پرش به محتوا

محمد بن احمد صفوانی

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از ابوعبدالله صفوانی)
محمد بن احمد صفوانی
متکلم و محدث
اطلاعات فردی
نام کاملمحمد بن احمد
لقبابوعبدالله، صفوانی
شهر وفاتبغداد
اطلاعات علمی
استادانعلی‌بن‌ابراهیم قمی، ابن‌بطّه قمی، ابواحمد جلودی، عبدالله‌بن ابی‌الحسین علوی
شاگردانشیخ مفید، ابن‌نوح سیرافی، هارون‌بن موسی تلعکبری، حسین‌بن عبیدالله غضائری
تألیفاتمتعدد


محمد بن احمد صفوانی مشهور به ابوعبدالله صفوانی، از فقیهان، متکلمان و محدّثان امامی سده چهارم قمری بود. نسبش با سه واسطه به صفوان بن مهران جمّال، از یاران امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، می‌رسد. نجاشی او را «شیخ‌ الطائفه»، «ثقه» و «فقیه» خوانده و از جایگاهش نزد حمدانیان یاد کرده است. صفوانی با قاضی موصل درباره امامت مناظره و مباهله کرد و قاضی پس از آن درگذشت. ابن‌غضائری روایات او را معتبر دانسته، اما درباره روایات نقل‌شده از پدرش تردید کرده است. ابن‌داوود حلی او را ثقه دانسته و تردید ابن‌غضائری را ناموجه شمرده است.

صفوانی از علمای امامی حدیث شنید و شاگردانی چون شیخ مفید، ابن‌نوح سیرافی و هارون بن موسی تلعکبری داشت. کتاب‌های او، از جمله الامامة، الغیبة و کشف الحیرة و ثواب القرآن، به دست ما نرسیده و تنها بخش‌هایی از آن‌ها در منابع بعدی نقل شده است. او از راویان اصلی کتاب کافی نیز بوده است.

مختصری از زندگی‌نامه

منابع فهرست‌نگاری و پژوهشی، ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالله بن قُضاعة صَفْوانی،[۱] را از فقیهان،[۲] متکلمان،[۳] و محدّثان امامی[۴] سده چهارم قمری معرفی نموده‌اند. گفته شده است که وی ساکن بغداد بود[۵] و در همان شهر نیز از دنیا رفته و به خاک سپرده شده است.[۶] نسب او با سه واسطه به صفوان بن مهران جمّال، از یاران امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)، می‌رسد،[۷] و بدین جهت برخی از پژوهشگران احتمال داده‌اند که همین انتساب سبب شهرت یافتن به «صفوانی» باشد.[۸] گفته شده است که ابن‌ندیم فهرست‌نگار قرن چهارم هجری او را در سال ۳۴۶ق دید و او را بلندقامت، خوش‌لباس و اُمی(خواندن و نوشتن نمی‌دانست) وصف کرد.[۹] اما شیخ طوسی این سخن را با تردید نقل کرده است.[۱۰] درباره سال وفات او مانند سال تولد او در منابع اطلاعاتی نیامده است اما بر اساس تحلیل برخی از پژوهشگران، ابن‌نوح سیرافی در سال ۳۵۲ق در بصره از او حدیث شنید و از این‌رو صفوانی دست‌کم تا آن سال زنده بود.[۱۱]

جایگاه رجالی و داوری‌ها

نجاشی صفوانی را با عنوان‌های «شیخ‌الطائفه»، «ثقه» و «فقیه» یاد کرده است.[۱۲] به گفته برخی پژوهشگران، عنوان شیخ الطائه در یادکرد صفوانی، به جایگاه ویژه‌ی وی در میان علمای امامی اشاره دارد.[۱۳] همچنین نجاشی به جایگاه صفوانی نزد سلاطین حمدانیان اشاره کرده و سبب آن را مناظره او با قاضی موصل درباره امامت دانسته است.[۱۴] گزارش شده است که صفوانی و قاضی موصل پس از مباحثات فراوان در موضوع امامت، با یکدیگر مباهله کردند و قاضی دو روز پس از آن درگذشت.[۱۵]

شیخ طوسی نیز او را به خوش‌بیانی حافظه ثوی و دانش بسیار ستایش کرده است.[۱۶] ابن‌غضائری با وجود سخت‌گیری‌اش در داوری درباره راویان، روایات صفوانی را معتبر دانسته است اما معتقد است که روایاتی که صفوانی به استناد پدرش از امام صادق(ع) نقل کرده، نادرستی‌هایی دارد.[۱۷] ابن‌داوود حلی به داوری درباره صفوانی پرداخته‌ و تصریح کرده است که بدون شک محمد بن احمد صفوانی ثقه بود و تردید ابن‌غضائری ناموجه است.[۱۸]

حیات علمی

محمد بن احمد صفوانی در دوران حیات حدیثی خود با راویان متعددی در ارتباط بود.

مشایخ و شاگردان صفوانی

براساس پژوهش‌های انجام شده صفوانی به نقل حدیث از محدثان امامیه پرداخته که برخی از این راویان عبارتند از:[۱۹] علی‌بن‌ابراهیم قمی، ابن‌بطّه قمی، ابواحمد جلودی، عبدالله‌بن ابی‌الحسین علوی مظفر بن احمد قزوینی.

به گفته برخی پژوهشگران، عالمان بزرگان امامیه، نزد او شاگردی کردند که برخی از آنان عبارتند از:[۲۰] شیخ مفید، ابن‌نوح سیرافی، هارون‌بن موسی تلعکبری، حسین‌بن عبیدالله غضائری، ابن‌عیاش جوهری و ام‌فضل خدیجه دختر ابن‌ابی‌ثلج از عالمان شیعه، از شاگردان و راویان از وی بوده‌اند.[۲۱]

کتاب‌ها و آثار منسوب به او

شیخ طوسی در الفهرست گزارش داده است که صفوانی دارای کتاب‌های متعددی بوده است.[۲۲] بر اساس پژوهش‌های انجام شده، گرچه تعدادی از کتاب‌های وی تا سده هشتم موجود بوده اما هیچ‌یک از کتاب‌های صفوانی به دست ما نرسیده است و بخش‌هایی از آن‌ها در منابع بعدی نقل شده است.[۲۳] برخی از عناوین کتاب‌های صفوانی به شرح زیر است: کتاب الامامة، الغیبة و کشف الحیرة، الرد علی اهل الاهواء، الرد علی الواقفة، طلاق الثلاث، الجامع فی الفقه، ثواب القرآن، انس العالم و ادب المتعلم، بُلغَةُ المقیم و زاد المسافر، كتاب المتعة و تحليلها و الردّ على من حرّمها، كتاب صحبة آل الرسول و إحن أعدائهم، كتاب الرَّدعة و النهي عن كلّ بدعة و كتاب المنازل.[۲۴] به گفته شیخ طوسی، او کتاب‌هایش را برای مخاطبان از حفظ قرائت می‌کرد.[۲۵] نقل شده است که صفوانی از راویان اصلی کتاب کافی است و آن را بی‌واسطه یا با یک واسطه از کلینی روایت کرده است.[۲۶]

پانویس

  1. ↑ شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  2. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۹۳.
  3. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۲.
  4. ↑ موسوی تنیانی، جریان‌شناسی فکری امامیه…، ۱۳۹۸ش، ص۳۲۸.
  5. ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۴۳.
  6. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  7. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۹۳؛ شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  8. ↑ ربانی سبزواری، « نماد اصالت شیعه: ابوعبدالله صفوانی»، ص۱۳۹.
  9. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  10. ↑ شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  11. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  12. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۹۳.
  13. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  14. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۳۹۳.
  15. ↑ ربانی سبزواری، « نماد اصالت شیعه: ابوعبدالله صفوانی»، ص۱۴۲؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۹۳.
  16. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  17. ↑ ابن‌غضائری، رجال ابن‌الغضائری، ۱۴۲۲ق، ص۱۲۶.
  18. ↑ ابن‌داوود حلی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۲۹۴.
  19. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  20. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  21. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  22. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  23. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۱.
  24. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۹۳.
  25. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۳۹۰.
  26. ↑ عمادی حائری، «صفوانی، محمد بن احمد»، ص۷۱۲.

منابع

  • ابن‌داوود حلی، حسن بن علی، کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
  • ابن‌غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن‌الغضائری، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
  • ربانی سبزواری، ابوالحسن، «نماد اصالت شیعه: ابوعبدالله صفوانی»، مجله فرهنگ کوثر، شماره ۵۲، تابستان۱۳۸۲ش.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۱۷ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۷۳ش.
  • عمادی حائری، سید محمد، «صفوانی، محمد بن احمد»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۲۹، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۴۰۰ش.
  • موسوی تنیانی، سید اکبر، جریان‌شناسی فکری امامیه در دوران فترت (میانه مدرسه کوفه و بغداد)، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۶۵ش.