین بابها و مقامات ایجاد کند.[۳۱] نویسنده در توضیح هر مقام به آیهای از قرآن استشهاد کرده[۳۲] و هر یک از ابواب را در سه درجه تنظیم کرده است؛ درجه عامه، درجه سالک، درجه محقق.[۳۳] شخصیت خواجه عبدالله و گرایش وی به منابع دینی سبب شده تا وی در طراحی نظام خود، مبنای کار را براساس آموزههای دینی قرار دهد.[۳۴]
تصحیحها و شرحها
این کتاب با تصحیح و تعلیقههای متعددی به چاپ رسیده است. در یکی از اینها، سرژ بور کوی، راهب دومینیکی و شرقشناس فرانسوی، است که کتاب را براساس ۳۶ نسخه خطی، که در طی قرنهای هشتم تا سیزدهم هجری نوشته شده، تصحیح و تحقیق کرده و کتاب را در مصر به چاپ رسانده است.[۳۵] ترجمه فارسی این نسخه توسط روان فرهادی در کابل منتشر شد.[۳۶] تصحیح دیگری از این کتاب توسط محسن بیدارفر در قم به سال ۱۳۷۲ش چاپ گردید که مورد استقبال و تقدیر پژوهشگران قرار گرفت.[۳۷]
شرحهای متعددی بر این کتاب نوشته شده است که آن را نشان از اهمیت کتاب منازل السائرین دانستهاند.[۳۸] بر این کتاب شرح و ترجمههایی به زبان فارسی توسط پژوهشگرانی از جمله علی شیروانی [۳۹] و منصوری لاریجانی[۴۰] وجود دارد. آقابزرگ تهرانی عالم شیعه در کتاب الذریعه از شرحهای فارسی متعدد بر این کتاب در قرنهای مختلف نام برده است.[۴۱]
شرح عبدالرزاق کاشانی از مشهورترین شرحها بر این کتاب است.[۴۲] کتاب منازل السائرین با شرح ملا عبدالرزاق کاشانی در حوزههای علمیه تدریس شده است.[۴۳] احمد عابدی از اساتید حوزه علمیه قم، با بررسی آثار عبدالرزاق کاشانی به این نتیجه رسیده که هیچ شک و تردیدی در شیعه اثناعشری بودنِ عبدالرزاق کاشانی وجود ندارد.[۴۴] شرح منازل السائرین توسط عفیفالدین سلیمان تلمسانی از دیگر شرحهای مشهور بر منازل السائرین است. شرح ابنقیم در کتاب مدارج السالکین و ابوالغیض المنوفی در کتاب التمکین از دیگر شرحها بر این کتاب هستند.[۴۵] عبدالحسین زرینکوب پژوهشگر ایرانی در کتاب «جستجو در تصوف ایران» شرح های متعددی که بر این کتاب نوشته شده را نام برده و برخی از آنها را مورد بررسی قرار داده است.[۴۶]
پانویس
- ↑ علایی رحمانی و دیگران، «تحلیل تطبیقی عامل محرک در نظام عرفان عملی از منظر نهج البلاغه و منازل السائرین»، ص۲۰.
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص۲۳.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۵.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۲۰۰۷م، ص۲۲.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۲.
- ↑ زرینکوب، جستجو در تصوف ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۷
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص۲۳.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۲.
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص۲۳.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۱۸۳.
- ↑ زرینکوب، جستجو در تصوف ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۷
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص۲۳.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۱.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۱.
- ↑ صفره، «مبانی قرآنی منازل السائرین (مطالعهی موردی: بخش بدایات)»، ص۲۴۹.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ بور کوی، زندگی خواجه عبدالله انصاری هروی، ۱۹۶۲م، ص۲۱.
- ↑ صفره، «مبانی قرآنی منازل السائرین (مطالعهی موردی: بخش بدایات)»، ص۲۴۹.
- ↑ صفره، «مبانی قرآنی منازل السائرین (مطالعهی موردی: بخش بدایات)»، ص۲۴۹.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ بور کوی، زندگی خواجه عبدالله انصاری هروی، ۱۹۶۲م، ص۱۵.
- ↑ صفره، «مبانی قرآنی منازل السائرین (مطالعهی موردی: بخش بدایات)»، ص۲۴۹.
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص۲۳.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۰.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۲۳.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۵.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۲۷.
- ↑ علایی رحمانی و دیگران، «تحلیل تطبیقی عامل محرک در نظام عرفان عملی از منظر نهج البلاغه و منازل السائرین»، ص۲۰.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص ۱۱ -۱۲.
- ↑ علایی رحمانی و دیگران، «تحلیل تطبیقی عامل محرک در نظام عرفان عملی از منظر نهج البلاغه و منازل السائرین»، ص۲۰.
- ↑ مطیع، اسعدی، «بررسی زمینههای قرآنی عناوین منازل السائرین بر اساس محور جانشینی»، ص۱۵۳.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۱ -۱۲.
- ↑ علایی رحمانی و دیگران، «تحلیل تطبیقی عامل محرک در نظام عرفان عملی از منظر نهج البلاغه و منازل السائرین»، ص۲۰.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۵.
- ↑ ر.ک: بور کوی، زندگی خواجه عبدالله انصاری هروی، کتابخانه نور.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۹.
- ↑ شیروانی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، ۱۳۷۹ش، ص۱۲.
- ↑ ر.ک: شیروانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۷۹ش.
- ↑ ر.ک: منصوری لاریجانی، شرح منازلالسائرین، ۱۳۸۹ش.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۸ق۷، ج۲۲، ص۲۴۸.
- ↑ شرفالدین، مع موسوعات رجال الشیعة، ۱۹۹۱م، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ میری، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین» ص23.
- ↑ عابدی، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، ص۳۲.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۲۰۰۷م، ص۲۲.
- ↑ زرینکوب، جستجو در تصوف ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۷
منابع
- آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- انصاری، عبد الله بن محمد، منازل السائرین، محقق: توفیق علی وهبه، احمد عبدالرحیم سایح، قاهره، المکتبة الثقافیة الدینیة، ۲۰۰۷م.
- بور کوی، سرژ، زندگی خواجه عبدالله انصاری هروی، بیجا، بینا، ۱۹۶۲ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینی)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، جستجو در تصوف ایران، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۷۹ش.
- شرفالدین، عبدالله، مع موسوعات رجال الشیعة، لندن، الارشاد، ۱۹۹۱م.
- شیروانی، علی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، شارح: عبدالرزاق کاشی، تهران، الزهراء، ۱۳۷۹ش.
- صفره، حسین، «مبانی قرآنی منازل السائرین (مطالعهی موردی: بخش بدایات)»، مجله عرفان اسلامی، سال ۱۵، شماره۵۹، بهار ۱۳۹۸ش.
- عابدی، احمد، «منازل السائرین و شرح کاشانی بر آن»، دوره ۵، شماره ۲۸، آبان ۱۳۷۳ش.
- علایی، فاطمه، و صدیقه لبانی مطلق و فهیمه غلامینژاد، «تحلیل تطبیقی عامل محرک در نظام عرفان عملی از منظر نهج البلاغه و منازل السائرین»، مجله انوار معرفت، سال ۸، شماره۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- مطیع، مهدی، و سوده اسعدی، «بررسی زمینههای قرآنی عناوین منازل السائرین بر اساس محور جانشینی»، مطالعات عرفانی، شماره۱۷، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
- منصوری لاریجانی، اسماعیل، شرح منازلالسائرین، تهران، چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۸۹ش.
- میری، محمد، «مقایسه تطبیقی آموزههای روایی با مبانی عرفان عملی درباره منزل سلوکی «یقظه» با تاکید بر کتاب منازل السائرین»، مجله حکمت عرفانی، سال ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.