عراق

جمهوری عراق

اطلاعات عمومی
نام رسمی	الجمهوریة العراقیة کۆماری عێراق
مساحت	۴۳۷٬۰۷۲
پایتخت	بغداد
زبان رسمی	عربی

عراق با نام رسمی جمهوری عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیاست. حدود 60 تا 70 درصد مردم عراق را شیعیان تشکیل می‌دهند. اهمیّت عراق نزد شیعیان، بیش از هر چیز، به مرقد شش تن از ائمه شیعه در شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامراست، وجود مرجعیت دینی و برتری حوزه علمیه نجف نیز در برهه‌ای از زمان به اهمیت آن افزوده بود. وقایع مهم تاریخی، همچون جنگ جمل، صفین، نهروان، واقعه کربلا و قیام مختار در عراق به وقوع پیوست.

عراق به دلیل دربرداشتن عتبات عالیات، همواره مورد توجه حاکمان بوده است؛ و غالباً از سوی حاکمان شیعی برای بازسازی عتبات و رفاه زائران مورد حمایت قرار می گرفته است. هر چند در دوران‌های گذشته دولت های شیعی همچون حمدانیان، آل بویه، صفویه بر عراق تسلط داشتند؛ و شیعیان کم و بیش در حکومت نقش داشتند، اما با تأسیس دولت عثمانی شیعیان از صحنه سیاسی حکومت عراق طرد شدند تا اینکه پس از اشغال عراق توسط امریکا و سقوط صدام حسین، شیعیان نیز وارد صحنه سیاسی عراق شدند. ابراهیم جعفری، نوری مالکی و حیدر عبادی از شیعیان نخست وزیری را در دست گرفتند.

جغرافیا

عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیاست، از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه است. عراق در جنوب مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد. دو رود دجله و فرات از شمال به جنوب این کشور روان هستند و به خلیج فارس می‌ریزند.

مساحت عراق 438،317 کیلومتر مربع است. بیشتر مناطق آن پست و همواراست. آب و هوای عراق در نقاط شمال، کوهستانی و سرد، در نواحی مرکزی، گرم و مرطوب و در غرب، گرم و خشک است.

اقوام و مذاهب

مردم عراق از نظر مذهبی به دو فرقه بزرگ اسلامی شیعه و سنی تقسیم می‌شوند. حدود ۶۰ درصد مردم عراق شیعه، ۳۷ درصد سنی و ۳ درصد پیروان سایر ادیان (مسیحیان، یهودیان، آشوریان و...) هستند.

عرب‌های شیعه که اکثریت جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند بیشتر در جنوب عراق ساکنند. استان های کربلا، دیوانیه، حله، منتفک، عماره و کوت همه شیعه‌اند. در استان های دیالی، بغداد و بصره اکثریت با شیعه است و در نقاط دیگر نیز شیعیان پراکنده‌اند. عرب‌های سنی در بخش شمالی عراق تمرکز یافته‌اند. کردها، در مناطق کوهستانی شمال شرق کشور سکونت دارند، سلیمانیه و موصل کانون اصلی آنهاست.

از نظر نژاد ۷۰ درصد عرب، ۲۰ درصد کرد، ۴ درصد فارس و 6 درصد ترکمن و سایر اقوام، مردم عراق را تشکیل می‌دهند؛ در شهر‌های شمالی ترک زبان‌هایی زندگی می‌کنند که مردم عراق آنها را ترکمن می‌خوانند.

جمعیت مسلمانان عراق بر اساس منابع مختلف

جمعیت کل	مسلمانان	شیعیان	درصد شیعیان	سال	منبع
23.150.926	-		70	2000م	دائرة المعارف امام حسین (ع)
۲۳،۳۳۱،۹۸۵	۲۲،۶۳۲،۰۲۵	۱۵،۱۶۶،۷۹۰	۶۵		کتاب شیعیان جهان
28.945.657	28.086.017	17.372.794 - 18.820.527	60- 65	2007م	«سازمان CIA»
28.800.000		18.158.400	63	2008م	مجمع جهانی اهل بیت (ع)
35.000.000	30.428.000	22.000.000 - 19.800.000	65-75	2009م	آمار انجمن دین و زندگی مؤسسه ‏PEW
	۳۰،۴۲۸،۰۰۰	۱۹،۸۰۰،۰۰۰			مجله گنجینۀ مجمع

تاریخچه

پیش از اسلام

سرزمین کنونی عراق که در گذشته به نام بین النهرین نامیده می‌شد از قدیمی ترین مراکز تمدن آسیا بود. سومریان، اکدی ها، آشوری ها، اموری ها و کلدانی ها نخستین تمدن های باستانی عراق را چند هزار سال پیش از میلاد بنا نهادند، از پادشاهان نامدار این دوره حمورابی است، قانون او نخستین قانون مدون و مکتوب جهان محسوب می شود پایتخت او شهر بابل بود که آبادترین شهر دنیای باستان به شمار می رفت.

حدود 500 سال پیش از میلاد، کورش(از شاهان هخامنشی)، مرکز و شمال بین النهرین را به ایران ملحق کرد و عراق کنونی یکی از ایلات ایران شد. پس از هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بر عراق حکومت کردند. در دوره ساسانی عراق از اهمیت بسیاری برخوردار شد و تیسفون(مداین) پایتخت شد ایوان مداین (طاق کسری) از آثار این دوره است. در دوران پیش از اسلام عراق کنونی بخشی از ایران بود.

پس از اسلام

مدائن در سال 14 هجری به تصرف مسلمانان در آمد. و سلمان فارسی و حذیفه بن یمان، از صحابه پیامبر اسلام، مدت ها حاکم مدائن بودند. در زمان خلیفه دوم، عراق جزئی از قلمرو اسلامی شد. امام علی (ع) در 35 قمری مرکز حکومت را از حجاز به کوفه انتقال داد. سه جنگ جمل، صفین و نهروان در این کشور به به وقوع پیوستند. و در 61 ق امام حسین (ع) و یارانش در کربلا، توسط یزید بن معاویه به شهادت رسیدند.

در زمان عباسیان بغداد مرکز خلافت آنان شد، در سال 656 ق مغول ها عراق را تصرف کردند تا انیکه آق قویونلو آن را تصرف کردند، با برچیده شدن این سلسله توسط دولت صفوی، عراق، جزئی از ایران شد. و در 1535م قوای عثمانی عراق را به تصرف خود درآوردند. هنگامی که این سرزمین تحت قلمرو عثمانی درآمد به به ایالت بغداد معروف گردید.

عراق در 1919م از عثمانی جدا شد و به سرپرستی بریتانیا درآمد، و با به قدرت رسیدن فیصل اول به پادشاهی عراق نام گرفت با مخالفت علمایی چون میرزا محمد تقی شیرازی، شیخ محمد خالصی زاده و آیت الله کاشانی با سرپرستی بریتانیا بر عراق، در سال 1932م استقلال یافت.

در 1958م عبدالکریم قاسم با کودتایی نظام سلطنتی را برانداخت و در کشور اعلام جمهوری نمود. ده سال بعد با روی کار آمدن بعثی ها به جمهوری دموکراتیک خلق عراق تغییر نام داد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در 1979م صدام حسین به قدرت رسید، و در سپتامبر 1980 برابر با 31 شهریور 1359ش، عراق جنگی را بر علیه ایران تحمیل کرد که تا سال 1988م طول کشید. عراق در سال 1991م به کویت نیز حمله کرد. در 29 اسفند 1381ش نیروهای امریکایی و انگلیسی به بهانه مجازات صدام حسین، و حاکم کردن دموکراسی بر این کشور، عراق را مورد یورش قرار دادند.

وقایع مهم تاریخی

جنگ‌های امام علی(ع)

• جنگ جمل

مقالهٔ اصلی: جنگ جمل

نخستین جنگ امام علی (ع) در زمان حکومتش با گروهی از مسلمانان به رهبری عایشه، طلحه‌ و زبیر بود که به ناکثین شهرت دارند. عمار یاسر و مالک اشتر از فرماندهان حضرت علی(ع) در این جنگ بودند. این جنگ سرانجام با پیروزی سپاه امام به پایان رسید.

• جنگ صفین

مقالهٔ اصلی: جنگ صفین

جنگ صفین، جنگی که در زمان حکومت امام علی (ع) بین سپاه او و لشکر معاویة بن ابی سفیان در منطقۀ صفین رخ داد.

• جنگ نهروان

مقالهٔ اصلی: جنگ نهروان

جنگ نهروان، جنگ امام علی(ع) با خوارج (مارقین) بود که در 38 ق در منطقه نهروان رخ داد. خوارج با شعار لا حکم الّا لله به جنگ با حضرت علی (ع) پرداختند.

صلح امام حسن (ع)

مقالهٔ اصلی: صلح امام حسن علیه السلام

امام حسن (ع) در سال 41 قمری در ناحیه مَسکِن قرارداد صلحی با معاویه بن ابی سفیان امضا کرد. بر اساس این قرارداد، حکومت از امام حسن(ع) به معاویه واگذار شد. و از دلایل پذیرش صلح از سوی امام حسن (ع) می‌توان به عدم حمایت مردم، خیانت برخی سرداران امام، حفظ شیعیان، و خطر خوارج اشاره کرد. عدم نصب جانشین از سوی معاویه و حفظ جان یاران و شیعیان امام علی(ع) از مهمترین مفاد صلح‌نامه بود.

واقعه کربلا

مقالهٔ اصلی: واقعه کربلا

در دهم محرم سال ۶۱ قمری واقعه عاشورا توسط یزید بن معاویه در کربلا به وقوع پیوست.در این روز سپاه یزید به فرماندهی ابن سعد امام حسین (ع) و یارانش را به شهادت رساندند، سپس به خیمه ها حمله ور شدند و بر پیکر کشتگان اسب تاختند و بازماندگان و بانوان را به کوفه و شام به اسارت بردند. شیعیان به یاد این واقعه هر ساله عزاداری می‌کنند. روحیه ظلم ستیزی و بسیاری از قیام های شیعه برگرفته از این واقعه است.

قیام ها

• قیام مختار

مقالهٔ اصلی: قیام مختار

مختار در سال 66 قمری به خونخواهی امام حسین(ع) قیام کرد. شیعیان کوفه او را در این امر همراهی کرد، او در این قیام شمر بن ذی الجوشن، خولی بن یزید، عمر بن سعد عبیدالله بن زیاد را به قتل رساند. در این قیام ابراهیم بن مالک اشتر فرماندهی لشکر را بر عهده داشت و عبیدالله به زیاد را در موصل به قتل رساند، مختار سر عبيد الله بن زياد و عمر بن سعد را نزد محمد بن حنفيه فرستاد.

• قیام توابین

مقالهٔ اصلی: قیام توابین

نخستین قیام شیعی پس از واقعه عاشورا است که با هدف خونخواهی امام حسین(ع) به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی انجام گرفت.

• قیام زید بن علی

مقالهٔ اصلی: قیام زید بن علی

زید سال 122 قمری قیام کرد و منجر به شهادت زید شد. آگاهی زید از ستم‌های بنی‌امیه به مردم و دعوت مردم کوفه از وی از انگیزه‌های او برای قیام بود. پس از شهادت زید یارانش، جنازه را شبانه دفن کردند. اما امویان جنازه زید را بیرون کشیده سرش را از بدنش جدا کرده، برای هشام بن عبدالملک فرستادند و بدنش را به دار آویختند. بدن وی تا زمان مرگ هشام بر دار ماند و پس از آن به امر ولید، جنازه را از دار پایین آورده، سوزانده و خاکسترش را بر باد دادند.

امامان شیعه مدفون در عراق

امام علی (ع)

مقالهٔ اصلی: امام علی

علی بن ابی طالب، نخستین امام شیعیان، و دومین معصوم است. وی مرکز خلافت را از مدینه به کوفه انتقال داد و سرانجام در مسجد کوفه به شهادت رسید. مرقد او در نجف زیارتگاه شیعیان است.

امام حسین (ع)

مقالهٔ اصلی: امام حسین (ع)

حسین بن علی علیهما‌السلام، سومین امام شیعیان است. او در محرم 61 قمری در کربلا توسط سپاه یزید بن معاویه به شهادت رسید. آرامگاه او به کربلا اهمیت بسیاری داده است.

امام کاظم (ع)

مقالهٔ اصلی: امام کاظم

موسی بن جعفر الکاظم، ششمین امام شیعیان است وی زمان هارون الرشید در بغداد زندانی بود و در زندان سندی بن شاهک به شهادت رسید وی در کاظمین به خاک سپرده شد.

امام جواد (ع)

مقالهٔ اصلی: امام جواد

امام محمد تقی(ع)، نهمین امام شیعیان و یازدهمین معصوم است. ام الفضل وی را در 25 سالگی به شهادت رساند. آرامگاه او و جدش امام کاظم(ع) معروف به حرم کاظمین زیارتگاه شیعیان در عراق است.

امام هادی (ع)

مقالهٔ اصلی: امام هادی

امام علی نقی(ع)، دهمین امام شیعیان است. وی از سوی متوکل در سامرا اقامت اجباری گزید و تحت نظارت مستقیم حاکمان وقت قرار گرفت. برای همین او و فرزندش امام عسکری(ع)، عسکریین لقب گرفتند.

امام عسکری (ع)

مقالهٔ اصلی: امام عسکری

ابومحمد حسن بن علی (ع) یازدهمین امام شیعیان اثنی عشری است. وی از سوی خلفای عباسی مجبور به اقامت اجباری در سامرا داشت. آرامگاه او و پدرش مشهور بهعسکرین زیارتگاه شیعیان در عراق است.

زندگی امامان شیعه در عراق

امام	مدت امامت	حضور در عراق			خلفای وقت	مدت خلافت	وقایع در عراق
امام علی(ع)	29 سال امامت (11-40ق) 4 سال و 9 ماه حکومت	کوفه(پس از پذیرش حکومت تا شهادت)					جنگ جمل جنگ صفین جنگ نهروان
امام حسن(ع)	10 سال امامت (40-50ق) 6 ماه حکومت	کوفه (تا صلح با معاویه)			معاویة بن ابی سفیان		صلح با معاویه
امام حسین(ع)	11 سال امامت (50-61)	کوفه (تا صلح امام حسن با معاویه) کربلا (در جریان واقعه عاشورا)			معاویة بن ابی سفیان یزید بن معاویه		واقعه کربلا
امام سجاد(ع)	34 سال امامت (95-61)	کربلا(در جریان واقعه عاشورا) کوفه(در دوران اسارت)			یزید بن معاویه عبد الله بن زبیر (مکه) معاویة بن یزید مروان بن حکم عبد الملک بن مروان ولید بن عبد الملک	(61- 64ق) (61- 73) (چند ماه-سال 64) (نه ماه-سال 65) (65- 86) (86- 96)	واقعه کربلا قیام توابین قیام مختار قیام توابین
امام باقر(ع)	19 سال امامت (95-114)	کربلا(در جریان واقعه عاشورا)			ولید بن عبدالملک سلیمان بن عبدالملک عمر بن عبدالعزیز یزید بن عبدالملک هشام بن عبدالملک	(۸۶-۹۶) (۹۶-۹۹) (۹۹-۱۰۱) (۱۰۱-۱۰۵) (۱۰۵-۱۲۵)	واقعه کربلا قیام توابین قیام مختار قیام توابین
امام صادق(ع)	34 سال امامت (148-114)	کوفه (در اواخر عمر) در کوفه شاگردانی تربیت کرد.			ولید بن یزید ولید بن عبدالملک ابراهیم بن الولید مروان بن محمد ابوالعباس سفاح منصور دوانیقی	(۱۲۵-۱۲۶) (۱۲۶-۱۲۶) (۱۲۶-۱۲۷) (۱۲۷-۱۳۲) (۱۳۲-۱۳۶) (۱۳۶-۱۵۸)	قیام زید بن علی
امام کاظم(ع)	35 سال امامت (148-183)	بغداد (زندانی)			منصور دوانیقی مهدی عباسی هادی عباسی هارون الرشید	(۱۳۶-۱۵۸ق) (۱۵۸-۱۶۹ق) (۱۶۹-۱۷۰ق) (۱۷۰-۱۹۳ق)
امام رضا(ع)
امام جواد(ع)	17 سال امامت (203-220)	اواخر عمر به دستور معتصم به بغداد آورده شد.			مأمون معتصم	(193تا 218ق) (218 تا 227ق)
امام هادی(ع)	34 سال امامت (۲۲۰-۲۵۴)	متوکل در 233 امام را به سامرا احضار کرد. امام تا شهادت در آنجا ماند.			معتصم واثق متوکل منتصر معتز	(۲۱۸-۲۲۷) (۲۲۷-۲۳۲) (۲۳۲-۲۴۸) (۲۴۸-۲۵۲) (۲۵۲-۲۵۵)
امام عسکری(ع)	4 سال امامت (254-260)	امام عسکری همراه پدرش به سامرا آورده شد.			معتز عباسی مهتدی عباسی معتمد عباسی	(۲۵۲-۲۵۵) (۲۵۵ـ۲۵۶ق) (۲۵۶ـ ۲۷۹ق)

خلفا

پیش از اسلام

• اسکند مقدونی
• ساسانیان

بنی هاشم

مقالهٔ اصلی: بنی هاشم

بنی هاشم، تیره‌ای از قبیله قریش است که نسبشان به هاشم بن عبد مناف می‌رسد رسول خدا (ص) و امامان شیعه همگی از این تیره بوده‌اند. از بنی هاشم، امام علی(ع) و فرزندش امام حسن(ع) برای مدتی خلافت را در دست گرفتند؛ و مرکز خلافت خود را در کوفه قرار دادند.

امام حسن مجتبی(ع) در سال 40ق، پس از شهادت پدرش حکومت را در دست گرفت. وی کارگزاران و امرا را منصوب کرد و عبدالله بن عباس به فرمان وی زمامدار بصره شد. اما طولی نکشید که در سال 41 ق با صلح با معاویه حکومت را به معاویه واگذار کرد و پس از صلح با معاویه به مدینه رفت.

امویان

مقالهٔ اصلی: بنی امیه

بنی امیه، تیره‌ای از قبیله قریش هستند که نسبشان به امیه بن عبدشمس بن عبدمناف می‌رسد، که با بنی هاشم دشمنی عجیبی داشتند. امویان با صلح امام حسن(ع) و خلافت معاویه در ۴۱ق قدرت را در دست گرفتند و تا ۱۳۲ق عراق نیز زیر سلطه حکومت آنان قرار داشت. بنی امیه مفهوم خلافت را به سلطنت تبدیل کردند. سرکوب خوارج، شیعیان و شکستن حرمت مقدسات اسلامی از سیاست‎های مستمر امویان بود. یزید از حاکمان بنی امیه بود که جنایت بسیاری مرتکب شد.

معاویه بن ابی سفیان

مقالهٔ اصلی: معاویة بن ابی سفیان

یزید بن معاویه

مقالهٔ اصلی: یزید پسر معاویه

یزید(۲۵-۶۴ق) دومین خلیفه اموی بود، که پس از پدرش، به خلافت نشست. وی در مدت خلافت خود جنایات بسیاری مرتکب شد. پدر یزید، معاویة بن ابوسفیان و مادرش، هند دختر عتبه مشهور به هند جگرخوار از دشمنان سرسخت پیامبر اسلام(ص) پیش از فتح مکه بودند.

یزید، نخستین کسی بود که بر خلاف سنت خلفای پیشین، به انتصاب پدرش و به صورت موروثی مدعی خلافت شد، او پیش از رسیدن به خلافت به نواختن ساز و آواز و شرب خمر شهرت داشت.و به قدری در این کار افراط می‌کرد که پدرش معاویه نیز او را توبیخ و از افراط در شرب خمر منع می‌نمود. از مهمترین جنایات او می‌توان به واقعه کربلا، واقعۀ حره و حمله به کعبه اشاره کرد.

عباسیان

مقالهٔ اصلی: بنی عباس

بنی عباس، بزرگ ترین سلسله خلفای اسلامی هستند که نسب آنان به عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر اکرم (ص) می‌رسد. هر چند خلافت عباسیان با سفاح آغاز شد اما منصور را بنیانگذار آن می دانند. دوران زندگی امام ششم تا یازدهم از امامان شیعه با خلافت عباسیان همزمان شد. این شش امام شیعه توسط خلفای وقت به شهادت رسیدند.

امامان معاصر با خلفای عباسی
امامان شیعه معاصر با خلفای بنی عباس
امام شیعه امام صادق (ع) امام کاظم (ع) امام رضا (ع) امام جواد (ع) امام هادی (ع) امام عسکری (ع)	خلیفه عباسی سفاح، منصور منصور، هارون هارون، مامون مامون معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین، معتز معتز، مهتدی، معتمد

عثمانیان

مقالهٔ اصلی: عثمانی

عثمانیان از سلسله های حکومتگر بر عراق بودند. سلطان سليمان قانونى، از پادشاهان سنى عثمانى، در آبادانى نجف تلاش فراوانى كرد. او و پادشاهان شيعى صفوى در يك رقابت گسترده به نجف رونق زيادى بخشيدند.

حکومت های شیعی

• حمدانیان

مقالهٔ اصلی: حمدانیان

حمدانیان، از خاندان‌های شیعی دوازده امامی حکومتگر در موصل و حلب، در قرن سوم و چهارم قمری بودند، مؤسس حکومت حمدانیان در موصل ابوالهیجاء عبداللّه بن حمدان بود. وی در ۲۸۳ق ديوار پيرامون شهر نجف را بازسازى كرد و درهايى براى آن قرار داد. و قبه‌ای بزرگ بر روی قبر امام (ع) ساخت. حفاظت از مرزهای قلمرو اسلامی در مقابل تهاجم رومی‌ها و درج اسامی پنج تن (ع) بر روی برخی سکه‌ها از دیگر فعالیت‌های دینی او بود.

• آل بویه

مقالهٔ اصلی: آل بویه

حکومت شیعی آل بویه از 328 تا 446ق در ایران و عراق بر حکومت عباسی تسلط یافت. این حکومت نخست در ایران تأسیس شد و سپس توسط احمد بن بویه به عراق هم کشیده شد. قدرتمندترین حاکم این دولت عضدالدوله بود. پس از او به دلیل اختلافات امرای آل بویه زمینه های سقوط این حکومت شیعی فراهم شد و سرانجام سلطان محمود غزنوی به آن پایان داد. آل بویه با داشتن وزرایی شیعی چون ابن عمید، صاحب بن عباد، مهلبی و ابن سینا به گسترش تشیع کمک کردند.

رسمی کردن مراسم سوگواری در روز عاشورا، نوشتن برخی شعائر شیعه بر سر در مساجد بغداد، زیارت قبور ائمه اطهار، ساختن مساجد و تأسیس ساختمان هایی در کربلا و نجف برای زائران از جمله خدمات آل بویه بوده است.

• ايلخانان

ايلخانان مغول از دولت‏ هاى شيعى حاكم در ايران هستند كه در قرن هشتم و نهم در عراق حكومت مى‏كردند. برخى از دولت مردان ايلخانى در حرم امام علی (ع)دفن شده‏‌اند.

• صفویه

مقالهٔ اصلی: صفویه

صفویان، از سلسه‌های حکومتگر شیعی‌اند که در گسترش شیعه نقش بسزایی داشتند؛ انتقال آب فرات به شهر نجف توسط، شاه اسماعيل و شاه طهماسب و عمده‌ترین بازسازی حرم کاظمین به دستور شاه اسماعیل صفوی از مهمترین خدمات آنان در عراق بود.

قرارداد ذهاب

سالشمار شیعی عراق

سال قمری	واقعه
35 قمری	کوفه پایتخت اسلام شد.
36 قمری	جنگ جمل
37 قمری	آغاز جنگ صفین
38 قمری	جنگ نهروان
40 قمری	شهادت امام علی(ع) در محراب مسجد کوفه
41 قمری	صلح امام حسن (ع)
61 قمری	شهادت امام حسین(ع) و یارانش در کربلا
61 یا 62 ق	زیارت جابر، مشهد امام حسین (ع) را در کربلا
66	آغاز قیام مختار در کوفه
133	آشکار شدن موضع قبر امام علی(ع) در نجف
170	بنای عمارتی به دست هارون الرشید بر قبر امیر المومنین(ع)
183	شهادت امام کاظم(ع) در بغداد
220	شهادت امام جواد (ع)
236	تخریب مزار ائمه نجف و کربلا به دستور متوکل عباسی
250	توسعه حرم امام علی(ع) در نجف توسط عمر بن یحیی حاکم کوفه
254	شهادت امام هادی(ع) در سامرا
255	ولادت امام زمان(ع) در سامرا
260	شهادت امام عسکری (ع) در سامرا
280	احداث گنبدی بر تربت سیدالشهدا و و دیواری حایل در اطراف مشهد شهدای کربلا به دستور داعی صغیر حاکم طبرستان
283	احداث بنایی شامل گنبد و دیوار با 80 طاق بر فراز مرقد امام علی (ع) و بنای مسجد و یواری در کنار روضه حسینی در کربلا به فرمان داعی صفیر
317	اهتمام بوالهیجاء در ایجاد عمارت بر مرقد امام علی (ع) در نجف
326	صدور فتوای بربهاری واعظ حنبلی بغداد بر تخریب مسجد براثا در بغداد
336 قمری	دستور معزالدولة دیلمی برای ساخت دو ضریح و دو گنبد از چوب ساج بر مضجع امام کاظم و امام جواد علیهما السلام
338	درگذشت شیخ مفید و خاکسپاری وی در کاظمین
351	فرمان معزالدوله دیلمی برای تعطیلی اماکن شهری قلمرو حاکمیتش به مناسبت حادثه روز عاشورا و برگزاری مراسم عزاداری در بغداد به صورت عمومی
366	اقدام به نصب ساخت ضریح بر تربت امام علی (ع) به دستور عضدالدوله
366	تاسیس دارالشفا آل بویه در بغداد به فرمان عضدالدوله برای ارائه خدمات به زوار و شیعیان مقیم عتبات
367	بنای دیوار در اطراف مزار ائمه مدفون در کاظمین
367	تعرض قبایل عین التمر به کربلا و تخریب ضریح امام حسین و غارت اشیا قیمتی آن
367	خاکسپاری ابن قولویه قمی در حرم کاظمین
369	احداث کانال برای انتقال آب فرات به شهر نجف به فرمان عضدالدوله
369 قمری	توسعه حرم کاظمین توسط عضدالدوله دیلمی
406	درگذشت سید رضی و دفن او در کاظمین
441	صدور فرمان از سوی خلافت بنی عباس برای ممانعت از برگزاری مراسم عزاداری شیعیان در عتبات مقدسه
443	تعرض جمعی از ناصبیان به حرم کاظمین
447	به آتش کشیدن کتابخانۀ دارالعلم در بغداد
449	یورش جمعی از ناصبیان به منزل شیخ طوسی و سوزاندن کتابخانۀ شخصی و منبر درس و وعظ او
478	بروز درگیری میان افراطیان بغداد و شیعیان مقیم
914 قمری	دستور شاه عباس صفوی بر آغاز عمده ترین بازسای حرم کاظمین
1015	صدور وقف نامه شاه عباس اول برای وقف همه دارایی های شخصی خویش بر چهارده معصوم به قلم شیخ بهایی
1333	فتوای جهاد سید مهدی حیدری علیه اشغالگران بریتانیا
1336	مهاجرت محمد تقی شیراز از سامر به کربلا
1338	صدور فتوای محمد تقی شیرازی ردّ امارت و سلطنت غیرمسلمان
1339	اعلام استقلال عراق و تشکیل نظام جمهوری

شهرهای مهم

کوفه، کربلا، نجف، سامراو کاظمین از شهرهای مذهبی شیعیان بود. بارگاه امام علی(ع)، امام حسین(ع)، امام کاظم(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) در عراق وجود دارد همچنین مرقد بسیاری از صحابه، و یاران ائمه و امامزادگان در این وجود دارد.

• نجف

مقالهٔ اصلی: نجف

نجف، شهرهای زیارتی شیعیان مهم در عراق است؛ اهمیت نجف بیشتر به سبب وجود حرم امام علی(ع) است. وجود حوزه علمیه و مرجعیت دینی شیعیان در این شهر بر اهمیت آن افزوده است.

• کربلا

مقالهٔ اصلی: کربلا

کربلا از مهمترین شهرهای عراق است، که اهمیتش را از حرم امام حسین (ع) به دست آورده است، و به همین جهت فراز و فرودهای بسیاری را به خود دید؛ و بارها مورد حمله قرار گرفت. حرم عباس بن علی و سایر شهدای کربلا و طفلان مسلم بر اهمیت آن افزوده است.

• کاظمین

مقالهٔ اصلی: کاظمین

کاظمین،از شهرهای مهم و زیارتی عراق است که حرم کاظمین در آن واقع شده است. این شهر نزد شیعیان پس از شهرهای زیارتی نجف و کربلا اهمیت مذهبی بسیاری دارد.

• سامرا

مقالهٔ اصلی: سامرا

سامرا، از شهرهای زیارتی شیعیان در عراق است. علاوه بر امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بسیاری از مشاهیر شیعه در سامرا مدفونند. تولد امام زمان(عج) در آن بر اهمیتش نزد شیعیان افزوده است. این شهر مدت نیم قرن مرکز خلافت عباسیان بود.

• کوفه

مقالهٔ اصلی: کوفه

کوفه، از شهرهای مهم عراق و نخستین شهرهایی است که توسط مسلمانان تأسیس شد، کوفه در دوران امام علی و امام حسن علیهماالسلام مرکز خلافت اسلامی بود. بسیاری از خاندان های علمی شیعه از این شهر برخاسته‌اند. وجود برخی اماکن مقدس مانند مسجد سهله و مسجد کوفه و شهادت امیر المومنان به اهمیت آن افزوده است.

• بغداد

مقالهٔ اصلی: بغداد

بغداد، پایتخت کنونی کشور عراق است. در گذشته بغداد مورد توجه حاکمان و مرکز خلافت بوده است. در زمان هارون الرشید، امام هفتم شیعیان مدتی در این شهر زندانی بود.

اماکن مقدس

حرم امام علی (ع)

مقالهٔ اصلی: حرم امام علی(ع)

حرم امام علی(ع)، مرقد نخستین امام شیعیان علی بن ابی طالب(ع) در نجف است، که در زمان هارون الرشید آشکار شد. حرم امام علی (ع) مورد توجه بسیاری از حاکمان بوده است و بسیاری از علما و پادشاهان شیعه در آن مدفونند.

حرم امام حسین (ع)

مقالهٔ اصلی: حائر حسینی

حرم امام حسین (ع)، مقبره حسین بن علی(ع) در کربلا است که وجود روایاتی در فضیلت زیارت آن به اهمیتش افزوده است. در حکم اختصاصی نماز مسافر، حرم امام حسین (ع) با مسجدالحرام، مسجد النبی و مسجد کوفه یکسان است.

حرم کاظمین

مقالهٔ اصلی: حرم کاظمین

حرم کاظمین، مرقد امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام از امامان شیعه است که در شهر کاظمین در شمال بغداد واقع شده است. حرم کاظمین بارها مورد مرمّت و بازسازی قرار گرفت؛ که عمده‌ترین آن توسط شاه اسماعیل صفوی 21 سال به طول انجامید. آستان کاظمین بيش از 14514 متر مربع مساحت دارد. برخی از مشاهیر شیعه در آن مدفونند.

حرم امامین عسکریین

مقالهٔ اصلی: حرم عسکریین

حرم عسکریین، به مرقد امام نهم و دهم شیعیان در سامرا گفته می‌شود. حرم عسکریین در دهه گذشته چندین بار مورد حمله قرار گرفت و تخریب شد.

حرم عباس بن علی (ع)

مقالهٔ اصلی: حرم عباس بن علی

حرم عباس بن علی(ع)، در کربلا و در نزدیکی حرم امام حسین (ع) قرار دارد. فاصله حرم امام حسین (ع) تا حرم ابالفضل را بین الحرمین می گویند.

حرم امامان و...	شهر	مرقد پیامبران	شهر	مساجد	شهر	مرقد یاران ائمه	شهر
حرم امام علی (ع)	نجف	مرقد آدم و نوح	نجف	مسجد کوفه	کوفه	مرقد کمیل بن زیاد	نجف- ثویّه
حرم امام حسین (ع)	کربلا	مرقد یونس پیامبر	موصل	مسجد براثا	بغداد- کاظمین	مرقد هانی بن عروه	کوفه
حرم کاظمین	کاظمین	عزیر بن سرحیا	میسان	مسجد بنی کاهل	کوفه	مرقد میثم تمار	کوفه
حرم عسکریین	سامرا	شیث نبی	موصل	مسجد غنی	کوفه	مرقد مسلم بن عقیل	کوفه
حرم عباس (ع)	کربلا	مرقد هود و صالح	نجف	مسجد جعفی	کوفه	مرقد سلمان فارسی	مدائن
امامزاده سید محمد	بلد- سامرا	جرجیس نبی	موصل	مسجد حنانه	نجف	مرقد مختار بن ابوعبید ثقفی	کوفه
قبرستان وادی السلام	نجف	سلیمان بن داوود	بصره	مسجد الحمراء	کوفه	مرقد رشید هجری	کفل
مرقد طفلان مسلم	کربلا	ذوالکفل	کفل	مسجد سهله	کوفه	مرقد سعید بن جبیر	واسط-کوت
خانه امیرالمومنین(ع)	کوفه	ایوب	حله	مسجد صعصعه بن صوحان	کوفه	مرقد عمرو بن حمق خزاعی	موصل
		یوشع	بغداد- مسجد براثا	مسجد رد الشمس	بابل	مرقد حر بن یزید ریاحی	کربلا

قبایل شیعی

• اشعریان

مقالهٔ اصلی: خاندان اشعریان

اشعریان از قبایل قحطانی یمن بودند که با بعثت پیامبر اکرم (ص)، و انتشار دین اسلام در یمن، تعدادی از آنان به اسلام گرویدند. اشعریان پس از فتوحات ایران، در کوفه مستقر شدند و نقش برجسته‌ای در تحولات سیاسی و اجتماعی عراق ایفا کردند. آنان به سبب سختگیری‌های حجاج بن یوسف نسبت به شیعیان، از کوفه به قم مهاجرت کردند.

• بنی اسد

مقالهٔ اصلی: بنی اسد

بنی اسد، تیره‌ای از عرب عَدنانی هستند که گروهی از آنان در اطراف کوفه، بصره و شام ساکن شدند؛ حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه از مشهورترین شهدای کربلا از این قبیله بودند. آنان پیکر شهدای کربلا را به خاک سپردند.

• قبیله عبدالقیس
• قبیله طی

آثار تاریخی و هنری

• ایوان کسری یا طاق کسری: از کاخ‌های پادشاهان ساسانی در عراق است. این کاخ در شهر مداین (تیسفون) قرار دارد. مدائن پایتخت پادشاهان ساسانی ایران بود.بر اساس برخی روایات در شب میلاد پیامبر اکرم (ص) بخش هایی از ایوان مداین فرو ریخت.امام علی (ع) در آنجا نماز گذارد.بقایای ایوان کسری از آثار تاریخی عراق به شمار می‌رود.

نام اثر	مکان	تصویر	توضیحات
ایوان مداین	مداین		از کاخ‌های پادشاهان ساسانی در مداین
مسجد جامع متوکل	سامرا		این مسجد، یکی از قدیمی ترین مساجد عراق است که ساخت آن به زمان متوکل عباسی برمی گردد. مناره ملویه در ضلع شمالی مسجد، به دستور متوکل ساخته شد. از این مسجد تنها دیوارهای آن و مناره ملویه باقی است.
قلعه نجف	نجف		قلعه‌اي مستحكم از عصر عثماني ها است در دوران عثماني به عنوان سربازخانه از آن استفاده مي شد.
کاخ اخضیر	کربلا		این کاخ در 55 کیلو متری جنوب غربی کربلا قرار دارد که در قرن گذشته سالم از زیر خاک بیرون آورده شد درباره تاریخ آن،اختلاف نظر وجود دارد، برخی آن را ساسانی دانسته و گروهی دیگر از ساخته های دوران عباسیان می دانند.
بورسیبا(برج نمرود)	بابل		جایگاهی که گفته می شود: نمرود حضرت ابراهیم(ع) را از آنجا به آتش افکند.
شهر بابل	بابل		شهری باستانی و مشهورترین پایتخت دوران باستان عراق است؛ بهشت های هفت گانه بابل یکی از عجایب جهان باستان، در کنارۀ این شهر قرار داشته است.
متوکلیه	سامرا		متوکلیه، شهر کهن سامرا که به دست متوکل ساخته شد و امروزه ویرانه های آن در شمال سامرا نمایان است.
مناره موجده	کربلا		این مناره در 40 کیلومتری غرب کربلا قرار دارد. برای راهنمایی و راهیابی کاروانها و مسافران در شب بر بالای آن آتش می افروختند.
قصر خُوَرنق	نجف		نعمان بن امرؤالقیس
صفه صافي صفا	نجف		مرقد يكي از پادشاهان يمن قرار است که او را صافي صفاي يماني می خوانند.
قصرهای سامرا	سامرا		قصرهای سامرا، مجموعه قصرهایی که به دست خلفای عباسی ساخته شد. از آن‌ها، تنها دیوارها و ستون هایی باقی مانده است.
مجامع ابى دلف	سامرا		مسجدی به نام «جامع ابی دُلَف» که به نام ابودلف قاسم بن عیسی از فرماندهان عباسی و از شیعیان معتقد می باشد.

وضعیت شیعیان

از دهه 1920 تا زمان اشغال عراق به‌وسیله آمریکا در سال 2003 گروه‌های سنی در سیاست نقش کلیدی و محوری را داشتند. با سقوط حکومت صدام کردها و شیعیان وارد عرصه سیاسی عراق شدند. ابراهیم جعفری، نوری مالکی و حیدر عبادی به سمت نخست وزیری دست یافتند.

احزاب شیعی

• حزب الدعوة الاسلامیة

مقالهٔ اصلی: حزب الدعوة الاسلامیة

حزب الدعوه، از مهم‌ترین احزاب شیعی در عراق است. این حزب در ۱۳۳۶ش در نجف با حضور افرادی چون سید محمد باقر صدر، سید محمد باقر حکیم و محمدصادق قاموسی تأسیس شد و سید مرتضی عسکری نیز به عضویت آن درآمد.

• مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق

مقالهٔ اصلی: مجلس اعلای اسلامی عراق

مجلس اعلای اسلامی عراق از احزب سیاسی عراق است. که در ۲۶ آبان ۱۳۶۱ / ۱۷ نوامبر ۱۹۸۲ با هدف سرنگونی حکومت صدام حسین با حمایت ایران در تهران تأسیس شد؛ خانواده حکیم، به ویژه سید محمد باقر حکیم نقش محوری در تأسیس مجلس اعلا ایفا کرده‌اند.در این مجلس، اعضای عرب، کرد، ترکمن و نیز اعضای شیعه و سنی وجود دارند ولی اکثریت اعضای آن را شیعیان عرب تشکیل می‌دهند. حزب‌الدعوة الاسلامیه، منظمةالعمل الاسلامی، حرکةالمجاهدین العراقیین، حزب‌الله کردستان وگروهی از اخوان المسلمین عراقاحزاب و گروههای مهمّ تشکیل دهندۀ مجلس اعلا هستند. سید محمود هاشمی، محمدباقر حکیم و عبدالعزیز حکیم در گذشته ریاست این حزب را بر عهده داشتند. اکنون رئیس آن عمار حکیم است.

عنوان اصلی حزب	عنوان فارسی حزب	تأسیس	مؤسس	رهبران گذشته	رهبر کنونی حزب
حزب الدعوة الاسلامیة	حزب الدعوه	۲۰ مهر ۱۳۳۶	سید محمد باقر صدر، سید محمد باقر حکیم، محمدصادق قاموسی	ابراهیم جعفری، محمد کاظم حائری	نوری مالکی
المجلس الأعلى الإسلامي العراقي	مجلس اعلای اسلامی عراق	1361ش	سید محمد باقر حکیم، خانواده حکیم و دیگران	سید محمود هاشمی، محمدباقر و عبدالعزیز حکیم	عمار حکیم
التيار الصدري	جنبش صدر				مقتدی صدر
الائتلاف الوطني العراقي‎	ائتلاف ملی عراق			ابراهیم جعفری	ابراهیم جعفری
إئتلاف دولة القانون	ائتلاف دولت قانون	در ۱۶ اسفند ۱۳۸۸ / ۷ مارس ۲۰۱۰، نوری مالکی ائتلافی شامل ۷ حزب تشکیل داد. این ائتلاف در انتخابات مجلس ۸۹ کرسی را به دست آورد	نوری مالکی	نوری مالکی	نوری مالکی
حزب الدعوة الاسلامیة ولایة الفقیه		۱۱ دی ۱۳۶۶ / اول ژانویۀ ۱۹۸۸	محمد کاظم حائری	محمد کاظم حائری

موسسات فرهنگی

• مركز تخصصی امام مهدی در نجف، وابسته به دفتر سید علی سیستانی
• مركز پژوهشهاي عقائدي در نجف
• مركز جهاني اطلاع رساني آل‌البيت(ع) در نجف
• مركز مشاوره و ارشاد دينی در نجف

رسانه ها شیعی عراق

رسانه های حزب الدعوه

• شبکه تلویزیونی ماهواره‌ای آفاق.
• رادیو آفاق
• رادیو بنت الهدی
• نشریه‌ الدعوة الاسلامیة که پس از ۱۰ شماره توقیف شد
• نشریۀ صوت الدعوة.
• روزنامه‌های البیان و الدعوة و مجلۀ قبضة الهدی

منابع مطالعاتی

• سید علی موجانی، بازسازی تاریخ فراموش شده عتبات عالیات: عراق، مجمع جهانی اهل بیت، تهران، 1389ش.
• احمد علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، نشر معروف، قم، 1389ش.
• شیعیان عراق، علی نادری دوست، مجمع جهانی شیعه شناسی، قم، 1390ش.
• اماکن زیارتی و سیاحتی عراق.

منابع

• گلی زواره، غلامرضا، سرزمین اسلام: شناخت کشورهای اسلامی و نواحی مسلمان نشین، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چ: سوم، قم، 1380ش.
• گلی زواره، جغرافیای جهان اسلام: آشنایی با کشورهای اسلامی و قلمرو اقلیتهای مسلمان، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ: دوم، قم، 1389ش.
• مجمع جهانی اهل بیت، شیعیان جهان (نگاهی اجمالی به وضعیت شیعیان جهان)، تهران، زمستان۸۵.
• مجمع جهانی اهل بیت، مجله گنجینه، شماره ۳۳، ۲۰۰۹م.
• تقی زاده داوری، محمود گزارشی از آمار جمعیتی شیعیان کشورهای جهان، موسسه شیعه شناسی، قم، 1390ش.
• ابن کثیر، البدایة و النهایة، نحقیق: دکتر عبدالله بن عبدالمحسن الترکي، مصر: هجر للطباعة والنشر والتوزيع والاعلان، ۱۹۹۷م.
• لیام آندرسون و گرت استنزفیلد، عراق المستقبل: دکتاتوریة، دیمقراطیة‌ام تقسیم؟، ترجمة رمزی ق. بدر، مراجعة و تقدیم و تعلیق ماجد شبّر، لندن، ۲۰۰۵م.
• عادل رؤوف، حزب الدعوة الاسلامیة، المسیرة و الفکر الحرکی، بیروت، ۱۹۹۹م.
• صلاح خرسان، حزب الدعوة الاسلامیة: حقائق و وثائق، فصول من تجربة الحرکة الاسلامیة فی العراق خلال ۴۰ عاماً، دمشق ۱۴۱۹ق/۱۹۹۹م.
• ابراهیم جعفری، تجربۀ حکومت؛ ترجمۀ محمدرضا بلوردی، تهران، ۱۳۹۰ش.
• طوسی، محمد بن الحسن، الفهرست، محقق: جواد القیومی، بی‌جا، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
• ابن میثم البحرانی، شرح نهج البلاغة، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۲ش.
• ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج۸، بیروت: دارالفکر، ۱۹۸۶م.
• سعد بن حسین عثمان و عبدالمنعم ابراهیم الجمیعی، الاعتداءات علی الحرمین الشریفین عبر التاریخ، ۱۹۹۲م.
• مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر،ترجمه ابولقاسم پاینده،تهران،انتشارات علمی فرهنگی،1387ش.
• ابن الطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، تحقیق عبدالقادر محمد مایو، بیروت: دارالقلم العربی، ۱۹۹۷م.
• الیعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج۲، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• احمد علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، چاپ یازدهم، نشر معروف، قم، 1391ش.
• نوبختی، حسن بن موسی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ترجمه محمد جواد مشکور، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۶۱.
• ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد بن صامل السلمی، طائف: مکتبة الصدیق، ۱۹۹۳م.
• شيخ مفيد، الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ناشر: كنگره شيخ مفيد، قم‏، 1413 ق‏.
• شهاب الدين ابو عبد الله ياقوت بن عبد الله الحموى، معجم البلدان، بيروت، دارصادر، ط الثانية، 1995م.
• مقدمه ابن خلدون، عبد الرحمن بن خلدون (م 808)، ترجمه محمد پروين گنابادى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى،چ هشتم، 1375ش.
• محدث نورى، مستدرك الوسائل، مؤسسه آل البيت عليهم السلام قم، 1408 ق.
• ‏علامه مجلسى، بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان، 1404 ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى، دارالكتب الإسلامية تهران.
• ‏شيخ صدوق، الأمالي، انتشارات كتابخانه اسلاميه، 1362ش.
• طبری‌، تاریخ‌ طبری، موسسه اعلمی للمطبوعات، بیروت‌.
• مسعودی، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
• یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمه ابراهیم آیتی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.

پیوند به بیرون

• فصلنامه تاریخ اسلام: نقدی بر نام گذاری مکتب جغرافيايی عراق