نظام‌شاهیان
| نظام‌شاهیان | |
|---|---|
 قلعه احمدنگر در سال ۱۳۰۲ق | |
| اطلاعات حکومت | |
| نام‌های دیگر | نظام‌شاهیه |
| بنیانگذار | احمدنظام‌شاه |
| سال تأسیس | ۸۹۵ق |
| گستره جغرافیایی | شمال غربی دَکَن در جنوب ایالت مهاراشترا و بخش‌هایی از شمال ایالت کَرناتکه |
| مذهب | شیعه |
| نوع حکومت | سلطنت |
| اقدامات مهم | گسترش و تعمیق تشیع در منطقه |
| پایتخت‌ها | احمدنگر، جونار، اورنگ‌آباد |
| جنگ‌ها | جنگ با حکومت‌های مسلمان هم‌جوار، جنگ با گورکانیان |
| انقراض | ۱۰۴۶ق |
| علت انقراض | تضعیف به دلیل اختلافات داخلی و شکست از دشمن خارجی |
| پیش از | گورکانیان مغول |
| پس از | بهمنیان |
| افراد | |
| شاهان مشهور | احمدنظام‌شاه، برهان‌نظام‌شاه اول |
| وزیران مهم | شاه طاهر جنیدی |
| شخصیت‌های مهم | چاندبی‌بی یا ماه‌روخانم |
نظام‌شاهیان یا نظام‌شاهیه (حکومت:۸۹۵–۱۰۴۶ق)، از سلسله حکومت‌های شیعی در شمال غربی دکن بود که در سال ۸۹۵ق توسط «احمدنظام‌شاه» تأسیس شد.[۱] به استناد منابع تاریخی، ریشه این حکومت به «ملک‌نائب» بازمی‌گردد؛ مطابق روایات تاریخی، ملک‌نائب که در اصل به‌عنوان اسیر جنگی در اختیار حکومت بهمنیان قرار گرفته بود،[۲] پس از تشرف به اسلام و آموختن علوم نظامی و ادبی، در دربار بهمنیان صاحب نفوذ گشت.[۳] اما پس از مدتی کشته شد.[۴]
بنابر شواهد تاریخی، پس از کشته شدن ملک‌نائب، فرزندش احمد با بهره‌گیری از ضعف حکومت مرکزی بهمنیان و استفاده از ثروت موروثی، قدرت را در دست گرفت[۵] و در سال ۸۹۵ق، سلسله نظام‌شاهیان را تاسیس کرد.[۶] این حکومت در کنار چهار سلسله دیگر (قطب‌شاهیان، عادل‌شاهیان، عمادشاهیان و بریدشاهیان) به‌عنوان یکی از پنج حکومت محلی جایگزین بهمنیان مطرح شد.[۷]
به گزارش منابع تاریخی، نظام‌شاهیان در آغاز تحت حکومت بنیانگذار خود، احمدنظام‌شاه، با محوریت پایتخت‌سازی در «احمدنِگر»[۸] و با مذهب رسمی تسنن حنفی اداره می‌شدند.[۹] اما پس از وفات وی در سال ۹۱۶ق، این روند در دوره فرزندش برهان‌نظام‌شاه،[۱۰] با ورود شاه طاهر جُنیدی (درگذشت ۹۵۶ق منسوب به فاطمیان) به احمدنگر،[۱۱] دستخوش تحولی بنیادین شد. شاه طاهر با نفوذ در دربار و کسب مقام وزارت،[۱۲] برهان را در سال ۹۴۲ق به تشیع متمایل کرد؛ تغییری که با رسمی‌سازی مذهب تشیع[۱۳] و جایگزینی نام دوازده امام(ع) به جای خلفای سه‌گانه در خطبه‌ها، مسیر مذهبی این حکومت را به‌طور کامل تغییر داد.[۱۴]
به گفته مورخان، شاه طاهر با جذب شیعیان در مناصب حکومتی، ساخت مسجد و مدرسه،[۱۵] برگزاری مناظره‌های مذهبی، دعوت از عالمان شیعه، برگزاری مراسم عزاداری روز عاشورا[۱۶] نقش مهمی در تحکیم حکومت نظام‌شاهیان، سرکوب شورش‌ها و گسترش تشیع در دکن داشت.[۱۷] همچنین او در بهبود روابط با صفویه و زمینه‌سازی برای مهاجرت شیعیان ایرانی به دکن نیز مؤثر بود.[۱۸]
بااین‌حال، براساس گزارش‌های تاریخی، به‌علت فعالیت دیگر ادیان و مذاهب، ضعف نفوذ مستقیم حکومت در میان روستاییان، و کمبود دانش فقهی شیعیان، شاه طاهر نتوانست تشیع را به‌طور کامل در احمدنگر و دکن نهادینه کند؛[۱۹] هرچند اقدامات او زمینه‌ساز گرایش‌های بعدی به تشیع دانسته شده است.[۲۰]
به گفته مورخان، پس از درگذشت برهان‌نظام‌شاه اول در سال ۹۶۱ق، فرزندش حسین نظام‌شاه اول (حکومت ۹۶۱-۹۷۲ق)، به قدرت رسید که دوران او با اتحاد پادشاهان مسلمان دکن همراه بود.[۲۱] در دوره جانشین او، مرتضی نظام‌شاه، نفوذ مذهب تشیع به اوج خود رسید.[۲۲] پس از کشته شدن مرتضی به دست پسرش حسین دوم و حکومت کوتاه ۱۰ ماهه وی،[۲۳] با تحریک جناح‌های سنی و حبشی به رهبری «جمال‌خان دکنی» (از پیروان مهدویه)، حسین دوم از قدرت برکنار و اسماعیلِ مهدوی‌مذهب به جای او نشست.[۲۴] بااین‌حال، دیری نپایید که برهان‌نظام‌شاه دوم با کنار زدن فرزندش اسماعیل، قدرت را بازپس گرفت[۲۵] و بار دیگر شیعیان را به مناصب بازگرداند؛ هرچند نظام‌شاهیان هرگز اقتدار پیشین خود را بازنیافتند.[۲۶]
مطابق روایات تاریخی، پس از کشته شدن «ابراهیم» در جنگ با عادل‌شاهیان، عمه او به نام چاندبی‌بی (ماه‌روخانم)، نایب‌السلطنه نوه خردسال خود شد و به دفاع از احمدنگر در برابر هجوم گورکانیان پرداخت.[۲۷] پس از قتل چاندبی‌بی در سال ۱۰۰۹ق، احمدنگر به‌دست گورکانیان فتح شد.[۲۸] اگرچه بازماندگان این سلسله با انتقال پایتخت به شهرهایی چون «جونار» و «اورنگ‌آباد» به مقاومت ادامه دادند، اما سرانجام در سال ۱۰۴۶ق، سلسله نظام‌شاهیان برای همیشه سقوط کرد.[۲۹]
پانویس
- ↑ صادقی علوی، «گسترش تشیع در دکن سده‌های دهم و یازدهم هجری»، ص۷۵-۷۶.
- ↑ صادقی علوی، «گسترش تشیع در دکن سده‌های دهم و یازدهم هجری»، ص۷۵-۷۶.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ صادقی علوی، «گسترش تشیع در دکن سده‌های دهم و یازدهم هجری»، ص۷۵-۷۶.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ رضوی، شیعه در هند، ۱۳۷۶ش، ص۴۴۳.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۴۹.
- ↑ غلامی، اعظم، انصاری مهدی و شرفی محبوبه، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
- ↑ قادری، میرمحمدمومن استرآبادی مروج تشیع در جنوب هند، ۱۳۸۶ش، ص۲۵.
- ↑ یاری، سلیمانیان و محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، ص۹۳-۱۲۰.
- ↑ یاری، سلیمانیان و محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، ص۹۳-۱۲۰.
- ↑ یاری، سلیمانیان و محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، ص۹۳-۱۲۰.
- ↑ یاری، سلیمانیان و محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، ص۹۳-۱۲۰.
- ↑ یاری، سلیمانیان و محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، ص۹۳-۱۲۰.
- ↑ صادقی علوی، «گسترش تشیع در دکن سده‌های دهم و یازدهم هجری»، ص۷۵-۷۶.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۶۳.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۶۴.
- ↑ حسینی عرب، «اندیشه مهدویت در میان نظام شاهیان»، ص۱۱۳-۱۲۶.
- ↑ رضوی، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۴۶۵.
- ↑ حسینی عرب، «اندیشه مهدویت در میان نظام شاهیان»، ص۱۱۳-۱۲۶.
- ↑ رئیس‌السادات، «چاندبی‌بی‌سلطان»، ص۶۷۶.
- ↑ رئیس‌السادات، «چاندبی‌بی‌سلطان»، ص۶۷۶.
- ↑ غلامی، انصاری و شرفی، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام‌شاهیان»، ص۱۷۹-۱۹۳.
منابع
- حسینی عرب، سید مهدی، «اندیشه مهدویت در میان نظام شاهیان»، در مجله مشرق موعود، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
- رئیس‌السادات، سید حسین، «چاندبی‌بی‌سلطان»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۱۱، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- رضوی، سید اطهرعباس، تاریخ اجتماعی-فکری شیعه اثناعشری در هند، مترجم: معتمدی، منصور، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۶ش.
- رضوی، سید اطهرعباس، شیعه در هند، مترجم مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ش.
- صادقی علوی، محمود، «گسترش تشیع در دکن سده‌های دهم و یازدهم هجری»، در مجله پژوهش‌نامه تاریخ اسلام، شماره ۱۳، بهار ۱۳۹۳ش.
- غلامی اعظم، انصاری مهدی و شرفی محبوبه، «جایگاه مذهبی، فرهنگی و سیاسی شاه طاهر در حکومت نظام شاهیان»، در مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شماره ۲۴، آبان ۱۴۰۱ش.
- قادری، سید محی‌الدین، میرمحمدمومن استرآبادی مروج تشیع در جنوب هند، مترجم: جارَوی، عون علی، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش.
- یاری، سیاوش و مسلم سلیمانیان و فاطمه محسن‌بیگی، «بررسی و تحلیل نقش سیاسی و فرهنگی شاه‌طاهر در گسترش مذهب تشیع در دکن عصر نظام‌شاهیان (۱۰۰۴–۸۹۶ ق)»، در مجله تاریخ اسلام، شماره ۹۳، بهار ۱۴۰۲ش.