پرش به محتوا

تل‌عفر

از ویکی شیعه


تَلْ‌عَفَرْ یا تَلْعَفَرْ شهری در عراق که اقلیتی از شیعیانِ تُرْکَمان در آن زندگی می‌کنند. گزارش‌ها از ورود تشیع به این شهر در قرن ۹ یا ۱۰ قمری حکایت دارد و نقش حکومت صفویان را در آن جدی دانسته‌اند. زیارتگاه‌ها، مساجد و حسینیه‌های متعددی در این شهر وجود دارند. این شهر در قرون متمادی عرصه همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان مذاهب مختلف بوده اما با اشغال عراق توسط آمریکا درگیری‌های مذهبی خونینی در این شهر گزارش شده است. تلعفر در سال ۲۰۱۴م به اشغال داعش درآمد که به کشته و مفقود شدن شمار زیادی از اهالی آن منجر شد و آوارگی ده‌ها هزار نفر را در پی داشت. این گروه بسیاری از زیارتگاه‌ها و اماکن متعلق به شیعیان را نیز تخریب نمود. با بازپس‌گیری شهر، روند مهاجرت معکوس نیز آغاز شد.

تَلْعَفَر
تَلْعَفَر بر عراق واقع شده‌است
تَلْعَفَر
تَلْعَفَر (عراق)
اطلاعات کلی
مختصات جغرافیایی۳۶°۲۲′۲۷″شمالی ۴۲°۲۶′۳۶″شرقی / ۳۶٫۳۷۴۱۶۷°شمالی ۴۲٫۴۴۳۳۳۳°شرقی / 36.374167; 42.443333
کشورعراق
استاننَیْنَویٰ
جمعیت کلبین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۱۴م
زبانترکمانی
نژادترکمان (اکثریت)
ادیاناسلام
مذهبسنی و شیعه
اطلاعات تاریخی
پیشینه تشیعقرن ۹ یا ۱۰ق
وقایع مهمتصرف و تخریب مساجد و زیارتگاه‌ها توسط داعش
اماکن
زیارتگاهمزار سعد بن عقیل، مزار خِضر اِلْیاس
مساجدجامع رسول اعظم(ص)، جامع اهل‌بیت(ع).


موقعیت جغرافیایی و جمعیت

تَل‌ْعَفَر شهری در غرب موصِل در استان نینوا در عراق است.[۱] ترکمان‌ها اکثریت جمعیت تل‌عفر را تشکیل می‌دهند که بیشتر آن‌ها از اهل‌سنت و بقیه از شیعیان هستند. در کنار آنان، اقلیتی از کردها و عرب‌ها نیز در این شهر زندگی می‌کنند. درباره جمعیت تل‌عفر پیش از تسلط داعش، آمارهای متفاوتی منتشر شده است؛ الجزیره در گزارشی آن را ۳۰۰ هزار نفر و در گزارشی دیگر ۲۰۰ هزار نفر گفته[۲] و شفق‌نیوز آن را ۲۵۰ هزار نفر گزارش کرده است.[۳]

تاریخچه تشیع در تل‌عفر

رسول جعفریان در کتاب «التشیع فی العراق و صلاته بالمرجعیة و ایران» درباره پیشینه تشیع ترکمان‌های عراق روایتی تاریخی نقل می‌کند که بر اساس آن، تشیع آنان به دوره جَهانْشاه (فرمانروای دودمان قره‌قویونلوها) در حدود سال ۱۴۴۷م (۸۵۰ق) بازمی‌گردد و شاه اسماعیل صفوی (حکومت ۹۰۷-۹۳۰ق) نیز با تشویق مبلغان شیعه به سکونت در مناطق ترکمان‌نشین، در گسترش تشیع میان آنان نقش داشته است. جعفریان، تل‌عفر را از مراکز اصلی سکونت ترکمان‌های شیعه در عراق معرفی کرده است. او همچنین به مهاجرت شماری از ترکمان‌های شیعه به نجف و کربلا پس از اشغال عراق به دست انگلیسی‌ها اشاره می‌کند که زمینه ارتباط آنان با عالمان شیعه را فراهم کرد.[۴]

سعید رشید زمزم در کتاب «مدينة تلعفر عبر التاريخ»، روایتی دیگر درباره گسترش تشیع در این شهر نقل می‌کند. به نوشته او، نیروهای صفوی در سال ۹۱۶ق (۱۵۱۰م) وارد تل‌عفر شدند. وی احتمال می‌دهد که حضور سربازان ترکمان و شیعه صفوی در این شهر و ارتباط آنان با ترکمان‌های بومی، در گرایش ساکنان تل‌عفر به مذهب جعفری مؤثر بوده باشد. البته نویسنده خود نیز درباره صحت این روایت ابراز تردید کرده است.[۵]

زیارتگاه‌ها و مساجد شیعیان تل‌عفر

مرقد سعد بن عقیل بن ابی‌طالب قبل از تخریب توسط داعش در سال ۲۰۱۴م.

از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعی تل‌عفر، مرقد منسوب به سعد بن عقیل بن ابی‌طالب است که در مرکز شهر قرار دارد. بر اساس روایت اهالی و متولیان این مکان، سعد بن عقیل از شخصیت‌های مرتبط با امام علی(ع) بوده و مرقد او حدود ۹۰۰ سال قدمت دارد. در سال ۲۰۱۴م، داعش این مرقد را تخریب کرد؛ اما پس از آزادی منطقه، فعالیت‌هایی برای بازسازی آن انجام شد.[۶]

زیارتگاه دیگری که مشترک میان شیعیان، اهل سنت، مسیحیان و ایزدی‌ها (یکی از گروه‌های دینی) است مشهور به «مزار خِضْر اِلْیاس» است و گفته شده قبر یکی از انسان‌های نیکوکار است.[۷] این قبر نیز توسط داعش تخریب شد.[۸]

از مساجد و حسینیه‌های شیعی تل‌عفر نیز می‌توان به جامع رسول اعظم(ص)، جامع اهل‌بیت(ع)، جامع علی بن ابی‌طالب(ع)، جامع الصادق(ع)، جامع امام حکیم و حسینیه‌های امام حسن عسکری(ع)، امام منتظر(عج) و ثقلین اشاره کرد.[۹]

تحولات معاصر و جایگاه شیعیان

تل‌عفر در تاریخ معاصر عراق، به‌ویژه پس از حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳م، با تحولات امنیتی و درگیری‌های مذهبی متعددی روبه‌رو شده است. حضور دو گروه شیعه و سنی سبب شده است که تحولات سیاسی و امنیتی عراق بر روابط اجتماعی آن‌ها تأثیر بگذارد. در گزارش‌های مربوط به این شهر، از همزیستی طولانی‌مدت میان شیعیان و اهل‌سنت ترکمان سخن گفته شده، اما درگیری‌های مسلحانه و فعالیت گروه‌های افراطی در سال‌های بعد، این روابط را تحت تأثیر قرار داده است.[۱۰]

درگیری‌های مذهبی پس از اشغال توسط آمریکا

به گزارش شفق‌نیوز از منابع رسمی، در درگیری‌های مذهبی سال‌های ۲۰۰۴-۲۰۰۹م بیش از سه هزار نفر کشته و حدود شش هزار نفر زخمی شدند. طبق گزارش مذکور، فعالیت گروه‌های مسلح و گسترش تنش‌های مذهبی در این دوره، زمینه را برای افزایش نفوذ جریان‌های افراطی در منطقه فراهم کرد و شماری از گروه‌های وابسته به القاعده نیز در این دوره در تل‌عفر فعالیت داشتند.[۱۱]

تسلط داعش و آوارگی گسترده

تصویری از بقایای قلعه تاریخی تلعفر که توسط داعش تخریب شد.

با گسترش داعش در شمال عراق، تل‌عفر در ژوئن ۲۰۱۴م به تصرف این گروه درآمد. در پی این رویداد، بخش زیادی از ساکنان شهر آواره شدند و گروهی از خانواده‌های ترکمان به مناطق دیگر عراق، به‌ویژه شهرهای جنوبی، پناه بردند. شفق‌نیوز در گزارشی در اکتبر ۲۰۱۵م نوشته حدود نیمی از جمعیت ۲۵۰ هزار نفری آن، شهر را ترک کرده‌اند. الجزیره نیز در گزارشی در سال ۲۰۱۷م تصریح کرد که داعش، شیعیان تل‌عفر را به‌طور مستقیم هدف قرار داده و تسلط این گروه، شکاف مذهبی میان ترکمان‌های عراق را تشدید کرده است.[۱۲]

حمله داعش به تل‌عفر با ناپدید شدن عده‌ای از شیعیان و تخریب برخی اماکن مذهبی و فرهنگی آن‌ها نیز همراه بود. بر اساس گزارش شفق‌نیوز، این گروه شماری از شیعیانی را که موفق به ترک شهر نشده بودند بازداشت کرد و سی و دو مسجد و زیارتگاهِ شیعی را تخریب کرد. همچنین، این رسانه با استناد به گزارش‌هایی از مراکز پژوهشی و نهادهای مدنی، از کشته یا ناپدید شدن ۳۰۰ تا ۴۰۰ ترکمان (شامل ده‌ها زن و کودک) در جریان تسلط داعش و پس از آن خبر داده است.[۱۳]

بازپس‌گیری از داعش

پس از آزادسازی موصل از داعش، تل‌عفر از اهداف مهم عملیات نظامی نیروهای عراقی برای بازپس‌گیری مناطق تحت تصرف داعش بود. به گزارش المیادین (یک شبکه تلویزیون در بیروت)، نیروهای حشد شعبی در ماه‌های پیش از آغاز عملیات، بخش زیادی از مناطق تل‌عفر را در محاصره داشتند.[۱۴] در ۲۶ آگوست ۲۰۱۷م بازپس‌گیری تل‌عفر از داعش اعلام شد.[۱۵]

بازگشت آوارگان به تل‌عفر پس از پایان سلطه داعش، از مسائل مهم اجتماعی آن بوده است. شفق‌نیوز در گزارشی در اکتبر ۲۰۲۰م به نقل از یکی از ساکنان ترکمان آن نوشت که ترکمان‌های شیعه به‌تدریج به این شهر بازمی‌گردند، در حالی که از ترکمان‌های سنی فقط حدود ۱۵ درصد به محل سکونت خود بازگشته بودند. این آمار، برآورد یکی از مصاحبه‌شوندگان گزارش است و نباید آن را آمار رسمی جمعیت بازگشته به شهر دانست.[۱۶]

پانوشت

  1. ↑ «تلعفر»، الجزیره
  2. ↑ «تلعفر»، الجزیره؛ «تلعفر العراقية.. محور الحرب والنفوذ»، الجزیره.
  3. ↑ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز.
  4. ↑ جعفریان، التشیّع فی العراق و صلاته بالمرجعیة و ایران، ۱۳۸۷ش، ص۴۰.
  5. ↑ زمزم، مدينة تلعفر عبر التاريخ، ۱۴۴۵ق، ص۲۸.
  6. ↑ «مشاهد من داخل ضريح الإمام سعد في تلعفر.. والی الإمام علی ومنشئ قنوات الری»، +۹۶۴
  7. ↑ محمود، «المعتقدات الشائعة فی الموصل وبغداد أواخر العهد العثمانی حتی سنة ۱۹۱۸ (دراسة مقارنة)»، ص۶۳-۶۴.
  8. ↑ عبدالهادی، «تفخیخ جثث الشهداء.. أنموذج لبعض جرائم الارهاب فی تلعفر»، ص۳۷.
  9. ↑ «للعام الثامن على التوالي.. العتبة الحسينية تواصل فعالياتها القرآنية في نينوى عبر رابطة الصادق الأمين (ص وآله)»، العتبة الحسینیة المقدسه؛ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز.
  10. ↑ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز.
  11. ↑ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز.
  12. ↑ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز؛ «تلعفر العراقية.. محور الحرب والنفوذ» الجزیره.
  13. ↑ عبدالکریم، عباس، «من مدينة للتعايش الى ولاية المهاجرين ومصنع قادة داعش.. هنا تلعفر التركمانية»، شفق‌نیوز
  14. ↑ «الأسدي للميادين: معركة تلعفر خلال أسابيع»، المیادین
  15. ↑ «الجيش العراقي: مركز تلعفر وقلعتها تحت سيطرتنا»، الجزیره.
  16. ↑ «محافظة تلعفر.. قنبلة مشاكل موقوتة تثير مخاوف السنة»، شفق‌نیوز.

منابع