عملیات استشهادی
عَمَلیات اِستِشهادی به‌معنای گواه طلبیدن یا کشته‌شدن در راه خدا آمده و در اصطلاح فقهی، از مصادیق جهاد دفاعی است؛ اقدامی که شخص با قصد قربت و علم به شهادت، با هدف ضربه‌زدن به دشمن متجاوز انجام می‌دهد و در این راه کشته می‌شود. این عملیات با عملیات انتحاری و ترور تفاوت‌هایی دارد: انگیزه (دفاع از ایمان و مقدسات در مقابل انگیزه‌های شخصی)، هدف (شهادت و تقویت مسلمانان در مقابل راحت کردن خود از مشکلات)، و ویژگی‌های فردی (شجاعت و ایمان راسخ در مقابل ضعف ایمان). پیشینه تاریخی این عملیات به قیام کربلا و ماجرای لیلةالمبیت استناد شده است.
در فتوای عالمان شیعه، این عمل مصداق جهاد دفاعی دانسته شده و برخی مراجع آن را نیازمند اجازه فقیه جامع‌الشرایط نمی‌دانند، در حالی که برخی دیگر اجازه را ضروری می‌شمرند. در میان اهل سنت نیز اختلاف‌نظر وجود دارد؛ قرضاوی آن را فقط برای فلسطینی‌ها مجاز می‌داند و گروهی دیگر با شرایطی آن را جایز می‌شمارند. مصادیق معاصر آن در لبنان و فلسطین موجب شکست رژیم صهیونیستی و خروج آن از لبنان و تضعیف روحیه دشمن شده است. آثار معنوی آن شامل بازگرداندن امید، احیای روحیه تضحیه و جهاد، و ایجاد توازن در کارایی است و آثار نظامی آن وارد کردن خسارات جانی و مالی، ایجاد رعب و وحشت، و تضعیف روحیه دشمن را در پی دارد.
مفهوم‌شناسی
استشهاد در لغت به معنای گواه طلبیدن[۱] و یا کشته‌شدن در راه خدا آمده است.[۲] همچنین «استشهادی» به فداکاری رزمنده‌ای گفته می‌شود که با حمل مواد منفجره به دشمنان دین حمله می‌کند و خود و آنان را به قتل می‌رساند.[۳]
از نگاه فقهی، عملیات استشهادی از مصداق‌های جهاد دفاعی معرفی شده و اقدامی است که شخص، با قصد قربت و با علم به شهادت و با هدف ضربه‌زدن به دشمن متجاوز و اشغال‌گر به انجام آن مبادرت ورزد و در این راه کشته می‌شود.[۴]
برخی از محققان در تعریف عملیات استشهادی گفته‌اند: «روش جدیدی برای مقاومت و رویارویی با دشمن که با وسایل و ابزار جدید کشنده، که در گذشته معمول و معروف نبوده، انجام می‌شود، و مُجری آن یقین یا ظنِّ غالب دارد که خودش نیز در جریان عملیات به شهادت می‌رسد.»[۵] و در تعریف دیگری آمده است «به اقدامی اطلاق می‌شود که شخصی با قصد قربت و با علم به شهادت و با هدف ضربه زدن به دشمن به انجام آن مبادرت می‌ورزد و در این راه کشته شود.»[۶]
پیشینه عملیات استشهادی
برای عملیات استشهادی، ادله قرآنی آمده و از جمله آیاتی که مورد استناد قرار می‌گیرد: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (بقره: ۲۰۷) است.[۷]
درباره پیشینه تاریخی آن هم قیام کربلا یکی از روشن‌ترین مصادیق تاریخی این عملیات گفته شده است؛ در این واقعه، امام حسین(ع) و یاران او با علم و آگاهی کامل از اینکه در برابر دشمن به شهادت خواهند رسید، با هدف دفاع از دین و راه و روش رسول خدا(ص) و مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی ایستادند و جان خود را فدا کردند.[۸] همچنین از دیگر مصادیق تاریخی عملیات استشهادی، خوابیدن امام علی بن ابی‌طالب(ع) در رختخواب پیامبر(ص) در ماجرای لیلةالمبیت است.[۹]
برخی از مباحث مطرح‌شده در فقه هم عبارتند از:
- حکم کشته شدن مسلمانانی که به صورت تصادفی در محل عملیات حضور دارند.[۱۰]
- تفاوت بین عملیات استشهادی و انتحاری.[۱۱]
- شرایط مشروعیت این عملیات.[۱۲]
مصادیق معاصر
در لبنان، عملیات استشهادی شیعیان جنوب لبنان منجر به شکست ارتش رژیم صهیونیستی و خروج آن از لبنان شد و اولین عملیات استشهادی در ۱۵/۱/۱۹۸۵ توسط «عامر علی شاه» (ابو زینب) در جنوب سهل الخیام انجام شد که پاسخ به مجزره بئر العبد بود. در فلسطین نیز، موج عملیات استشهادی جوانان فلسطین رژیم صهیونیستی را به لرزه درآورد؛ طبق آمار رسمی رژیم صهیونیستی، هشتاد درصد تلفات وارده بر آنها ناشی از عملیات استشهادی بوده است.[۱۳]
تفاوت استشهادی با عملیات انتحاری و ترور
عملیات استشهادی با عملیات انتحاری اگرچه در ظاهر با یکدیگر تفاوتی ندارند؛ اما از نگاه درون‌مذهبی از سه جهت متفاوت دانسته شده است.[۱۴]
اولین جهت مسأله، انگیزه و نیت هر یک از این دو است. در عملیات استشهادی، نیت و انگیزه مجاهد، دفاع از ایمان، مقدسات و سرزمین اسلامی است، در حالی که در عملیات انتحاری، چنین قصدی نیست.[۱۵]
دومین تفاوت، هدف هریک از این دو است. هدف مجاهد در عملیات استشهادی از جهت شخصی، دست‌یابی به مقام شهادتو سعادت ابدی است و از جهت اجتماعی، کشتن یا مجروح ساختن و ضربه‌زدن به دشمن و تقویت روحیه مسلمانان است، در حالی که عملیات انتحاری، چنین خصوصیتی ندارد.[۱۶]
سومین تفاوت بین عملیات استشهادی و عملیات انتحاری در مسئله شخصی است که مجاهد استشهادی، دارای روحیه‌ای قوی، شجاعت، شهامت و ایمان است که با آگاهی کامل پا در این راه می‌گذارد، در حالی که عامل انتحاری نشانه بی‌ایمانی یا ضعف ایمان است و به دنبال راحت کردن خود از مشکلات روحی و شخصی خود است.[۱۷]
تفاوت ترور با عملیات استشهادی هم در این است که ترور، یک فعالیت مجرمانه و خشونت‌آمیز بوده و برای ایجاد رعب و وحشت و با هدف سیاسی انجام می‌گیرد، در حالی‌که عملیات استشهادی، دفاعی و در مقابل تجاوز و برای استیفای حقوق از دست‌رفته است و راه دیگری نیز برای دریافت حق وجود ندارد.[۱۸]
عمل تروریستی در فقه، با اسامی متعددی از جمله فَتک، غیلَه، اِرهاب و محاربه مطابق دانسته شده است.[۱۹]
فتوای عالمان
عملیات استشهادی در فتوای عالمان شیعه و سنی مورد توجه و بحث است.
دیدگاه عالمان شیعه
در میان عالمان شیعه، این عمل از جمله مصادیق جهاد دفاعی معرفی گردیده و شرط مهم آن نیز منحصر شدن دفاع به این راه بیان شده است.[۲۰] فاضل لنکرانی،[۲۱] مکارم شیرازی[۲۲] و نوری همدانی[۲۳] از مراجع تقلید شیعه، عملیات استشهادی را مصداق جهاد دفاعی دانسته‌اند و انجام آن را نیازمند اجازه از فقیه جامع‌الشرایط ندانسته‌اند، اما آیت‌الله موسوی اردبیلی ضمن اشاره به حرمت اصل این کار، اجازه فقیه جامع‌الشرایط را ضروری دانسته است.[۲۴] همچنین سید محمدحسین فضل‌الله از مراجع تقلید شیعه در لبنان نیز معتقد است که این عملیات، از مصادیق جهاد دفاعی بوده و به شرایط نظامی بستگی دارد.[۲۵]
دیدگاه عالمان اهل سنت
عملیات استشهادی در میان عالمان اهل‌سنت نیز مورد اختلاف‌نظر است. گروهی از علمای اهل سنت با تکیه بر مبانی فقه اهل سنت به دفاع از این عملیات برخاسته‌اند.[۲۶] یوسف قَرضاوی دانشمند مصری معتقد است این عمل فقط برای فلسطینی‌ها مجاز است و در غیر فلسطین شرعا جایز نیست.[۲۷] در مقابل، عده‌ای دیگر از عالمان اهل سنت، عملیات استشهادی را در برابر دشمنان اسلام با ملاحظه شرایطی جایز دانسته‌اند.[۲۸]
رابطة علماء فلسطین در بیانیه‌ای اعلام کرده است که عملیات استشهادیه جهاد فی سبیل الله و مشروعیت آن با قرآن، سنت نبوی و اجماع ثابت شده است.[۲۹]
| « | آیت‌الله سید علی خامنه ای: برای مواجهه با ظلم فجیعی که این روزها نسبت به مردم فلسطین اعمال می‌شود، یک راهش ادامه انتفاضه و ایستادگی مردم فلسطین است، که بحمداللَّه تاکنون ایستاده‌اند. اوج این ایستادگی، همین عملیات استشهادی است. اینکه یک مرد، یک جوان، یک پسر و یک دختر حاضر می‌شود برای منافع و مصالح ملت و دینش جان خود را فدا کند، اوج افتخار و شجاعت و شهامت است این همان چیزی است که دشمن از آن می‌ترسد... کیست که بتواند چنین کاری را محکوم کند؟ کیست که بتواند از عظمت و ارزش این کار در چشم انسان‌های باوجدان و باانصاف بکاهد؟ عملیات استشهادی، اوج عظمت آنهاست.[۳۰] | » |
آثار و پیامدها
برای عملیات استشهادی، آثار و پیامدهایی گفته شده است. آثار معنوی عملیات استشهادی عبارتند از بازگرداندن امید به مردم، احیای روحیه تضحیه و جهاد در امت،[۳۱] و ایجاد توازن در کارایی بین طرفین فلسطینی و اسرائیلی.[۳۲] همچنین آثار نظامی آن شامل وارد کردن خسارات جانی و مالی به دشمن، ایجاد رعب و وحشت در دل‌های دشمن، و تضعیف روحیه دشمن است.[۳۳]
منابع مطالعاتی
- مقاله «مبانی فقهی عملیات شهادت‌طلبانه» از سید جواد ورعی.[۳۴]
- کتاب «العملیات الاستشهادیة فی المیزان الفقهی» اثر نواف هایل تکروری.[۳۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۷ش، ص۲۱۵۳.
- ↑ مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲۴۱.
- ↑ مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۲۴۱.
- ↑ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
- ↑ ملا محمدعلی، حصون، سال ۱۳۸۴ش، شماره ۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، مقالات امنیت، ج۶۱، ص۷.
- ↑ عدلان، الأحکام الشرعیة للنوازل السیاسیة، ۱۴۳۲ق، ص۶۹۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، مقالات امنیت، ج۶۱، ص۷.
- ↑ عاملی، قضایا فقهیة معاصرة، ۱۴۲۷ق، ص۵۴.
- ↑ ابوغدة، قضایا فقهیة فی العلاقات الدولیة حال الحرب، ۱۴۲۰ق، ص۳۰۶.
- ↑ جمعی از محققین، حکومت اسلامی، ج۲۷، ص۳۲۰.
- ↑ جمعی از نویسندگان، مقالات امنیت، ج۶۱، ص۸.
- ↑ علیق، فلسفة الإستشهاد، ۱۴۲۵ق، ص۲۸؛ نوری همدانی، زندگینامه، بیانیه‌ها، موضعگیری‌های مرجع عالی قدر حضرت آیت الله العظمی نوری همدانی دام ظله، ۱۳۹۳ش، ص۲۲۷.
- ↑ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱.
- ↑ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱؛ جمعی از محققین، حکومت اسلامی، ج۲۷، ص۳۲۰.
- ↑ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱؛ جمعی از محققین، حکومت اسلامی، ج۲۷، ص۳۲۰.
- ↑ قرضاوی، فقه الجهاد، ۲۰۰۹م، ص۱۱۹۶؛ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۸۱؛ جمعی از محققین، حکومت اسلامی، ج۲۷، ص۳۲۰.
- ↑ علوی‌مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۶.
- ↑ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۲۸ تا ۳۵.
- ↑ رجوع کنید به: ملا محمد علی، مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت.
- ↑ ملا محمد علی، مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت، ص۶۳.
- ↑ ملا محمد علی، مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت، ص۶۳.
- ↑ ملا محمد علی، مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت، ص۶۴.
- ↑ علوی‌مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱ تا ۱۶۵.
- ↑ فضل الله، فقه الحیاة، ۱۴۱۹ق، ص۱۴۱ و ۱۴۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، مقالات امنیت، ج۶۱، ص۸.
- ↑ قرضاوی، فقه الجهاد، ۲۰۰۹م، ص۱۱۹۸ و ۱۱۹۹.
- ↑ ملامحمدعلی، «مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت»، ص۶۵ تا ۶۸.
- ↑ عدلان، الأحکام الشرعیة للنوازل السیاسیة، ۱۴۳۲ق، ص۶۹۰.
- ↑ وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله خامنه‌ای.
- ↑ علیق، فلسفة الإستشهاد، ۱۴۲۵ق، ص۲۸.
- ↑ واعی، موسوعة شهداء الحرکة الإسلامیة فی العصر الحدیث، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۱۸.
- ↑ عدلان، الأحکام الشرعیة للنوازل السیاسیة، ۱۴۳۲ق، ص۶۹۰.
- ↑ جمعی از محققین، حکومت اسلامی، ج۲۷، ص۳۱۲.
- ↑ ابوغدة، قضایا فقهیة فی العلاقات الدولیة حال الحرب، ۱۴۲۰ق، ص۳۰۶.
منابع
- واعی، توفیق یوسف، موسوعة شهداء الحرکة الإسلامیة فی العصر الحدیث، قاهره، دار التوزیع والنشر الاسلامیة، ۱۴۲۷ق.
- عدلان، عطیة، الأحکام الشرعیة للنوازل السیاسیة، قاهره، دار الکتب المصریة، ۱۴۳۲ق.
- جمعی از محققین، حکومت اسلامی، تهران، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.
- ابوغدة، حسن، قضایا فقهیة فی العلاقات الدولیة حال الحرب، ریاض، مکتبة العبیکان، ۱۴۲۰ق.
- عاملی، مالک مصطفی وهبی، قضایا فقهیة معاصرة، بیروت، دار الهادی، ۱۴۲۷ق.
- علیق، ناصر حسن، فلسفة الإستشهاد، ألله و الوطن في خطاب المقاومة الإسلامیة، بیروت، دارالموسم، ۱۴۲۵ق،
- نوری همدانی، زندگینامه، بیانیه‌ها، موضعگیری‌های مرجع عالی قدر حضرت آیت الله العظمی نوری همدانی دام ظله، ۱۳۹۳ش.
- برجی، یعقوب‌علی، ترور و دفاع مشروع، قم، هجرت، ۱۳۸۶ش.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- علوی مهر، بررسی فقهی مسئله ترور از دیدگاه امام خمینی(س)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) ۱۳۹۲ش.
- فضل الله، فقه الحیاة، بیروت، موسسه عارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- قرضاوی، یوسف، فقه الجهاد، قاهره، مکتبه وهبه، ۲۰۰۹م.
- مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، بیجا، عالم الکتاب، ۱۴۲۹ق.
- ملامحمدعلی، امیر، «مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت»، در مجله حصون، شماره ۵، پاییز ۱۳۸۴ش.