حکومت صفی
 مقبره بزرگان خاندان صفی (گنبد سبز) | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نامهای دیگر | خاندان علی صفی |
| خاستگاه | قم |
| عصر | قرن هشتم و نهم هجری قمری |
| مذهب | شیعه |
| مکان استقرار | قم |
| حکومت | |
| شروع حکومت | ۷۳۶ق |
| پایان حکومت | ۸۱۶ق |
| گستره حکومت | شهر قم |
| حاکمان | خواجه علی اصیل • خواجه علی صفی • خواجه ابراهیم صفی • خواجه اصیلالدین صفی • خواجه فخر الدین ابراهیم قمی • خواجه محمد قمی |
حکومت صَفی یا حکومت علیصفی (۷۳۶-۸۱۶ق/۱۳۳۵-۱۴۱۳م) حکومتی شیعی در قم بود که خاندان صفی، پس از فروپاشی حکومت ایلخانان در حدود سال ۷۳۶ق،[۱] و در دوره ملوکالطوایفی ایران،[۲] آن را بنیان نهاد و تا سال ۸۱۶ق بر این شهر فرمان راند.[۳] به گفته پژوهشگران، سیاست مُداراگرانه این خاندان با قدرتهای همجوار سبب شد قم در دوران حکومت آنان از جنگها و تعرضات گسترده مصون بماند و دورهای از ثبات را تجربه کند.[۴] برخی از آثار تاریخی و اسلامی برجایمانده در قم نیز به این دوره منسوب است.[۵]
خواجه علی اصیل نخستین حاکم خاندان صفی در قم بود و حکومت او حدود سال ۷۵۹ق پایان یافت.[۶] پس از وی، خواجه علی صفی به حکومت رسید[۷] و با جلب حمایت محمود شاه مظفری، از حمله امیر ولی استرآبادی به قم جلوگیری کرد[۸] و تا سال ۷۸۰ق بر این شهر حکومت داشت.[۹] سپس خواجه ابراهیم صفی به قدرت رسید[۱۰] و در سال ۷۸۴ق دعوت تیمور گورکانی برای همکاری را پذیرفت.[۱۱] پس از او، خواجه عمادالدین محمود قمی تا سال ۷۹۱ق حکومت کرد.[۱۲] آنگاه خواجه اصیلالدین صفی با برقراری روابط دوستانه با آل مظفر،[۱۳] در برابر حمله سلطان زینالعابدین، از شاهان آل مظفر به قم پیروز شد.[۱۴] پس از وی نیز خواجه فخرالدین ابراهیم قمی حاکم قم شد.[۱۵]
براساس گزارشات تاریخی، خواجه محمد قمی، ششمین و آخرین حاکم خاندان صفی در قم،[۱۶] دستکم از سال ۸۰۷ق بر این شهر حکومت داشت.[۱۷] در سال ۸۱۴ق و همزمان با تسلط اسکندر بن عمرشیخ، نوۀ تیمور گورکانی، بر مناطق مرکزی ایران،[۱۸] او برای مقابله با وی با قرایوسف، حاکم شیعۀ قراقویونلوها، متحد شد.[۱۹] هرچند اسکندر در سه نوبت به قم حمله کرد، در آغاز موفق به تصرف قلعه شهر نشد؛[۲۰] اما طبق گزارش منابع تاریخی، با خیانت مظفر فراهانی، از معاونان خواجه محمد، قلعه قم سقوط کرد.[۲۱] پس از آن، خواجه محمد قمی و برادرزادهاش خواجه محمود بن ابراهیم قمی به دست نیروهای اسکندر اسیر و به اصفهان منتقل شدند و پس از شکنجه به قتل رسیدند.[۲۲]
به گزارش پژوهشگران تاریخی، از این دوران سکهای باقی مانده که بر آن عبارت «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی ولی الله» ضرب شده است.[۲۳] همچنین از این دوره ترجمه «تاریخ قم» به دستور خواجه ابراهیم صفی گزارش شده که اصل آن را صاحب بن عباد، کاتب و وزیر دولت آل بویه، در سال ۳۷۸ق نوشته بود.[۲۴]
از آثار معماری باقیمانده نیز بناهایی چون بقعه خدیجه خاتون،[۲۵] بقعه سید سربخش،[۲۶] بقعه امامزاده احمد بن قاسم[۲۷] و بقعه شاهزاده ابراهیم[۲۸] ذکر شده است. در محلۀ دروازه کاشان یا گنبد سبز قم نیز سه مقبره مربوط به خاندان صفی قرار دارد؛[۲۹] مقبره جنوبی ساخته شده در سال ۷۶۱ق، متعلق به خواجه اصیلالدین و فرزندش علی اصیل،[۳۰] گنبد میانی ساخته شده در ساخته ۷۹۲ق، شامل آرامگاه چند تن از خواجگانِ صفی،[۳۱] و مقبره شمالی که اطلاعات آن از بین رفته است.[۳۲] همچنین تزئینات و گچبریهای این بناها متأثر از معماری گنبد سلطانیه زنجان دانسته شدهاند.[۳۳]
پانویس
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۷۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، قمنامه، ۱۳۶۴ش، ص۱۱.
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۷۸.
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۷۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۲۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۲۴.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۲۴.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۴۸۴.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۲۴.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۲۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۲۸.
- ↑ «حکمرانی خاندان صفی بر مقابر گنبد سبز قم»، خبرگزاری مهر.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۲۹.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۲۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۳۰.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ق، ج۳، ص۴۸۳؛ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۱۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام»، ص۳۱.
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۷۹.
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۸۲.
- ↑ رحمتی، سقوط حکومت شیعۀ صفی در قم»، ص۸۳.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ق، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ق، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۲۷.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۶۴.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۳۷.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۴۲.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۴۸.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۲۸.
- ↑ «حکمرانی خاندان صفی بر مقابر گنبد سبز قم»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «مقابر گنبد سبز؛ یادگاری از قرن هشتم در قم»، ایسنا.
- ↑ مدرسی طباطبایی، «خاندان علی صفی: شهریاران گمنام ۲»، ص۵۵، «مقابر گنبد سبز؛ یادگاری از قرن هشتم در قم»، ایسنا.
- ↑ «مقابر گنبد سبز؛ یادگاری از قرن هشتم در قم»، ایسنا.
- ↑ «مقابر گنبد سبز بازمانده از احیاکنندگان قم در دوره اسلامی»، سایت میراث فرهنگی قم.
منابع
- حافظ ابرو، عبدالله بن لطفالله، زبدة التواریخ، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۰ش.
- «حکمرانی خاندان صفی بر مقابر گنبد سبز قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
- رحمتی, محمدرضا، «سقوط حکومت شیعة صفی در قم». پژوهش های تاریخی، شماره پیاپی ۵۸، تیر ۱۴۰۲ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، «خاندان علی صفی شهریارانی گمنام (۲)»، بررسیهای تاریخی، شماره ۴۷، ۱۳۵۲ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، «خاندان علی صفی شهریارانی گمنام»، بررسیهای تاریخی، شماره ۴۴ و ۴۵، ۱۳۵۲ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، قم نامه (مجموعه مقالات و نامهها درباره قم)، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۶۴ش.
- «مقابر گنبد سبز بازمانده از احیاکنندگان قم در دوره اسلامی»، سایت میراث فرهنگی قم، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
- «مقابر گنبد سبز؛ یادگاری از قرن هشتم در قم»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.